Në verën e vitit 1924, një gazetë në Omaha të Nebraskës botoi një letër nga një djalosh gati gjashtë mijë milje larg. Doli në faqen e fëmijëve të Omaha Bee, në shtyllën e klubit që u drejtohej lexuesve të vegjël, e kohëzuar për të dalë pak para Ditës së Flamurit amerikan. Djaloshi shkruante nga Tirana, Shqipëri, dhe kishte diçka për të shpjeguar rreth flamujve.
Emri i tij, ashtu si e shtypi gazeta, ishte Vlash V. Dushuiku. Ishte nxënës në një shkollë me konvikt, dhe një klub amerikan fëmijësh i kishte dërguar grupit të tij një dhuratë: një kopje të The Little Book of the Flag (“Libri i vogël i flamurit”). Donte të falënderonte, dhe të përshkruante flamurin e vet.
Një letër për Omahën
Titulli që i vunë redaktorët ishte i thjeshtë: “Flamujt e Amerikës dhe të Shqipërisë valëviten në oborrin e shkollës.” Pastaj vetë fjalët e Vlashit, të prekura lehtë nga shtypshkronja e gazetës:
“Në shkollën tonë ka dy ndërtesa konvikti. Ndahen nga një mur me një portë në mes. Njëra është nga lindja dhe tjetra nga perëndimi. Secila ka një oborr dhe në oborr kemi një shtizë. Në shtizën e oborrit perëndimor ngremë flamurin amerikan; në atë lindorin, flamurin shqiptar. Arsyeja pse ngremë flamurin amerikan në shtizën perëndimore është se Amerika ndodhet nga perëndimi. Në mëngjes dalim dhe rrimë gatitu ndërsa ngrihen flamujt. Në mbrëmje kur kthehemi nga shkolla rrimë sërish gatitu ndërsa ulen flamujt.”
Rrini pak me pamjen. Një kompleks i rrethuar me mur në Tiranë në fillim të viteve 1920. Dy oborre, dy shtiza. Çdo mëngjes, një radhë djelmoshash shqiptarë që rrinë gatitu ndërsa flamuri me yje e viza ngjitet në oborrin perëndimor dhe flamuri i kuq me shqiponjën e zezë ngjitet në atë lindorin. Një fëmijë e nxori vetë logjikën, se flamuri amerikan valëvitej nga perëndimi ngaqë Amerika është nga perëndimi, dhe e shkroi për lexuesit në Nebraskë.
Shkolla me dy flamuj
Vlashi nuk e emërtoi kurrë shkollën e vet, por regjistri historik e bën gati të sigurt se cila ishte.
Më 1921, Trupat Rinore të Kryqit të Kuq Amerikan themeluan Shkollën Teknike shqiptare në Tiranë, të parën të tillë në vend. Nga 1921 deri më 1933 u financua kryesisht nga Kryqi i Kuq i të Rinjve Amerikan, krahu rinor i Kryqit të Kuq Amerikan, me grante të vogla nga qeveria shqiptare dhe para që shkolla nxirrte nga punishtet e veta. Kishte një shtypshkronjë, një central elektrik, një fermë dhe një fabrikë akulli, dhe nxënësit e saj ndihmuan të ngrihej Legata Amerikane në Tiranë. Më 1922 një arsimtar i lindur në Çikago me emrin Harry Fultz mori drejtimin, dhe shkolla ende sot mban emrin e tij, Instituti Harry Fultz.
Kjo është shkolla pas letrës. Libri dhuratë që Vlashi po falënderonte Omahën ishte pjesë pikërisht e asaj që bënte Kryqi i Kuq i të Rinjve Amerikan: çiftonte fëmijë amerikanë me fëmijë jashtë vendit, duke dërguar libra e letra përtej oqeanit. Një klub amerikan në Nebraskë i dërgoi The Little Book of the Flag një shkolle të financuar nga Amerika në Tiranë, dhe një djalosh atje u shkroi mbrapsht për t’u shpjeguar vendin e vet. Dy flamujt në oborrin e tij nuk ishin metaforë. Ishin fakti i përditshëm i një shkolle amerikane në dhe shqiptar.
Çfarë dinte Vlashi për flamurin e vet
Pjesa më e bukur e letrës është djaloshi që u mëson amerikanëve për flamurin shqiptar. Historia e tij është historia e një fëmije, pjesërisht e saktë e pjesërisht folklori i kohës së vet, dhe është më prekëse për këtë.
“Ngjyra e flamurit tonë është e kuqe dhe e zezë. E kuqja përfaqëson trimërinë dhe e zeza është zi për vdekjen e Skënderbeut… Shteti ynë ishte nën zgjedhën turke për rreth 500 vjet, ndaj nuk mund ta ngrinim flamurin tonë. Një atdhetar shqiptar, Ismail Qemali, e ngriti flamurin për herë të parë në një nga qytetet tona, në Vlorë. Ai marshoi nëpër qytet i rrethuar nga shumë njerëz që bërtisnin në gjuhën tonë, ‘Rroftë flamuri shqiptar!’ Ne e kremtojmë kështu çdo vit.”
Ai po përshkruan pavarësinë e 28 nëntorit 1912, kur Ismail Qemali e ngriti flamurin në Vlorë. E kap frymën saktësisht, edhe aty ku detajet turbullohen. Përcolli gjithashtu besimin, të përhapur në ditët e tij, se Shqipëria e trashëgoi shqiponjën dykrenare “nga Roma e lashtë”, që është një nga disa histori që shqiptarët kanë treguar për simbolin ndër shekuj. Sot rrugën e shqiponjës e gjurmojmë ndryshe, përmes Bizantit dhe shtëpisë mesjetare të Kastriotëve, siç trajtohet te shkrimi ynë pse Shqipëria mban shqiponjën dykrenare dhe te historia e plotë e flamurit shqiptar. Ajo që ka rëndësi këtu nuk është që një dhjetëvjeçar ta kishte arkeologjinë të përsosur. Është që ai e dinte se flamuri ishte i tiji, dhe donte që një dhomë plot fëmijë amerikanë ta kuptonin pse.
Ai e mbylli ashtu si do të shpresoje: “Shpresoj që flamuri amerikan dhe ai shqiptar të jenë përherë simbole të përparimit dhe të çdo gjëje të mirë. Me dashuri, Vlash V. Dushuiku. Tiranë, Shqipëri.”
Lidhja shkonte në të dyja anët
Gjëja prekëse te dy flamujt është se trafiku shkonte në të dyja drejtimet.
Ndërsa Kryqi i Kuq i të Rinjve Amerikan financonte një shkollë në Tiranë, emigrantët shqiptarë në Shtetet e Bashkuara po i ktheheshin ndihmës amerikane. Dy vjet para letrës së Vlashit, shqiptarët e Augustës, Mein, i bënë një dhuratë Kryqit të Kuq për, me fjalët e tyre, “fëmijët dhe të moshuarit e vendit tonë”, një histori që e treguam te shqiptarët e Meinit, 1922. Amerikanët financonin nxënës shqiptarë; shqiptaro-amerikanët financonin Kryqin e Kuq. Të njëjtët dy flamuj që qëndronin në një oborr në Tiranë mund të kishin qëndruar po aq lehtë mbi një mbledhje në një sallë kishe në Nju Ingland. Ishte një marrëdhënie e vetme, që ecte me mirënjohje në të dyja drejtimet, dhe është po ai fill që përshkon shekullin e marrëdhënieve Shqipëri-SHBA.
Pse kjo i takon numërimit
Një djalosh me emrin Vlash shkroi një letër më 1924 dhe, nga pastër fati, një redaktor i Omahës e botoi, dhe një skanim i asaj faqeje mbijetoi njëqind vjet në një arkiv kombëtar. Kjo është e vetmja arsye pse mund ta dëgjojmë fare zërin e tij. Kishte mijëra fëmijë si ai, në të dyja anët e oqeanit, dhe gati asnjë prej tyre nuk la një gjurmë që mund ta lexojmë ende.
Kjo është pikërisht problemi që një regjistër ekziston për ta zgjidhur. Kujtesa nuk duhet të varet nga fakti nëse një gazetë e botoi rastësisht letrën tënde. Mënyra për t’u siguruar që Vlashi i ardhshëm të kujtohet është ta shkruash emrin me qëllim, sa njeriu është këtu për ta shkruar.
Regjistrimi amerikan numëron rreth 224,000 shqiptaro-amerikanë. Numri i vërtetë është afër një milioni. Një komunitet që e regjistron veten është një komunitet që nuk mund të harrohet në heshtje.
Numërohu te /register: falas, i enkriptuar, i udhëhequr nga komuniteti. Ne lëshojmë një certifikatë njohjeje. Nuk shesim asgjë. Nuk i ndajmë kurrë të dhënat tuaja.
Letra e Vlash V. Dushuikut është cituar nga The Omaha Bee, 8 qershor 1924, faqe 31 (Biblioteka e Kongresit, Chronicling America). Të dhënat për Shkollën Teknike shqiptare dhe Harry Fultz janë marrë nga histori të botuara për shkollën, sot Instituti Harry Fultz, dhe janë lidhur aty ku përdoren. Identifikimi i shkollës së Vlashit është një përfundim nga regjistri historik; vetë letra nuk e emërton.