Qyteti i Vlorës ndodhet në bregun e Adriatikut të asaj që sot është Shqipëria jugore. Në pasditen e 28 nëntorit 1912, një delegacion u mblodh në një shtëpi atje dhe bëri diçka që, në letër, dukej gati e pamundur: shpalli një shtet ndërsa një luftë lëvizte nëpër tokën rreth tij. Njeriu që lexoi fjalët ishte Ismail Qemali, 68 vjeç, një ish-zyrtar osman që kishte kaluar pjesën më të madhe të karrierës brenda perandorisë që po ndihmonte ta linte. Flamuri që ai ngriti — i kuq, me shqiponjë të zezë dykrenore — ka qenë flamuri i Shqipërisë, në një formë a tjetër, që atëherë.
Kjo është historia se si u bashkua shpallja e pavarësisë së Shqipërisë më 1912: njerëzit në dhomë, lufta te dyert, flamuri me pesë shekuj pas tij, dhe pse një ditë e vetme nëntori organizon ende kalendarin e familjeve shqiptare nga Vlora deri në Bronks.
Perandoria po shpërbëhej
Për pesë shekuj trojet shqiptare kishin qenë territor osman. Deri në vjeshtën e vitit 1912, ky rregullim po merrte fund me shpejtësi. Në tetor Lidhja Ballkanike — Serbia, Mali i Zi, Greqia dhe Bullgaria — i shpalli luftë Perandorisë Osmane në atë që u bë Lufta e Parë Ballkanike. Forcat osmane u shembën shpejt. Brenda javësh ushtritë aleate po copëtonin zotërimet evropiane të perandorisë, dhe pjesa më e madhe e atyre luftimeve kalonte drejt e nëpër krahinat e banuara nga shqiptarët.
Për udhëheqësit shqiptarë kjo ishte lloji më i keq i mundësisë. Perandoria që i kishte qeverisur kishte mbaruar, por fuqitë që po e zëvendësonin nuk kishin asnjë qëllim të linin një shtet shqiptar në hartë. Trupat serbe po shtynin drejt Adriatikut. Forcat greke po përparonin në jug. Po të mos kërkonin shqiptarët një vend të tyrin, trojet do të ndaheshin thjesht mes fituesve. Kishte pasur tashmë kryengritje shqiptare kundër Stambollit më 1910, 1911 dhe një kryengritje të madhe më 1912 që fitoi lëshime të vërteta. Por lëshimet brenda një perandorie që po vdiste vlenin pak tani. Vendimi në Vlorë u mor nën atë presion — të shpallej një shtet, dhe ta bënin para se kufijtë t’i vizatonte dikush tjetër.
Kuvendi i Vlorës
Ismail Qemali e kishte kaluar vjeshtën duke bërë lobim. Udhëtoi nëpër Evropë — Bukuresht, Vjenë, Triestë — duke u përpjekur të masë se si do të reagonin fuqitë, dhe dërgoi fjalë në atdhe duke thirrur një kuvend kombëtar. Delegatët që iu përgjigjën erdhën nga të gjitha trojet shqiptare: nga jugu, nga krahinat qendrore, nga komunitetet e diasporës jashtë vendit. Rreth 79 delegatë u regjistruan për mbledhjen, megjithëse lufta e bënte udhëtimin të rrezikshëm dhe shumë krahina nën pushtim nuk dërguan dot askënd.
Më 28 nëntor kuvendi u mblodh dhe e shpalli Shqipërinë të pavarur. Thelbi i shpalljes ishte i shkurtër, gati i thatë: Shqipëria, që nga ajo ditë, do të ishte më vete — e lirë dhe e pavarur. Nuk kishte parathënie të gjatë, asnjë listë ankesash në stilin amerikan. Çasti nuk e lejonte. Siç u shënua më vonë, Vlora ishte gati i vetmi qytet në gjithë vendin që ndodhej vërtet nën kontrollin e delegatëve. Nënshkrimet e dëshmojnë këtë: nga delegatët e regjistruar, 40 e nënshkruan dokumentin e shpalljes — 34 emra në faqen e parë, 6 në të pasmen.
Pak ditë më vonë, më 4 dhjetor 1912, kuvendi ngriti një qeveri të përkohshme me Ismail Qemalin në krye si kryeministër dhe ministër i jashtëm. Kabineti kishte nëntë ministri — punët e brendshme, financat, lufta, drejtësia, arsimi, punët publike, bujqësia dhe postë-telegrafet — të mbajtura nga emra që përsëriten gjatë gjithë asaj periudhe: Nikoll Kaçorri si zëvendëskryeministër, Luigj Gurakuqi, Mid’hat Frashëri, Mehmet Pashë Deralla, Abdi Toptani, Petro Poga, Pandeli Cale, Lef Nosi, Mufid Libohova. Krahas qeverisë u ngrit edhe një Pleqësi për ta mbikëqyrur atë. Ishte një aparat i plotë shtetëror i mbledhur në një qytet që kontrollonte mezi më shumë se rrugët e veta.
Flamuri me pesë shekuj pas tij
Flamuri i ngritur në Vlorë nuk ishte i ri. Shqiponja e zezë dykrenore mbi fushë të kuqe shkon mbrapa deri te Gjergj Kastrioti Skënderbeu, komandanti i shekullit të 15-të që i mbajti larg ushtritë osmane për një çerek shekulli. Familja e Skënderbeut, Kastriotët, përdorte një shqiponjë të zezë mbi të kuqe si stemë, dhe gjatë kryengritjes së tij të gjatë ajo emblemë u bë simboli i rezistencës shqiptare. Kur Qemali ngriti flamurin më 1912, ai po kapej pas pretendimit më të vjetër në dispozicion — jo duke shpikur një simbol kombëtar, por duke rikthyer një të tillë.
Një shënim i ndershëm për saktësinë: historianët nuk kanë gjetur kurrë një fotografi a ilustrim të kohës që të fiksojë pamjen e saktë të flamurit të ngritur atë ditë. Historia e dokumentuar e flamurit na thotë me siguri formën, ngjyrën dhe prejardhjen; pëlhura e mirëfilltë e 28 nëntorit 1912 jeton në dëshmi të shkruara më shumë se në imazhe. Ajo që është e sigurt është kuptimi. Akti i ngritjes së shqiponjës dhe akti i shpalljes së pavarësisë ishin i njëjti gjest, dhe prandaj 28 nëntori shënohet sot si Dita e Pavarësisë dhe Dita e Flamurit njëkohësisht.
Një shtet i njohur, pastaj i prerë
Të shpallësh një shtet dhe ta mbash atë janë probleme të ndryshme. Qeveria e përkohshme nuk mbante gati asnjë territor dhe përballej me ushtri nga dy anë. Njohja duhej të vinte nga jashtë, dhe erdhi ngadalë e me kushtet e dikujt tjetër. Fuqitë e Mëdha — Britania, Franca, Gjermania, Austro-Hungaria, Rusia dhe Italia — u mblodhën në Londër për të zgjidhur rrënojat e Luftërave Ballkanike. Ata i dhanë Shqipërisë njohje de facto më 17 dhjetor 1912, dhe statusin e plotë si principatë sovrane e neutrale përmes Traktatit të Londrës më 29 korrik 1913.
Njohja erdhi me një çmim që e formëson ende rajonin. Kufijtë që vendosën fuqitë lanë rreth gjysmën e shqiptarëve etnikë të zonës jashtë shtetit të ri. Pjesa më e madhe e Kosovës iu dha Serbisë. Çamëria, në jug, i kaloi Greqisë. Vendi që doli më 1913 ishte më i vogël se ai për të cilin kishin folur delegatët e Vlorës, dhe ajo hapësirë mes kombit dhe shtetit ka kaluar nëpër historinë shqiptare që atëherë. Vetë Ismail Qemali nuk zgjati shumë në detyrë; dha dorëheqjen në janar 1914 pasi një komision ndërkombëtar zbuloi një komplot që përfshinte trupa osmane, dhe vdiq në Peruxha të Italisë më 1919.
Pse diaspora e mban datën
Pavarësia e vitit 1912 nuk u bë vetëm në atdhe. Shtatë muaj para Kuvendit të Vlorës, emigrantët shqiptarë në Boston themeluan Vatrën, Federatën Panshqiptare të Amerikës, e cila mblodhi para dhe bëri lobim të fortë për çështjen. Shqiptaro-amerikanët e kanë shënuar 28 nëntorin çdo vit që nga përvjetori i parë më 1913. Më shumë se një shekull më vonë, kjo datë mbetet ankora e vetme qytetare që kapërcen çdo ndarje në komunitetin shqiptar të Amerikës — katolikë, ortodoksë, sunitë, bektashinj, laikë, nga veriu dhe jugu, brezi i parë dhe i katërt. Parada në Manhatan. Darka në Sterling Heights. Ngritje flamuri në bashkitë e Worcester-it dhe Waterbury-t.
Ka një fill të heshtur që shkon nga ajo shtëpi në Vlorë deri te diaspora e sotme, dhe ka të bëjë me të qenit i numëruar. Më 1912 pyetja ishte nëse shqiptarët do të numëroheshin si komb apo do të ndaheshin jashtë një kombi. Pyetja sot është më e butë, por e lidhur me të. Regjistrimi amerikan numëron rreth 224,000 shqiptaro-amerikanë; vlerësimet e komunitetit e vendosin numrin e vërtetë më afër një milioni. Hapësira janë kryesisht njerëz që nuk u regjistruan kurrë. National Albanian Registry ekziston për ta mbyllur atë — një numërim i thjeshtë, i pavarur i atyre që janë këtu, që komuniteti të jetë i lexueshëm për veten ashtu si donin të ishin të lexueshëm për botën delegatët në Vlorë. Nëse 28 nëntori do të thotë diçka për familjen tënde, mund të shtosh emrin tënd në numërim. I merr rreth dy minuta.