Në shkurt të vitit 1922, një tregtar frutash me emrin Spiro Adams u martua në Bangor të Maine-s. Nusja ishte Jennie Naum, e diplomuar në shkollë të mesme nga Rockland, më lart në breg. Prifti erdhi nga Bostoni, nga kisha ortodokse shqiptare atje, dhe gazeta lokale e quajti ‘dasmën e parë të madhe në koloninë shqiptare të Bangor-it’. Organizimi ishte i hollësishëm. Ishte e pranishme një shoqëri e madhe (Daily Kennebec Journal, 1922-02-07, f.8).
Lexoje sërish, sepse çdo fjalë e saj është një surprizë e vogël. Një tregtar frutash. Në Bangor. Një koloni shqiptare me aq njerëz sa të kishte një ‘dasmë të parë të madhe’. Një nuse nga Rockland. Një prift që udhëtonte me tren nga Bostoni për t’i martuar. Kishte shqiptarë në Maine, të organizuar aq sa të kishin një lidhje kishtare dhe një jetë shoqërore, një shekull të tërë më parë, dhe pothuajse askush nuk e mban mend.
Kjo është e dyta prej tyre që kemi nxjerrë nga arkivi i gazetave i Bibliotekës së Kongresit, pas një parade shqiptare të vitit 1921 në Konektikat. Modeli është i njëjti: një komunitet i vërtetë, i dukshëm për një çast në një gazetë lokale, dhe pastaj i zhdukur nga regjistri. Ja çfarë lanë pas shqiptarët e harruar të Maine-s.
Një dasmë në Bangor, një nuse nga Rockland
Njoftimi i dasmës është i shkurtër, por bën shumë punë. E vë në regjistër një koloni shqiptare të organizuar në Bangor deri në vitin 1922, aq të madhe sa kjo ishte ‘dasma e saj e parë e madhe’ dhe jo e vetmja. E vendos një familje të dytë shqiptare në Rockland, dyzet milje poshtë bregut, aq afër sa një dhëndër nga Bangor dhe një nuse nga Rockland u gjetën. Dhe i lidh të dyja me kishën ortodokse shqiptare të Bostonit, famullinë që Fan Noli kishte themeluar në vitin 1908, e cila ishte ende kisha-mëmë e jetës ortodokse shqiptare në të gjithë Nju-Inglendin. Një prift bëri udhëtimin drejt veriut për të kryer ceremoninë.
Profesioni i dhëndrit është një detaj i vetin i qetë. Spiro Adams, tregtar frutash. Emri është pothuajse me siguri i amerikanizuar nga një origjinal shqiptar, ai lloj tregtie e vogël, prodhime, ushqimore, ëmbëltore, që imigrantët shqiptarë të brezit të parë e morën në dhjetëra qytete amerikane. Ishte një biznesmen lokal, i vendosur mjaftueshëm sa të martohej me një ceremoni të hollësishme dhe një shoqëri të madhe. Ishte, në çdo kuptim që kishte rëndësi në Bangor në vitin 1922, një anëtar i vendosur i komunitetit. Është gjithashtu, për sa i përket regjistrit të shkruar, pothuajse i padukshëm sot.
Tetë veta në Augusta, dhe një borxh që këmbëngulën ta shlyenin
Dhjetë muaj më vonë, e njëjta gazetë botoi një njoftim të dytë, nga kryeqyteti i shtetit.
Aty kishte, raportoi ajo, një degë të një shoqate shqiptare në Augusta, me një anëtarësi prej saktësisht tetë vetash. Çdo vit grupi i vogël e dërgonte dhuratën e vet për Kryqin e Kuq te zyra e Bostonit e shoqatës kombëtare shqiptare. Në dhjetor 1922 ata vendosën t’ia jepnin degës së Kryqit të Kuq të Augusta-s drejtpërdrejt. Kur zëdhënësi i tyre ia dorëzoi kontributin Jean Todd-es, sekretares ekzekutive të degës, i tha përse:
“Sa të jetë bota, shqiptarët do ta kujtojnë Kryqin e Kuq, çfarë kanë bërë për fëmijët dhe të moshuarit e vendit tonë.”
Tetë imigrantë, në një qytet të vogël të Maine-s, shumica prej tyre me gjasë punëtorë fabrikash ose tregtarë të vegjël, që e kishin çështje nderi t’i jepnin para agjencisë së ndihmës që kishte ushqyer e kujdesur për fëmijët dhe të moshuarit e Shqipërisë përgjatë Luftërave Ballkanike dhe Luftës së Parë Botërore. Është një nga fjalitë më njerëzore në të gjithë arkivin. Është gjithashtu i gjithë regjistri që mbijeton i shoqatës shqiptare të Augusta-s. Tetë veta, një dhuratë, një rresht mirënjohjeje, dhe pastaj heshtje.
Maine, mes gjithë vendeve
Historia shqiptaro-amerikane zakonisht tregohet përmes përqendrimeve të saj më të mëdha: Bostoni dhe periferitë e tij, qytezat e fabrikave të Masaçusetsit, më vonë Nju-Jorku dhe Detroiti. Maine nuk është në atë histori. Nuk është fare në shumicën e rrëfimeve.
Por ja ku është gjithsesi, në vitin 1922: një koloni në Bangor, një familje në Rockland, një shoqatë prej tetë vetash në Augusta, të gjitha të lidhura me njëra-tjetrën dhe me Bostonin, që mbanin dasma dhe shlyenin borxhe nderi. Këta nuk ishin turistë. Ishin banorë, tregtarë, besimtarë, të organizuar aq sa të drejtonin një shoqatë dhe t’i kanalizonin dhuratat përmes një zyre kombëtare. Ishin një komunitet. Dhe e vetmja arsye pse mund ta themi këtë është se një gazetë e Maine-s rastisi të botonte dy njoftime të shkurtra, që rastisën të dixhitalizoheshin, që rastisën të mbijetonin ashtu si pothuajse asgjë tjetër për ta.
Ky është i gjithë problemi në miniaturë. Një popull i shpërndarë hollë nëpër një vend, i vërtetë në çdo qytet dhe i regjistruar në pothuajse asnjërin, i lehtë për t’u humbur dhe i lehtë për t’u nënnumëruar pikërisht sepse ishin shtrirë kaq gjerë. Shqiptarët e Grosvenordale-it marshuan një herë dhe u zhdukën nga historitë. Shqiptarët e Maine-s u martuan e dhanë për bamirësi dhe u zhdukën po ashtu. Shumëzoje këtë me çdo qytet të vogël në Amerikë, dhe ke hendekun mes numrit që regjistron regjistrimi dhe numrit që është vërtet atje.
Bëhu pjesë e numërimit
Spiro Adams dhe Jennie Naum ndërtuan një jetë në Maine që u desh një shekull e një skanim gazete për ta rizbuluar. Tetë shqiptarët e Augusta-s dhanë atë pak që kishin dhe nuk kërkuan asgjë veç të kujtoheshin. Ti mund të vihesh në regjistër në një mënyrë që ata kurrë nuk mundën.
Nuk të duhet një koloni apo një shoqatë. Të duhen 2 minuta.
Regjistrohu te /register: falas, i enkriptuar, i udhëhequr nga komuniteti. Ne lëshojmë një certifikatë njohjeje. Nuk shesim asgjë. Nuk i ndajmë kurrë të dhënat e tua.
Numërimi i udhëhequr nga komuniteti i shqiptaro-amerikanëve fillon me ty duke shtuar emrin tënd.
Burimet
- Daily Kennebec Journal (Augusta, Maine), 7 shkurt 1922, f.8, “Big Albanian Wedding”. Biblioteka e Kongresit, Chronicling America, LCCN
sn82014248. Shiko faqen. - Daily Kennebec Journal (Augusta, Maine), 21 dhjetor 1922, f.12, “Albanian Society’s Gift to Red Cross”. Shiko faqen.