Shqipëria si shtet ka rreth 2,4 milionë banorë. Kjo është shifra nga regjistrimi i INSTAT-it i vitit 2023, rreth 15 për qind më pak se në 2011, dhe rreth 2,18 milionë prej atyre banorëve u deklaruan si etnikë shqiptarë. Tani vëre këtë numër përballë tjetrit: shqiptarët etnikë në botë numërohen zakonisht diku mes 7 dhe 10 milionëve. Aritmetika është e gjithë historia. Shumica e shqiptarëve që jetojnë sot nuk jetojnë në Shqipëri.
Mund ta kontrollosh pohimin para se t’i besosh. Regjistrimi i Kosovës i vitit 2024 numëroi 1 585 566 banorë, 91,8 për qind prej tyre etnikë shqiptarë, që afron 1,45 milionë njerëz. Kjo është popullsia shqiptare më e madhe kudo jashtë vetë Shqipërisë. Vër Shqipërinë dhe Kosovën bashkë dhe merr diku rreth 3,6 deri 3,9 milionë. Edhe kaq lë një pjesë shumë të madhe të botës shqiptare të jetojë përtej të dy kufijve.
Nëse u rrite shqiptar në Amerikë, asgjë nga kjo nuk është lajm për zemrën tënde. E ke ditur gjithmonë se Shqiptaria, fjala për vetë shqiptarësinë, ishte më e madhe se një hartë. Kishe kushërinj në tre shtete dhe një gjyshe që fliste një dialekt që asnjë atlas nuk e shpjegonte. Ajo që ndoshta nuk e ke parë kurrë është shifra që e bën ndjenjën të prekshme. Dhe ja fija që ia vlen të tërhiqet: arsyeja pse ai numër botëror është interval e jo fakt është e njëjta arsye pse mund të duket i padukshëm. Asnjë autoritet i vetëm nuk i ka numëruar kurrë të gjithë shqiptarët. Të mbetesh i panumëruar nuk është shënim në fund të historisë. Është vetë historia.
Një popull rreth të cilit u vizatua kufiri
Shteti është më i ri se populli. Pavarësia u shpall më 28 nëntor 1912 në Vlorë nga Ismail Qemali. Por shqiptarët nuk i vizatuan vetë kufijtë e tyre. Konferenca e Ambasadorëve në Londër e njohu Shqipërinë më 29 korrik 1913, dhe nën presionin serb e grek ia dorëzoi rreth gjysmën e territorit të pretenduar fqinjëve të Shqipërisë. Vlerësimet se sa shqiptarë mbetën jashtë shtetit të ri ndryshojnë, dhe duhen marrë me kujdes, sepse numërimet e asaj epoke ishin vetë të diskutueshme. Rrëfimet standarde të ndarjes e vendosin te 30 deri 40 për qind e popullsisë së përgjithshme shqiptare; kornizimi popullor e rrumbullakos te “rreth gjysma”. Quaje 30 deri 50 për qind dhe je i ndershëm për pasigurinë.
Sido që të jetë, rezultati u ngulit brenda natës. Kosova, Maqedonia perëndimore, Mali i Zi jugor, Lugina e Preshevës, Çamëria: shqiptarët u ndanë nëpër pesë shtete jo se dikush lëvizi, por se u vizatua një vijë në një dhomë në Londër.
U parashikua. Lidhja e Prizrenit, e themeluar më 10 qershor 1878, ishte lëvizja e parë e organizuar kombëtare shqiptare, e formuar pikërisht për t’i rezistuar ndarjes së trojeve të banuara nga shqiptarë, të ndara atëherë nëpër katër vilajete osmane. Shpërndarja u emërtua, u kundërshtua, dhe u imponua gjithsesi.
E shpërndarë për shekuj, kurrë e numëruar e tëra
Shpërndarja shkon më thellë se 1913. Arbëreshët e Italisë jugore rrjedhin nga shqiptarë që kaluan Adriatikun ndërsa fuqia osmane po mbyllej pas vdekjes së Skënderbeut në 1468 dhe rënies së kështjellave të Krujës e Shkodrës në 1478 e 1479. Rreth pesëdhjetë nga komunitetet e tyre ende flasin një formë arkaike të shqipes pas afërsisht 550 vjetësh, plotësisht jashtë çdo shteti shqiptar. Arvanitët e Greqisë u vendosën në jug edhe më herët, në valë nga rreth shekulli i 13-të deri në të 15-tin, të parët prej tyre para se sundimi osman të arrinte në rajon. Të dy janë degë të botës shqipfolëse. Të dy, sot, identifikohen kryesisht me vendet ku jetojnë e jo si shqiptarë. Janë dëshmia historike se sa e vjetër është shpërndarja, dhe se sa plotësisht mund ta thithë asimilimi.
Pastaj vula moderne. Nën komunizëm, nga 1944 deri 1991, largimi nga Shqipëria ishte akt kriminal. Kufiri ishte i minuar dhe i patrulluar me urdhra qëllo-për-të-vrarë, dhe qytetarët e zakonshëm nuk merrnin dot pasaporta për thuajse gjithë periudhën. Dyzet e një vjet e ngrinë popullsinë në vend, që është arsyeja e thjeshtë pse diaspora perëndimore është kaq e re. Kur u thye diga, u thye shpejt: diku mes 300 000 e 350 000 vetash u larguan nga Shqipëria nga 1990 deri 1995. Sulmuan ambasadat e huaja në korrik 1990. Në gusht 1991 anija tregtare Vlora bartu rreth 20 000 prej tyre përtej Adriatikut në Bari. Rënia e skemave piramidale në 1997 nxori një valë tjetër. Italia dhe Greqia thithën shumicën.
Çdo një prej atyre zbarkimeve ka të njëjtën formë. Çdo valë mbërriti diku që nuk i regjistronte shqiptarët si shqiptarë. Shpërndarja dhe mos-numërimi janë një histori e treguar dy herë.
Çfarë kaloi e paprekur çdo kufi
Shpërndarja nuk e theu kurrë identitetin, dhe ia vlen të jesh i saktë për atë që mbijetoi. Fillo me gjuhën. Shqipja është degë e vetën e familjes indoevropiane pa asnjë të afërm të gjallë të ngushtë. Mbahet bashkë nëpër pesë e më shumë shtete pa asnjë shtet që ta përmbajë, e ndarë në gegërisht në veri dhe toskërisht në jug, që ndajnë rreth 90 për qind të fjalorit, e standardizuar në Kongresin e Drejtshkrimit të vitit 1972.
Pastaj është besa, fjala e dhënë që nuk mund të thyhet, një kod i zbatuar nga reputacioni e jo nga ndonjë qeveri, që është pikërisht arsyeja pse udhëton me një popull pa shtet. Nuk ke pse ta romantizosh që ta respektosh. Dëshmia e fortë është në dokument: Shqipëria e mbylli Luftën e Dytë Botërore me më shumë hebrenj brenda se para saj, dhe Yad Vashem nderon 75 shqiptarë si të Drejtë ndër Kombet, thuajse të gjithë myslimanë, për fshehjen e familjeve hebreje kur makineria e Evropës po bënte të kundërtën.
Flamuri mbart të njëjtën prejardhje. Shqiponja e zezë dykrenare mbi të kuqe rrjedh nga flamuri i luftës i Skënderbeut të shekullit të 15-të, e ringjallur në shpalljen e 1912-ës e ende sot valëvitet, një shenjë më e vjetër se çdo kufi që tani përshkon. Dhe identiteti nuk u ndërtua kurrë mbi një besim të vetëm. Pashko Vasa shkroi vargun që u bë çelës: “Feja e shqiptarit është shqiptaria.” Një popull që është mysliman, katolik, ortodoks e bektashi nuk mund të përkufizohej kurrë nga një konfesion i vetëm, vetëm nga njëri-tjetri.
Mbushullia madje ka një fytyrë që e njeh gjithë bota. Nënë Tereza lindi Anjezë Gonxhe Bojaxhiu në Shkup në 1910, një etnike shqiptare që nuk jetoi asnjë ditë në shtetin shqiptar dhe u identifikua si shqiptare gjithë jetën. India, Maqedonia e Veriut, Shqipëria dhe Kosova të gjitha e pretendojnë. Ai pretendim i përbashkët nuk është as ai shënim në fund. Është historia e përkatësisë së diskutueshme në miniaturë.
Amerika shqiptare që s’e numëron dot plotësisht
Sille në shtëpi. Amerika shqiptare mbërriti në tre valë: migrantët e punës të fillimit të viteve 1900 që u vendosën në Anglinë e Re dhe Liqenet e Mëdha, refugjatët e Luftës së Ftohtë pas Luftës së Dytë Botërore, dhe vala e madhe pas 1990 që përfshiu refugjatë të luftës së Kosovës e ardhës me viza diversiteti. Vetëm Shqipëria mori 44 806 emigrantë me viza diversiteti mes viteve fiskale 1995 e 2016, një numër i jashtëzakonshëm për një vend të asaj madhësie.
Institucionet erdhën herët. Fan Noli kremtoi meshën e parë ortodokse në gjuhën shqipe në Boston më 22 mars 1908, redaktoi gazetën Dielli, që botohet ende, dhe ndihmoi të themelohej Vatra, Federata Panshqiptare, më 28 prill 1912. Vatra loboi për pavarësinë e Shqipërisë në Konferencën e Paqes në Paris në 1919. Harta që u rrit nga e gjithë kjo ende qëndron: Nju-Jorku, me Belmont e Arthur Avenue në Bronks si zemrën e tij institucionale, Detroiti metropolitan rreth Troy e Sterling Heights, dhe Bostoni i madh mbajnë pjesën më të madhe, me Waterbury, Çikago, Paterson, Floridën e Klivlendin pas tyre.
Dhe ja statistika e vetme që përmban gjithë tezën. American Community Survey i vitit 2024 i Byrosë së Regjistrimit numëron rreth 224 000 njerëz me prejardhje shqiptare në Shtetet e Bashkuara. Vlerësimet e komunitetit shkojnë nga 750 000 në një milion. Ky është një hendek katër ose pesë me një, dhe nuk është mister. Pyetja për prejardhjen është një rresht i vetëm vullnetar për t’u plotësuar. Shqiptarët nga Kosova, Maqedonia e Mali i Zi shpesh kodohen nën kombësi të tjera. Ardhësit e rinj dhe të padokumentuar humbasin. Dhe ACS është mostër, jo numërim koke. Shifra 224 000 është dysheme, jo numërim. Trajtoje ashtu, dhe trajtoje milionin si tavanin e komunitetit, jo si gjetje të një qeverie.
As mos-numërimi nuk është aksident
Zgjeroje këndvështrimin dhe modeli është kudo. Asnjë vend pritës nuk zhvillon regjistrim etnik-prejardhjeje ku shqiptarët janë të shumtë. Greqia regjistroi për herë të fundit shqipfolës në 1951 dhe nuk ka mbajtur asnjë kategori etnike që atëherë, çka fshiu në heshtje një popullsi shekullore nga statistikat e saj. Popullsia me prejardhje shqiptare e Turqisë vlerësohet diku nga 500 000 deri disa milionë, një hapësirë aq e gjerë sa është arsyeja e vetme më e madhe pse totali botëror luhatet. Mos e cito kurrë skajin e lartë si fakt; përdore për të kuptuar pse një total i ndershëm duhet të jetë interval.
Aty ku ekziston një numërim, ai priret të jetë i diskutueshëm dhe i armatosur. Regjistrimi i Maqedonisë së Veriut i vitit 2021 i vendosi shqiptarët në 24,3 për qind të banorëve, pak mbi pragun 20 për qind në Marrëveshjen e Ohrit që hap të drejtat zyrtare të gjuhës. Ai numër është status ligjor po aq sa demografi. Dhe dëshmia më e qartë nga të gjitha vjen nga Serbia. Shqiptarët e Luginës së Preshevës bojkotuan regjistrimin e 2011-ës, dhe komuna e Preshevës regjistroi vetëm 5 809 prej tyre. Kur morën pjesë në 2022, rreth 100 000 shqiptarë u numëruan nëpër Preshevë, Bujanoc e Medvegjë. Shifra e mëparshme nuk ishte kurrë realitet. Ishte një numërim i shtypur.
Një vijë në Londër, një asimilim pa kuti regjistrimi, një bojkot, një rresht i vetëm vullnetar: mekanizmi ndryshon, efekti jo. Shqiptarët janë nën-numëruar kronikisht thuajse kudo, që është arsyeja pse 7 deri 10 milionë është dysheme konservatore e jo fakt i rregullt. Ndershmëria për këtë është pika, jo dobësia. Arvanitët dhe shumica e arbëreshëve nuk e quajnë veten shqiptarë tani. Disa nga shifrat më të larta vijnë nga burime advokimi. Nën-numërimi amerikan ndan të njëjtin mekanizëm me prejardhje të tjera evropiano-bardha, ku edhe “gjermani” e “irlandezi” rrëshqitën drejt “amerikanit” në të njëjtin rresht vullnetar. Të thuash gjithë këtë me zë të lartë është pikërisht ajo që ndan një numërim nga një pretendim.
Një popull mund ta numërojë veten
Pra ndjenja që kishe gjithmonë ishte e drejtë. Shqiptaria ishte gjithmonë më e madhe se Shqipëria. Thjesht nuk e kishe parë kurrë shifrën që e provonte.
Ka një mënyrë më të qetë për ta lexuar gjithë këtë mos-numërim. Çdo shtet që dështoi t’i numëronte shqiptarët e bëri me kushtet e veta dhe për arsyet e veta, dhe asnjë prej tyre nuk do të të numëronte kurrë të tërin. Kjo nuk është aq plagë sa hapësirë.
Një popull që asnjë shtet nuk e numëron plotësisht mund ta numërojë veten. Kjo është e gjithë premisa e një regjistri: jo kufi, jo qeveri, jo pretendim mbi askënd, thjesht shqiptarë që zgjedhin të regjistrohen si shqiptarë. Totali botëror është interval sepse askush nuk e ka mbledhur kurrë nga brenda. Distanca mes 224 000 dhe një milioni nuk është enigmë që pret një burokraci. Është një numër që mbyllet vetëm një emër në herë.