Përfytyroni një sallë çlodhjeje fabrike në Southbridge, Masaçusets, një pasdite të diele në fund të vitit 1937. Radhë karrigesh, burra pune me kostumet e tyre të mira, familje që kishin ardhur nga qytezat industriale të North Grosvenordale, Charlton e Webster. Në ballë, një aparat radioje. Kur erdhi çasti, salla ra në heshtje, dhe nga altoparlanti, i sjellë përtej Atlantikut nga vetë Shqipëria, doli zëri i Mbretit Zog, që i drejtohej popullit të vet, përfshirë ata që kishin ikur.
Kjo ndodhi vërtet, dhe një gazetë e vogël e Konektikatit e regjistroi. Njëzet e pesë vjet më parë, më 28 nëntor 1912, Shqipëria kishte shpallur pavarësinë nga Perandoria Osmane. Shqiptarët e Nju Inglandit industrial nuk do ta linin përvjetorin pa u shënuar.
Një kremtim në një sallë fabrike
Gazeta Windham County Observer e Putnamit, Konektikat, e botoi njoftimin në numrin e saj të 1 dhjetorit 1937, nën titullin e thjeshtë “Planifikohet kremtim shqiptar”:
“Banorët shqiptarë të North Grosvenordale do t’u bashkohen anëtarëve të tjerë të asaj race nga Southbridge, Charlton dhe Webster, Mass., në një kremtim të njëzet e pesë-vjetorit të pavarësisë shqiptare. Kremtimi do të mbahet të dielën në orën 2 pasdite në sallën e çlodhjes së Kompanisë American Optical në Southbridge, Mass. Një nga pikat e programit do të jetë një fjalim i Mbretit Zog të Shqipërisë që do të transmetohet me radio nga ai vend.”
Kaloni matanë formulimit të thatë dhe shihni çfarë përshkruan. Një grusht komunitetesh të vogla emigrantësh, të shpërndara përtej një kufiri shtetesh, që koordinojnë një ngjarje të vetme. Një sallë e marrë hua brenda uzinës që punësonte shumë prej tyre, Kompania American Optical. Dhe një lidhje e drejtpërdrejtë radioje me atdheun, në një kohë kur kjo ishte një bëmë e vërtetë, që zëri i një mbreti të mund të arrinte një qytezë fabrike në Nju Ingland po atë pasdite që nisej nga Tirana.
Këta nuk ishin njerëz të pasur. Ishin punëtorë tekstili e optike, ai lloj emigrantësh të brezit të parë që dalin në regjistrat e regjistrimit si “operativë” ose “krahë pune”. Ajo që kishin ishte organizim dhe kujtesë, dhe i vunë të dyja në punë.
Po atë stinë, Ministri zgjodhi Bostonin
Ndërsa qytezat industriale mblidheshin në Southbridge, një kremtim krejt tjetër po merrte formë nëntëdhjetë milje larg, në Boston, dhe njeriu në qendër të tij ishte diplomati kryesor i Shqipërisë në Amerikë.
Gazeta Evening Star e Uashingtonit raportoi më 21 nëntor 1937:
“Ministri shqiptar, z. Faik Konitza, do të shkojë në Boston në fillim të javës së ardhshme për të marrë pjesë në banketin që kolonia shqiptare e atij qyteti ka organizuar për të kremtuar 25-vjetorin e pavarësisë shqiptare. Ministri do të jetë folësi kryesor në banket dhe do të qëndrojë në Ritz-Carlton gjatë kohës në Boston. Ministri, që ka qenë në Uashington që nga tetori i vitit 1926, ka fituar një rreth të gjerë miqsh personalë si dhe miq për vendlindjen e tij.”
Vini re zgjedhjen e fshehur në atë paragraf. Konitza ishte përfaqësuesi zyrtar i qeverisë shqiptare në Shtetet e Bashkuara, me bazë në kryeqytet. Për jubileun e argjendtë të kombit që i shërbente, ai nuk qëndroi në Uashington. Shkoi në Boston, te kolonia shqiptare, për të qenë folësi kryesor në banketin e vetë komunitetit. Diplomati udhëtoi drejt mërgatës, e jo e kundërta, sepse Bostoni është aty ku rrihte zemra e gjallë e Amerikës shqiptare.
Kush ishte Faik Konica
Që Ministri ishte Faik Konica (shkruar edhe Konitza) e bën zgjedhjen edhe më të përshtatshme.
Shumë kohë përpara se të ishte diplomat, Konica ishte një nga themeluesit e vetë Amerikës shqiptare. I lindur më 1875 në Konicë, atëherë territor osman, ai mbërriti në Shtetet e Bashkuara më 1909, u vendos në Boston dhe brenda tre vjetësh kishte ndihmuar të themelohej federata Vatra, kishte marrë drejtimin e Diellit, gazetës shqiptare, dhe kishte fituar një diplomë master nga Harvardi. Ai ishte, në një kuptim të vërtetë, një nga arkitektët e po atij komuniteti me të cilin u kthye të kremtonte më 1937.
Në verën e vitit 1926, qeveria e Mbretit Zog e emëroi Ministër të Shqipërisë në Shtetet e Bashkuara, posti diplomatik më i lartë, të cilin e mbajti deri në pushtimin italian të vitit 1939. Nuk u kthye kurrë në atdhe. Vdiq në Uashington më 1942, dhe eshtrat e tij u kthyen në Tiranë vetëm më 1995, pas rënies së regjimit komunist.
Ndaj kur Konica u ngrit si folësi kryesor në banketin e Bostonit më 1937, ai nuk ishte një i huaj i dërguar nga një kryeqytet i largët. Ishte një figurë themeluese e mërgatës, që qëndronte në qytetin ku e kishte ndërtuar atë, duke shënuar njëzet e pesë vjet të vendit që kishte kaluar jetën duke e mbrojtur me shkrim e me praninë e vet.
Dy salla, një përvjetor
Vini të dyja skenat krah për krah dhe keni një portret të Amerikës shqiptare në një stinë të vetme.
Në një sallë, një uzinë në një zonë industriale Konektikat-Masaçusets, familje pune të mbledhura rreth një radioje për të dëgjuar mbretin e tyre. Në tjetrën, një banket në Ritz-Carlton të Bostonit, Ministri i kombit në podium. Mjete të ndryshme, shtresa shoqërore të ndryshme, po ai instinkt i njëjtë: jemi njëzet e pesë vjet komb, jemi këtu, dhe do ta shënojmë bashkë.
Kështu duket një diasporë kur është e shëndoshë. Ajo shtrihet nga dyshemeja e fabrikës te trupi diplomatik, dhe e trajton një përvjetor të atdheut si arsye që të dyja të dalin. Kremtimet e vitit 1937 rrinë drejtpërdrejt krah kapitujve më të hershëm të po asaj historie të Nju Inglandit, parada shqiptaro-amerikane në Grosvenordale më 1921 dhe telegrami i vitit 1919 drejtuar Konferencës së Paqes në Paris që ndihmoi ta mbante Shqipërinë në hartë që në krye.
Pse kjo i takon numërimit
Njerëzit në atë sallë çlodhjeje të Southbridge janë pikërisht ata që numrat zyrtarë i humbasin. Ishin emigrantë dhe fëmijët e tyre, në qytete të vogla fabrikash, që dilnin nën një çati kompanie për të nderuar një vend një oqean larg. Asnjë kategori regjistrimi nuk e kap kuptimin e asaj pasditeje. E vetmja gjurmë që mbijeton është një njoftim gazete prej dy inçësh dhe, tani, kjo.
Për këtë shërben një regjistër: të sigurohet që tubimi i ardhshëm, dhe njerëzit në të, të numërohen sa janë këtu, jo të rindërtohen nga një prerje gazete dekada më vonë.
Regjistrimi amerikan numëron rreth 224,000 shqiptaro-amerikanë. Numri i vërtetë është afër një milioni. Shqiptarët e Nju Inglandit të vitit 1937 kuptonin se të qenët i organizuar dhe në regjistër ishte mënyra si një komunitet i vogël e bënte veten të pamundur për t’u shpërfillur. Kështu është edhe sot.
Numërohu te /register: falas, i enkriptuar, i udhëhequr nga komuniteti. Ne lëshojmë një certifikatë njohjeje. Nuk shesim asgjë. Nuk i ndajmë kurrë të dhënat tuaja.
Kremtimet e vitit 1937 janë cituar nga The Windham County Observer (Putnam, CT), 1 dhjetor 1937, dhe The Evening Star (Uashington, DC), 21 nëntor 1937, të dyja përmes Bibliotekës së Kongresit, Chronicling America. Të dhënat biografike për Faik Konicën janë marrë nga histori të botuara dhe të lidhura aty ku përdoren.