Shqiptarët janë, me sa dimë, i vetmi popull në botë që e emërtoi të gjithë vendin sipas një zogu dhe pastaj e vuri atë zog në flamur, në monedhë, në pasaportë, në fanella, në krahët e tyre, dhe në duart e tyre. Shqiponja e zezë dykrenare mbi një fushë të kuqe është një nga simbolet kombëtare më të njohura në Evropë, dhe një nga më të vjetrit ende në përdorim të pandërprerë.
Ja pra një pyetje që tingëllon e thjeshtë dhe nuk është: nga vjen vërtet ajo?
Nuk ka një përgjigje të vetme e të qartë. Ka një histori të dokumentuar heraldike, një pretendim të kundërshtuar për lashtësi të thellë, një legjendë popullore që u tregohet fëmijëve, një debat gjuhësor për vetë emrin, dhe një gjest modern me duar që e përhapi gjithçka në botë. Shqiptarët nuk pajtohen plotësisht se cila prej tyre është historia, dhe ai mospajtim është vetë pjesë e historisë. Ja çfarë vijon: të gjitha teoritë, të parashtruara ndershmërisht, me atë që është e dokumentuar të ndarë nga ajo që është legjendë.
Teoria 1: Linja bizantine dhe e Skënderbeut (ajo e dokumentuara)
Fillo me atë që e mbështet vërtet regjistri historik, sepse është filli më i fortë.
Shqiponja dykrenare, si simbol, ishte një stemë perandorake e Perandorisë Bizantine, e lidhur më së shumti me dinastinë e Paleologëve që sundoi nga viti 1261. Një zog me dy koka, njëra që shikon nga lindja dhe tjetra nga perëndimi, ishte një imazh i natyrshëm për një perandori që e shihte veten si shtetin e krishterë universal romak që shtrihej mbi dy kontinente. Nga Bizanti motivi u përhap nëpër botën ortodokse dhe post-romake.
Në trojet shqiptare, shqiponja iu ngjit Kastriotëve, një familje fisnike nga veriu. Stema ishte e tyre para se biri i tyre më i famshëm ta bënte simbol të një kombi. Ai bir ishte Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Kur ai u nda nga osmanët, mori kalanë e Krujës në vitin 1443, dhe bashkoi principatat shqiptare nën Lidhjen e Lezhës në vitin 1444, ngriti një flamur të kuq me një shqiponjë të zezë dykrenare. Në atë çast një stemë familjeje u bë flamuri i një rezistence, dhe pastaj i një populli (Wikipedia: Stema e Shqipërisë).
Për 450 vjetët në vijim, përgjatë sundimit osman, shqiponja mbijetoi si kujtim i herës së fundit kur shqiptarët kishin qenë sovranë. Kur Ismail Qemali shpalli pavarësinë në Vlorë më 28 nëntor 1912, flamuri që ngriti ishte i Skënderbeut, dhe ka qenë flamuri kombëtar që atëherë. Flamurin vetë e trajtojmë me hollësi te Flamuri Shqiptar.
Ky është versioni që mësohet në shkolla dhe shtypet në enciklopedi. Nëse do një përgjigje të dokumentuar, kjo është ajo: heraldikë bizantine, e mbartur nga Kastriotët, e bërë kombëtare nga Skënderbeu.
Teoria 2: Pretendimi ilir (më i vjetër, dhe i kundërshtuar)
Jo të gjithë e pranojnë se shqiponja është një huazim mesjetar bizantin.
Një pikëpamje e dytë beson se shqiponja dykrenare ka rrënjë shumë më të thella në rajon, që arrijnë deri te ilirët, popullsia e lashtë që shumica e shqiptarëve e konsiderojnë si paraardhësit e tyre. Mbështetësit e kësaj teorie tregojnë motive shqiponjash, njëkrenare dhe dykrenare, që shfaqen mbi mburoja, monedha, art funerar dhe gdhendje guri ilire, dhe argumentojnë se simboli u trashëgua nga lashtësia e jo u importua nga Kostandinopoja.
Ky është një argument vërtet i gjallë mes shqiptarëve, dhe nuk është thjesht akademik. Kur një studiues deklaroi troç se “shqiponja dykrenare në flamurin tonë është bizantine, ajo nuk na përfaqëson,” u ndez një debat i ashpër, sepse pyetja që qëndron pas tij ka të bëjë vërtet me identitetin: a janë shqiptarët një popull që mbarti një simbol të lashtë të pandërprerë, apo një popull që mori një stemë perandorake të huazuar në Mesjetë?
Qëndrimi i ndershëm është se të dyja pretendimet nuk janë zgjidhur plotësisht. Bizanti qartë e përdori shqiponjën dykrenare. Imazhe shqiponjash më të vjetra qartë ekzistonin në Ballkan. Nëse ka një linjë të pandërprerë që i lidh të dyja, apo dy tradita të veçanta që u bashkuan më vonë, është pikërisht ai lloj pyetjeje që dëshmitë e mbijetuara nuk mund ta mbyllin plotësisht.
Pjesa që njerëzit e harrojnë: shqiponja nuk është vetëm shqiptare
Çdo rrëfim i ndershëm duhet ta thotë këtë troç. Shqiponja dykrenare nuk është vetëm shqiptare, dhe nuk nisi në Ballkan.
Paraardhësit e saj më të vjetër janë shumë më të vjetër se Bizanti, duke u shfaqur në Lindjen e Lashtë të Afërt, në Anadollin hitit dhe në Mesopotaminë e epokës së bronzit, dhe në Greqinë mikene, mijëra vjet më parë. Nga rigjallërimi bizantin i motivit ai kaloi te Perandoria e Shenjtë Romake, te Serbia, te Rusia (që e shihte veten si trashëgimtare të Bizantit), dhe te Mali i Zi, të cilët të gjithë kanë përdorur një shqiponjë dykrenare. Sot mund ta gjesh në stema nga Viena te Moska (Wikipedia: Shqiponja dykrenare).
Pra shqiponja është e përbashkët. Ajo që e bën rastin shqiptar të veçantë nuk është se shqiptarët e përdorën, por sa larg e çuan: asnjë popull tjetër nuk e ndërtoi zogun brenda vetë emrit të vendit të tij dhe emrit të tij për veten. Shqiponja nuk mbeti një stemë mbi mburojë. U bë ata që janë. Gjë që na çon te legjenda, dhe te emri.
Teoria 3: Legjenda e shqiponjës
Krahas heraldikës ka historinë, atë që u tregohet fëmijëve, atë që ishte faqja më e klikuar në më shumë se një faqe interneti shqiptare për vite, sepse njerëzit vërtet duan ta dinë.
Versioni më i njohur është Përralla e Shqiponjës. Një djalosh po gjuan në male kur sheh një shqiponjë të madhe që fluturon sipër me një gjarpër në sqep dhe e çon te një fole mbi një majë të lartë shkëmbore. Kur shqiponja largohet, djaloshi ngjitet dhe gjen një zog shqiponje në fole, dhe gjarprin, ende jo të ngordhur, që përdridhet për ta goditur. Ai vret gjarprin dhe merr zogun. Nëna shqiponjë e kap dhe kërkon zogun e saj. Djaloshi përgjigjet se zogu tani është i tiji, sepse ai e shpëtoi kur ajo nuk mundi. E impresionuar, shqiponja i fal mprehtësinë e syve të saj dhe forcën e krahëve të saj, dhe i thotë se do të njihet me emrin e saj.
Djaloshi rritet dhe bëhet një luftëtar e udhëheqës i madh. Populli, i mahnitur prej tij, e quan Birin e Shqiponjës, dhe toka ku jetojnë bëhet Vendi i Shqiponjave, Shqipëria (Wikipedia: Përralla e Shqiponjës). Ka variante rajonale të kësaj legjende, por forma është gjithmonë e njëjta: shqiponja zgjedh një njeri, dhe pasardhësit e njeriut marrin emrin e shqiponjës.
Kjo është folklor, jo kronikë. Nuk është një rrëfim historik konkurrues se nga erdhi flamuri; është historia që një popull tregon për pse zogu është i tyre. Dhe është e fuqishme pikërisht sepse i përgjigjet një pyetjeje që heraldika nuk mund t’i përgjigjet: jo nga erdhi simboli, por pse ndihemi se jemi shqiponja.
Teoria 4: Vetë emri, “bijtë e shqiponjës” kundrejt “atyre që flasin qartë”
Legjenda mbështetet mbi një pretendim për gjuhën: se Shqiptar do të thotë “bir i shqiponjës” dhe Shqipëria do të thotë “Vendi i Shqiponjave”, nga shqipe / shqiponjë. Miliona shqiptarë e kuptojnë emrin e vet pikërisht kështu.
Shumica e gjuhëtarëve, megjithatë, preferojnë një origjinë tjetër. Konsensusi studimor e gjurmon Shqiptar te folja shqiptoj, “të flasësh qartë” ose “të shqiptosh”, ndoshta e lidhur me latinishten excipere, “të dëgjosh”. Sipas këtij leximi, Shqiptar fillimisht do të thoshte diçka si “ai që e flet gjuhën në mënyrë të kuptueshme”, një popull që e përkufizonte veten nga gjuha e tij. Kjo etimologji u propozua së pari nga Johann Georg von Hahn në vitin 1854 dhe është ajo që mësohet në shumicën e departamenteve të gjuhës shqipe sot. Lidhja me shqiponjën, e mbrojtur nga albanologu Maximilian Lambertz, zakonisht klasifikohet si etimologji popullore, megjithëse edhe studiuesit vënë re se ajo mund të jetë vetë arsyeja pse shqiptarët erdhën ta identifikonin veten me shqiponjën.
Ka një hollësi historike që ka rëndësi këtu. Për pjesën më të madhe të historisë së regjistruar shqiptarët nuk e quanin veten Shqiptar fare. Ishin Arbër (toskërisht) ose Arbën (gegërisht), rrënja pas Albania, Arbëresh, dhe emrave të vjetër evropianë. Emri Shqiptar u përhap vetëm nga fundi i viteve 1600 dhe fillimi i viteve 1700, duke zëvendësuar termin e vjetër. Pra cilado etimologji të jetë e saktë, vetëkuptimi si “populli i shqiponjës” është, në formën e vet të tanishme, i vjetër disa shekuj, i shtresuar mbi një identitet shumë më të vjetër. Çështjen e gjuhës e shpjegojmë më vete te Çfarë do të thotë Shqiptar.
Teoria 5 (më e reja): dora, dhe si u bë shqiponja globale
Kapitulli më i fundit nuk ka të bëjë fare me origjinën. Ka të bëjë me mënyrën se si u bë një flamur lufte i shekullit të 15-të një gjest me duar i shfaqur nga yje pop dhe futbollistë.
Gjesti është i thjeshtë: kryqëzo duart te kyçet, kap gishtat e mëdhenj së bashku, hap gishtat, dhe forma e një zogu dykrenar shfaqet mbi gjoksin tënd. Shqiptarët e kishin bërë prej kohësh, por u bë global në një pasdite të vetme në Botërorin e vitit 2018, kur Granit Xhaka dhe Xherdan Shaqiri i Zvicrës, të dy nga familje kosovaro-shqiptare, e bënë shenjën e shqiponjës dykrenare pasi shënuan kundër Serbisë. Në një ndeshje të ngarkuar me historinë e pavarësisë së Kosovës të vitit 2008, gjesti u lexua si sfidë. FIFA gjobiti secilin prej tyre me 10.000 franga zvicerane për sjellje josportive, por nuk shkoi deri te pezullimi, dhe Kosova mblodhi publikisht para për të paguar gjobat (Wikipedia: Shqiponja dykrenare).
Që andej kaloi në kulturën pop. Rita Ora dhe Dua Lipa, dy yjet pop kosovaro-shqiptarë më të mëdhenj në botë, e kanë hedhur shqiponjën në skena dhe tapete të kuq, dhe grimieri Mario Dedivanovic e ka shfaqur pranë klientëve. Rrjetet sociale bënë pjesën tjetër. Një simbol që Skënderbeut iu desh një luftë për ta ngritur tani udhëton në një klip dysekondësh. Quaje branding nëse do, siç bëjnë disa; është edhe shenja më e vjetër e identitetit që ka komuniteti, që lëviz nëpër mjetin më të ri.
Pra cila teori është e vërtetë?
Ja llogaria e ndershme, sepse të pretendosh se ka një përgjigje të vetme të rregullt do të ishte një lloj pandershmërie në vetvete.
- Si histori e dokumentuar, shqiponja e flamurit është heraldikë bizantine, e mbartur nga Kastriotët dhe e bërë kombëtare nga Skënderbeu në vitet 1440. Kaq është në regjistër.
- Si origjinë e thellë, nëse simboli arrin më tej te lashtësia ilire është vërtet e pazgjidhur, dhe njerëz të arsyeshëm e argumentojnë.
- Si legjendë, Përralla e Shqiponjës është historia e dashur, folklor e jo kronikë, e megjithatë aspak më pak e vlefshme.
- Si emër, “ata që flasin qartë” është përgjigjja më e mirë e gjuhëtarëve, dhe “bijtë e shqiponjës” është ajo e popullit, dhe të dyja tani janë përgjithmonë të vërteta në kuptimin që ka rëndësi.
Nuk të duhet t’i zgjidhësh të gjitha këto për të ditur se shqiponja është e jotja. Një popull mund të mbajë njëkohësisht një histori të dokumentuar dhe një legjendë popullore, ashtu si bëjnë shumica e popujve. Shqiponja është bizantine dhe ilire dhe legjendare dhe gjuhësore dhe virale, të gjitha njëherësh, sepse është mbartur nga mjaft shqiptarë për aq gjatë sa çdo shtresë e historisë të jetë e vërtetë.
Bëhu pjesë e numërimit
Shqiponja është një simbol i një populli. Kuptimi i një simboli është se ka njerëz pas tij, dhe e gjithë arsyeja pse ekziston ky regjistër është se shqiptaro-amerikanët nënnumërohen vazhdimisht, të pranishëm kudo dhe të regjistruar pothuajse askund.
Që të vihesh në regjistër të duhen 2 minuta.
Regjistrohu te /register: falas, i enkriptuar, i udhëhequr nga komuniteti. Ne lëshojmë një certifikatë njohjeje. Nuk shesim asgjë. Nuk i ndajmë kurrë të dhënat e tua.
Numërimi i udhëhequr nga komuniteti i shqiptaro-amerikanëve fillon me ty duke shtuar emrin tënd.