Çfarë është besa, në një fjali
Besa është kodi shqiptar i nderit — fjala e dhënë, që detyron deri në vdekje, që trashëgohet brez pas brezi.
E përkthyer fjalë për fjalë si «fe» a «premtim», ajo është kontrata shoqërore që e ka mbajtur shoqërinë shqiptare bashkë gjatë 600 vjetëve të sundimit të huaj, gjakmarrjeve dhe diasporës. Të thyesh besën do të thotë të çnderosh jo veten, por tërë familjen tënde brez pas brezi. Mehmed Ferid Pasha, Vezir i Madh osman me prejardhje shqiptare, e tha më troç se kushdo, më 1903: shqiptari që e thotë besën një herë nuk e thyen më.
Ky nuk është metaforë. Kanuni, e drejta zakonore që drejtoi shoqërinë malësore shqiptare për shekuj, e trajton si shoqërisht «të vdekur» njeriun pa nder. Besa është fjala që peshon në atë gjykim.
Arsyeja pse besa rëndon edhe sot, përtej kuriozitetit kulturor, është ajo që bënë shqiptarët me të gjatë Luftës së Dytë Botërore. Rreth 2 000 hebrenj që iknin nga Evropa e pushtuar nga nazistët u strehuan nga familje shqiptare — myslimane, katolike e ortodokse — me logjikën e qartë të besës. Shqipëria e mbylli luftën me popullsi hebraike më të madhe se sa e nisi: i vetmi vend i pushtuar nga nazistët në Evropë për të cilin kjo është e vërtetë. Memoriali i Holokaustit Yad Vashem ka njohur rreth 75 familje shqiptare si Të Drejtët mes Kombeve për këtë shpëtim. Shpjegimi i fshatarëve, i përsëritur aq herë sa ka hyrë në regjistrin historik si rresht më vete, ishte se nuk ka nder të krishterë, hebre apo mysliman — ka vetëm nder shqiptar, dhe sapo mysafiri është nën strehën tënde, jeta e tij është e jotja për ta mbrojtur.
Ky shpjegim trajton se çfarë është besa në të vërtetë, ku qëndron në Kanun, çfarë lidhjeje ka me mikpritjen, çfarë bëri gjatë Holokaustit, dhe si mbijeton në jetën shqiptaro-amerikane sot.
Çfarë është besa në thelb
Besa është premtim nderi. Fjala vjen nga një rrënjë e thellë indo-evropiane dhe ndan paraardhës gjuhësorë me latinishten klasike fides — të njëjtën rrënjë që i dha anglishtes «fidelity». Latinishtja e çoi fides drejt një kuptimi fetar (duke i dhënë gjuhëve romane fjalën për «fenë»). Shqipja i ndau të dyja kuptimet: feja fetare u bë feja, dhe kuptimi më i vjetër etik — lidhja e fjalës — qëndroi te besa.
Në përdorimin zakonor shfaqen dy forma kryesore besash:
- Besa e dhënë — fjala që ti i jep dikujt, premtim që nuk e thyen.
- Besa e marrë — garancia e sigurisë që i jepet një mysafiri, një të huaji që kërkon mbrojtje, ose një ish-armiku nën armëpushim.
Të dyja format mbartin të njëjtën peshë. Ndryshimi është drejtimi: njëra të lidh të mbash atë që premtove; tjetra të lidh të mbrosh atë që pranove.
Besa është edhe elementi themelor i Kanunit të Lekë Dukagjinit — kodit të të drejtës zakonore i emërtuar sipas fisnikut shqiptar të shek. XV që, sipas traditës, e kodifikoi. Kanuni rregullonte strukturën familjare, martesën, mikpritjen, pronën, borxhin, konfliktin dhe pajtimin nëpër malësitë e Shqipërisë veriore. U përcoll gojarisht për shekuj para se të shkruhej i plotë nga prifti katolik Shtjefën Gjeçovi. Gjeçovi u vra më 1929; kodifikimi i plotë u botua pas vdekjes në Shkodër më 1933 — 1 262 nene, në shqip, të organizuara sipas temës.
Kanuni jashtë vendit njihet kryesisht për nenet e gjakmarrjes, ku do të kthehemi më poshtë. Ajo që humbet në atë rrëfim është se besa — jo hakmarrja — është koncepti mbajtës. Hakmarrja është ajo që Kanuni e mban brenda kufijve. Besa është ajo që e bën të mundur këtë mbajtje.
Disa fjalë të urta që kanë mbijetuar nga praktika malësore deri në shqipen e sotme:
- Besa e shqiptarit nuk shitet.
- Shqiptari vdes para se ta thyejë besën.
- Besa e shqiptarit vlen më shumë se ari.
Këto nuk janë stoli folklorike. Janë parime pune të një shoqërie pa shtet që duhej të vetëqeverisej për qindra vjet pa një gjykatë romake, bizantine apo osmane që malësorët ta njihnin plotësisht. Besa ishte ligji sepse nuk kishte ligj tjetër.
Besa në Kanun
Brenda Kanunit, besa kryen punë të caktuar. Nuk është virtyt i mjegullt — është procedurë.
Mikpritja është e lidhur me besën. Kanuni e detyron të zotin e shtëpisë të ushqejë e të mbrojë çdo mysafir që ka kapërcyer pragun, edhe me kosto për familjen e vet. Fjala shqipe për mikpritjen, mikpritja, do të thotë fjalë për fjalë «pritja e mikut». Sapo miku është pritur, jeta dhe dinjiteti i tij janë vazhdim i nderit të mikpritësit. Të refuzosh të mbrosh një mysafir nën strehën tënde — shtëpia është e çnderuar.
Pajtimi i gjakmarrjes kërkon shkëmbim formal të besës. Kur dy familje kanë qenë në gjak, rruga drejt paqes nuk është një vendim gjykate apo një pagesë. Është një premtim i dëshmuar nga të dyja palët, përpara pleqve të fshatit, që gjakmarrja ka mbaruar. Sapo jepet ajo besë, të dyja familjet janë të lidhura ta nderojnë brez pas brezi. «Besa e Bjeshkëve» e Tuzit, në Mal të Zi më 1970 — ku klerikë katolikë dhe myslimanë malësorë drejtuan dhënien e besës për t’i dhënë fund gjakmarrjes dhe për të pranuar gjykatat e shtetit — është një shembull modern i dokumentuar i pajtimit me të njëjtin mekanizëm që funksionoi në shek. XVI.
Banka paramoderne në shoqërinë malësore funksiononte gjithashtu mbi besën. Huatë, ortakëritë dhe kreditë midis familjeve tregtare nuk ishin kontrata mbi letër. Ishin besa, e dhënë midis krerëve të shtëpive. Shkalla e mospagesës, sipas historianëve, ishte jashtëzakonisht e ulët — jo sepse shqiptarët ishin më të pasur se fqinjët, por sepse kostoja shoqërore e thyerjes së fjalës ishte e papërballueshme.
Trashëgimia brez pas brezi është pjesa që të huajt e kanë më të vështirë ta pranojnë. Besa që ka dhënë babai yt është një besë që duhet ta mbash ti. Armëpushimi që ka betuar gjyshi yt me një familje fqinje është një armëpushim që e nderojnë nipërit. Kjo është një nga arsyet pse gjakmarrjet, kur ndodhnin, zgjasnin aq shumë: por është gjithashtu arsyeja pse paqja, kur bëhej, mbante.
Kanuni thotë gjithashtu shprehimisht se besa vlen më shumë se jeta e njeriut që e jep. Zbatimi në nivel neni nuk është i butë. Personi që thyen besën është pa besë — i shoqërohet me përjashtim, ndonjëherë për tërë jetën, ndonjëherë për tërë familjen.
Mikpritja: besa e zbatuar mbi të huajt
Mikpritja shqiptare është besa e zbatuar mbi njerëz që nuk janë të gjakut tënd.
Rregulli i tradicional, nga praktika malësore: sapo miku të kapërcejë pragun, je i detyruar ta ushqesh e ta mbrosh. Ky nuk është standard «shërbimi ndaj klientit». Është detyrim mbrojtjeje. Po të të vijnë armiq të armatosur të mikut deri te shtëpia, ti e mbron mikun përpara vetes. Po nuk pate me çfarë t’i ushqesh fëmijët e tu atë javë, prapë e ushqen mikun të parin. Të dështosh në këtë gjë do të thotë pa besë — etiketa më e rëndë shoqërore që mund të mbartë një shtëpi.
Për pjesën më të madhe të historisë shqiptare kjo ishte çështje e brendshme — midis familjeve shqiptare, midis fiseve, midis udhëtarëve dhe fshatarëve. Shekulli XX e bëri ndërkombëtare.
Dokumentari i vitit 2012 Besa: Premtimi dhe ekspozita udhëtuese e fotografit Norman H. Gershman Besa: kodi i nderit dokumentuan zbatimin më të rëndësishëm modern: gjatë Luftës së Dytë Botërore, shqiptarët strehuan rreth 2 000 hebrenj që iknin nga Evropa e pushtuar nga nazistët. Fshatarët dhe qytetarët që i fshehën, kur u pyetën më vonë pse e morën përsipër atë rrezik, përgjithësisht nuk e përshkruan as si rezistencë, as si moral, as si akt politik. E përshkruan si besë — detyrim i mikpritësit ndaj mikut që ka kërkuar strehim.
Është një nga shembujt më të kthjellët në historinë moderne ku një rregull i vjetër kulturor ka prodhuar një rezultat që autorët e rregullit nuk mund ta parashikonin, por do ta njihnin.
Shpëtimi i hebrenjve gjatë LDB-së
Numrat janë në regjistër. Shqipëria e nisi Luftën e Dytë Botërore me rreth 200 hebrenj. E mbylli luftën me afërsisht 2 000. Vetë nazistët llogaritën 200 hebrenj shqiptarë në Konferencën e Vanzeesë më 1942 — një llogari që doli pashpresë e ulët, sepse mijëra refugjatë hebrenj nga Greqia, Jugosllavia dhe Austria ishin kontrabanduar në Shqipëri dhe ishin fshehur në shtëpi nëpër tërë vendin.
Është i vetmi komb evropian i prekur drejtpërdrejt nga lufta popullsia hebraike e të cilit ishte më e madhe në fund të luftës se sa në fillim.
Si funksionoi, mekanikisht:
- Gjatë pushtimit italian (1939–1943), Shqipëria ishte administrativisht më e lehtë për të hyrë se Greqia ose Jugosllavia e pushtuar nga nazistët. Një rrjet italo-shqiptar — ndonjëherë i koordinuar, shpesh i improvizuar — i kaloi refugjatët hebrenj përmes kufijve drejt Shqipërisë.
- Familjet shqiptare i fshehën refugjatët hebrenj nëpër shtëpitë e tyre, shpesh për vite me radhë. Disa i fshehën si shërbëtorë, disa si të afërm, disa hapur si miq. Në Berat, rrëfime të dokumentuara përshkruajnë familje hebreje të fshehura nëpër shtëpitë dhe bodrumet e rreth 60 familjeve myslimane dhe të krishtera nëpër atë qytet të vetëm.
- Pasi Gjermania e mori Shqipërinë drejtpërdrejt më 1943, situata u bë më e rrezikshme. Qeveria shqiptare dhe shumë funksionarë rajonalë megjithatë refuzuan t’u dorëzonin gjermanëve listat e banorëve hebrenj. Ish-kryeministri Mehdi Frashëri lidhet me qëndrimin se Shqipëria nuk do t’i dorëzonte refugjatët hebrenj që jetonin nën mbrojtjen shqiptare.
- Shpëtimtarët individualë u njohën pas luftës. Refik Veseli, një kalfë fotografi 17-vjeçar mysliman nga qyteti malor i Krujës, strehoi një familje hebreje në shtëpinë e familjes së tij gjatë gjithë pushtimit gjerman; më vonë u njoh nga Yad Vashemi si I Drejtë mes Kombeve dhe drejtoi Shoqërinë e Miqësisë Shqipëri–Izrael.
Memoriali i Holokaustit Yad Vashem në Jerusalem ka njohur rreth 75 shqiptarë si Të Drejtët mes Kombeve — titulli i Yad Vashemit për jo-hebrenjtë që rrezikuan jetën për të shpëtuar hebrenj gjatë Holokaustit. Sipas familjeve, numri është më i lartë: shumë shpëtimtarë të njohur listohen krah për krah me prindër, vëllezër-motra dhe bashkëshortë që morën pjesë.
Shpjegimi i fshatarëve, i regjistruar në histori gojore, ishte i drejtpërdrejtë: nuk ka nder të krishterë, hebre apo mysliman; ka vetëm nder shqiptar, dhe sapo miku është nën strehën tënde, jeta e tij është e jotja për ta mbrojtur. Ky është besa, e thënë troç.
Besa në jetën shqiptaro-amerikane moderne
Diaspora e mbarti me vete anën e nderit të besës. Anën e gjakmarrjes, kryesisht, e la pas.
Në jetën familjare shqiptaro-amerikane, besa mbijeton në praktikën e përditshme. Një shtrëngim duarsh mbyll një marrëveshje. Një telefonatë nga një kushëri që kërkon një nder trajtohet si gati-detyrim. Rekomandimet nga një anëtar i komunitetit te tjetri peshojnë në mënyra që CV-të e pastra nuk peshojnë. Rrjetet më të vjetra shqiptaro-amerikane të biznesit — në piceri, restorante, patundshmëri, ndërtim nëpër Nju-Jork, Miçigan dhe Masaçusets — kanë pasur gjithmonë një shtresë të formësuar nga besa nën shtresën ligjore. Njerëzit bëjnë biznes me njerëz që familja e tyre ua garanton.
Diaspora ka importuar edhe gjuhën. Të jap besën përdoret ende në bisedat familjare. Pa besë është ende etiketa më e rëndë që mund t’i ngjitësh dikujt. Detyrimet e dasmës, detyrimet e funeralit, detyrimet e nunit — këto janë formuluar dhe diskutuar si besë.
Anët e gjakmarrjes së Kanunit (gjaku, hakmarrja) janë histori tjetër. Regjimi komunist shqiptar nën Enver Hoxhën e shtypi efektivisht praktikën e Kanunit nga vitet 1950. Pas rënies së komunizmit në vitet 1990, gjakmarrja u rishfaq në disa fshatra të malësisë veriore, pjesërisht sepse trupi i njohurive zakonore ishte rralluar gjatë 45 vjetëve të shtypjes. Diaspora ishte kryesisht e izoluar nga kjo. Në Shtetet e Bashkuara, trashëgimia kulturore është dërrmuese ana e besës dhe e mikpritjes, jo ana e gjakmarrjes.
Rekomandimet e komunitetit që shfaqen në dasma, në prezantimet e biznesit familjar dhe në listat e jetës qytetare janë, në njëfarë kuptimi të vërtetë, një formë bashkëkohore besash. Nuk janë të zbatueshme ligjërisht. Nuk kanë pse të jenë.
Fjala në shqipen e përditshme
Besa nuk është vetëm koncept historik. Është njësi e gjallë fjalori.
Disa nga përdorimet më të zakonshme:
- Të jap besën — përdoret në angazhime personale dhe premtime të rënda.
- Mbaj besën — i thuhet një fëmije që po mësohet si të bëjë, ose një të rrituri që po mbahet përgjegjës.
- Besa-besën — betimi i dyfishtë, i ndërsjellë; forma më e fortë. Lidhja e Pejës e Haxhi Zekës më 1899 organizoi 450 parësi të Kosovës pikërisht me këtë emër për t’i kundërvënë autoritetit osman, ndërsa pezullonin gjakmarrjen midis vetes. Shprehja u mor edhe nga një organizatë e hershme shqiptaro-amerikane, e themeluar më 1907 në Shtetet e Bashkuara, në kohën kur Fan Noli dhe të tjerët po ngrinin institucionet e para të jetës qytetare shqiptaro-amerikane.
- Pa besë — etiketa shoqërore më e rëndë në gjuhë. Vihet mbi një njeri që ka thyer një premtim të rëndë, që ka tradhtuar një besim, ose që ka dështuar ndaj një miku. Nuk lahet lehtë.
Besa është gjithashtu emër i zakonshëm vajzash në shqip. Jepet si urim — shpresë që fëmija të jetë dikush fjala e të cilit është e mirë.
Çfarë lidhjeje ka besa me regjistrin
Ne jemi një numërim i drejtuar nga komuniteti. Besimi që duhet për të mbushur një formular në stilin e censusit, për të ndarë se nga vjen familja jote, dhe për të parë emrin tënd të lidhur me shqiptarë të tjerë në Shtetet e Bashkuara, nuk është një besim teknik — është një besim i formësuar nga besa. Ne nuk i shpërndajmë të dhënat e tua. Nuk shesim asgjë. Nuk na duhet kontratë që kjo të jetë e vërtetë.
Po të mjafton kjo — dhe për shumicën e 224 000 shqiptaro-amerikanëve të njohur dhe të rreth 1 milion që vlerësojmë se ekzistojnë në Shtetet e Bashkuara, duhet të mjaftojë — atëherë numërohu. Regjistri ekziston sepse askush tjetër nuk ka ngritur një të tillë, dhe sepse e vetmja mënyrë për ta ditur sa jemi është të numërojmë vetveten.
Kjo është ana e besës e kësaj pune. Ne japim fjalën që të dhënat janë të tuat, dhe që ajo që kemi ndërtuar është për komunitetin. Ti e kthen fjalën kur regjistrohesh.
Kështu ka funksionuar gjithmonë.