Më 2 mars 1919, në Çikago, një mesazh u nis përmes kabllos transatlantike drejt Parisit. Ishte drejtuar Georges Clemenceau-së, kryeministrit të Francës dhe pritësit të konferencës së paqes që po rivizatonte hartën e Evropës, dhe Robert Lansing, Sekretarit të Shtetit amerikan. Ishte i shkurtër, dhe ishte firmosur në emër të 72 organizatave shqiptare në Amerikë.
Të nesërmen në mëngjes, lexuesit e gazetës Birmingham Age-Herald në Alabama e gjetën të botuar në ballinë, nën titullin “Shqiptarët i telegrafojnë apel Parisit për pavarësi”. Formulimi, i ruajtur në atë shtyllë, ishte i thjeshtë:
“Amerikanë me prejardhje shqiptare dhe banorë shqiptarë të Ilinoisit, vendës të Kosovës, Dibrës, Përmetit dhe Çamërisë, i apelojnë me respekt shkëlqesisë suaj për pavarësinë dhe integritetin territorial të Shqipërisë, përfshirë krahinat e Kosovës dhe Çamërisë, në përputhje me parimet fisnike të shpallura nga presidenti Wilson dhe fuqitë aleate.”
Lexojeni sërish dhe vini re çfarë është. Kjo nuk është një letër për në shtëpi. Është një kërkesë e politikës së jashtme, dërguar nga emigrantë, te dy burrat që mbanin lapsin mbi të ardhmen e një kombi. Në pranverën e vitit 1919 shteti shqiptar sapo kishte mbushur gjashtë vjeç, ishte i pushtuar në copa nga pesë ushtri të huaja dhe nuk kishte vend në tryezën e Parisit. Ndaj njerëzit që kishin zë, shqiptarët e Ilinoisit e të Masaçusetsit e të Meinit, e përdorën atë.
Federata që foli për një komb pa ambasadë
Telegrami nuk erdhi nga hiçi. Prapa tij qëndronte Vatra, Federata Panshqiptare e Amerikës, e themeluar në Boston më 1912, po atë vit që Shqipëria shpalli pavarësinë në Vlorë.
Vatra ishte përgjigjja e mërgatës ndaj një problemi të vështirë: një vend i ri me pothuajse asnjë shtrirje diplomatike, dhe një komunitet i madh, i shkolluar e punëtor shqiptar në anën tjetër të botës që donte të ndihmonte. Nën udhëheqësit e saj të parë, shkrimtarin Faik Konica dhe priftin e studiuesin Fan Noli, Vatra u rrit në diçka më afër një qeverie në pritje sesa një shoqate. Botonte Diellin, gazetën shqipe që del edhe sot. Bënte lobim në Kongresin amerikan. Mblidhte kuota e donacione në dhjetëra degë. Dhe kur u hap konferenca e paqes, e caktoi veten avokat të Shqipërisë në Amerikë.
Historianët e kanë përshkruar Vatrën e kësaj periudhe si diçka që funksiononte si një qeveri hije shqiptare brenda Shteteve të Bashkuara. Kjo nuk është teprim. Për një varg vitesh, trupi më i organizuar politik shqiptar në botë kishte selinë jo në Tiranë, por në Boston.
Kundër çfarë luftonin: një traktat i fshehtë dhe një hartë që zhdukej
Ajo që ishte në lojë në Paris nuk ishte abstrakte. Shqipëria rrezikonte vërtet të fshihej.
Gjatë luftës, Aleatët kishin firmosur Traktatin e Londrës të vitit 1915, një pakt të fshehtë që bleu hyrjen e Italisë në konflikt duke i premtuar, mes shpërblimeve të tjera, një protektorat mbi Shqipërinë qendrore dhe portin jugor të Vlorës. Italia, Greqia dhe Mbretëria e sapoformuar e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve mbërritën të gjitha në Paris me pretendime të mbivendosura mbi tokë shqiptare. Vrulli i konferencës anonte nga copëtimi: ndaje vendin, kënaq fqinjët, dhe lëre shtetin gjashtëvjeçar të tretet në heshtje nga harta.
Kjo është harta kundër së cilës telegrafonte mërgata. Kur apeli këmbëngulte për “integritetin territorial të Shqipërisë, përfshirë krahinat e Kosovës dhe Çamërisë”, po emërtonte pikërisht tokat që Fuqitë e Mëdha po përgatiteshin t’i jepnin.
Mërgata vuri paratë
Një apel janë fjalë. Ajo që e bëri Vatrën të besueshme ishte se vuri edhe para edhe njeri.
Në fund të dhjetorit 1918, Vatra mbajti një kuvend mbledhjeje fondesh me një qëllim të vetëm: të financonte një prani shqiptare në bisedimet e paqes. Emigrantët shqiptarë anembanë Shteteve të Bashkuara, kryesisht punëtorë fabrikash e dyqanxhinj e larës pjatash, mblodhën një shumë prej rreth 150,000 dollarësh, një shifër marramendëse për një komunitet të asaj madhësie. Pjesa më e madhe e saj u dërgua te delegatët e Vatrës në Paris.
Federata dërgoi edhe presidentin e vet. Fan Noli udhëtoi si përfaqësues i mërgatës, dhe në një nga skenat më të jashtëzakonshme të periudhës e çoi çështjen drejt e në majë: në një udhëtim kthimi nga Mount Vernon me jahtin presidencial Mayflower, Noli gjeti rastin ta parashtronte çështjen e Shqipërisë, në mënyrë joformale, para vetë presidentit Woodrow Wilson. Vatra shkoi edhe më tej, duke i bërë një kërkesë të guximshme zyrtare Sekretarit Lansing që Shtetet e Bashkuara ta merrnin Shqipërinë si protektorat amerikan në vend që ta linin te Italia.
Jo çdo kërkesë doli. Por mërgata kishte bërë atë që popujt pa shtet gati kurrë nuk arrijnë me kohë: ishte organizuar, kishte financuar dhe kishte lobuar personalisht njeriun më të fuqishëm në konferencë.
Wilson dëgjoi, dhe harta qëndroi
Presidenti amerikan e dëgjoi argumentin, nga Noli dhe nga i gjithë dokumentimi që Vatra kishte ndërtuar, dhe veproi mbi të.
Më 6 maj 1919, në një mbledhje të Këshillit të të Katërve, Wilson e hodhi poshtë propozimin për ta copëtuar Shqipërinë dhe këmbënguli që vendi të mbetej i pavarur brenda kufijve të njohur. Presioni nuk mbaroi aty. Fuqitë vazhduan të hartonin kompromise gjatë 1919-s dhe në 1920 që do ta kishin ndarë Shqipërinë. Pastaj, në një notë të botuar më 4 mars 1920, Wilson vuri një vijë të prerë: nuk do të miratonte asnjë plan që i jepte Jugosllavisë territor verior shqiptar. Ai refuzim e theu skemën e copëtimit.
Rezultati është arsyeja pse ka një Shqipëri prej nga të jesh. Më 17 dhjetor 1920, Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve me votim unanim, sovraniteti i saj i vërtetuar para botës. Telegrami i mërgatës i vitit 1919, 150,000 dollarët e saj dhe delegati i saj në Mayflower qenë pjesë e zinxhirit të ngjarjeve që çoi deri aty.
Asgjë nga kjo nuk e bën Wilsonin një hero shqiptar më vete, dhe rezistenca shqiptare brenda vendit peshoi po ashtu jashtëzakonisht. Pika është më e ngushtë dhe, për një regjistër, më e dobishme: shqiptarët e Amerikës nuk qenë spektatorë të mbijetesës së atdheut. Qenë pjesëmarrës në të.
Pse kjo i takon numërimit
Ka një version të historisë shqiptaro-amerikane që fillon e mbaron me restorante, kisha dhe remitanca, historinë e qetë të njerëzve që mbajnë kokën ulur dhe ndërtojnë një jetë. Ajo histori është e vërtetë. Është edhe e paplotë.
Telegrami i vitit 1919 është gjysma tjetër. Ai tregon një komunitet emigrantësh të brezit të parë, vetëm pak dekada në jetën e vet në Amerikë, që vepron si një forcë politike e koordinuar në një skenë botërore, në emër të një vendi që shumica e tyre e kishin lënë dhe disa nuk do ta shihnin kurrë më. Shtatëdhjetë e dy organizata. Njëqind e pesëdhjetë mijë dollarë. Një prift në jahtin e një presidenti. Kjo nuk është shënim në fund faqeje. Kjo është një diasporë që bën atë për të cilën ekziston një diasporë.
Ai rri krah për krah me aktet më të vogla e më të ngrohta të po atyre viteve nga i njëjti komunitet: parada shqiptaro-amerikane në Grosvenordale më 1921, shqiptarët e Meinit që dhuruan për Kryqin e Kuq më 1922, harku i gjatë i marrëdhënieve Shqipëri-SHBA nga Wilsoni te NATO-ja. Shkallë të ndryshme, një instinkt: të numërohesh, dhe të dëgjohesh.
Numërohu
Më shumë se një shekull pasi Vatra i telegrafoi Parisit, komuniteti shqiptar i Amerikës është ende më i madh dhe më i lidhur nga sa tregon regjistri zyrtar. Regjistrimi amerikan numëron rreth 224,000 shqiptaro-amerikanë. Numri i vërtetë është afër një milioni.
Njerëzit që i telegrafuan Parisit më 1919 kuptonin diçka të thjeshtë: një komunitet i organizuar dhe në regjistër mund të ndryshojë atë që i ndodh. Kjo nuk ka pushuar së qeni e vërtetë.
Numërohu te /register: falas, i enkriptuar, i udhëhequr nga komuniteti. Ne lëshojmë një certifikatë njohjeje. Nuk shesim asgjë. Nuk i ndajmë kurrë të dhënat tuaja.
Apeli i marsit 1919 është cituar nga The Birmingham Age-Herald, 3 mars 1919, faqe 1 (Biblioteka e Kongresit, Chronicling America). Faktet e tjera janë marrë nga histori të botuara për Vatrën, Konferencën e Paqes në Paris dhe pranimin e Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve, dhe janë lidhur ose cituar aty ku përdoren.