Visar Zhiti — i lindur më 2 dhjetor 1952 në Durrës, qytetin e vjetër port adriatik — është një nga poetët më të rëndësishëm shqiptarë të fundit të shek. XX, dhe një nga një numri të vogël shkrimtarësh shqiptarë vepra e të cilëve u farkëtua fjalë për fjalë brenda një kampi pune komuniste. Ai u arrestua në nëntor 1979 për një dorëshkrim të pabotuar poezish. U gjykua në prill 1980 dhe u dënua me trembëdhjetë vjet. Shërbeu afërsisht tetë, përfshirë periudha në kampin e bakrit të Spaçit dhe burgun malor të Qafë-Barit, para se të dilte më 28 janar 1987.
Shumica e poezive të tij të burgut nuk u shkruan kurrë brenda kampeve. U memorizuan, rresht për rresht, dhe u nxorën jashtë në kokën e tij.
Pas kolapsit të regjimit, Zhiti u bë deputet në parlament, pastaj iu bashkua shërbimit të jashtëm shqiptar. Shërbeu si atashe kulturor në Romë, pastaj si ambasador i Shqipërisë në Selinë e Shenjtë në Vatikan, dhe përfundoi karrierën e tij diplomatike i bashkangjitur në ambasadën shqiptare në Uashington, D.C. Deri në atë pikë librat e tij ishin në shqip, italisht, anglisht, frëngjisht, gjermanisht, dhe disa gjuhë të tjera.
Për shqiptaro-amerikanët që përpiqen të kuptojnë çfarë jetuan prindërit dhe gjyshërit e tyre nën Shqipërinë komuniste, jeta e Zhitit është një nga dokumentet më të përqendruara të disponueshme. Ai mbijetoi. Vazhdoi të shkruante. Dhe përfundimisht përfaqësoi një Shqipëri të lirë në selinë e kishës që regjimi i vendit të tij kishte shpenzuar katër dekada duke u përpjekur ta shtypte. Ky është kush është, çfarë i ndodhi, dhe pse vepra e tij i përket rafteve të librave shqiptaro-amerikanë në SHBA.
Durrësi, Lushnja, dhe një familje poeti
Zhiti lindi në Durrës më 2 dhjetor 1952, biri i Hekuran Zhitit (1911–1989), një aktori të skenës, dramaturgu, dhe poeti karriera e të cilit ishte thyer nga i njëjti regjim që do të thyente më vonë të birit. Zhiti i madh ishte ngushtë mjaftueshëm me poetin e madh katolik Gjergj Fishta sa Fishta të autografoi një kopje të Lahuta e Malcís për të; nën komunizëm familja ishte politikisht e dyshimtë, dhe Hekurani përfundoi jetën e tij të punës si ngarkues në portin e Durrësit.
Familja u rivendos në Lushnjë, qytetin bujqësor në fushën qendrore në jug të Tiranës, ku Visar Zhiti përfundoi shkollën e mesme në 1970. Vazhdoi në një kolegj trajnimi mësuesish në Shkodër në veri, qendrën historike të jetës letrare katolike shqiptare. Pas diplomimit u caktua, ashtu si regjimi caktonte të gjithë, në një post mësuesi — në rastin e tij, në qytetin e largët malor verior të Kukësit, në kufirin me atë që është tani Kosova.
Ai ishte, deri në fund të viteve 1970, një mësues i ri shkolle që shkruante poezi nga ana. Ishte gjithashtu biri i një shkrimtari që shteti tashmë e kishte disiplinuar. Të dy faktet kishin rëndësi për atë që erdhi më pas.
Dorëshkrimi që e dërgoi në burg
Në 1973, Zhiti dorëzoi një dorëshkrim poezie të titulluar Rapsodia e jetës së trëndafilave te shtëpia botuese Naim Frashëri në Tiranë — botuesi letrar shtetëror i emëruar për poetin e madh të Rilindjes (shih copën tonë mbi Naim Frashërin). Ishte rruga standarde. Nuk kishte rrugë tjetër.
Koha ishte e keqe. Fillimi i viteve 1970 në Shqipëri ishin vitet e të ashtuquajturit Spastrim i Liberalëve — shtypja e regjimit ndaj shkrimtarëve, regjisorëve, dhe akademikëve veprat e të cilëve u gjykuan të pamjaftueshme me ortodoksinë e partisë. Dorëshkrimi qarkulloi brenda shtëpisë botuese, u lexua nga redaktorët që kërkonin probleme ideologjike, dhe u gjet duke i përmbajtur. Verdikti, i përmbledhur në llogaritë e mëvonshme: poezitë “nxinë realitetin socialist”.
Ajo frazë nuk ishte metaforë. Në Shqipërinë e Hoxhës, “nxirja e realitetit socialist” ishte një vepër e ndëshkueshme. Dorëshkrimi u vendos mënjanë. Zhiti tani ishte në një listë.
Ai vazhdoi të jepte mësim në Kukës. Më 8 nëntor 1979 u arrestua. Ishte 26 vjeç. Akuza, në gjuhën e periudhës, ishte “agjitacion dhe propagandë” kundër shtetit.
Gjyqi i tij u zhvillua në prill 1980. Gjykata pranoi si provë vetë dorëshkrimin e pabotuar — poezi që nuk kishin shfaqur kurrë në shtyp, nuk ishin lexuar kurrë me zë në një ngjarje publike, nuk kishin qarkulluar kurrë jashtë zyrës së një redaktori. U dënua me trembëdhjetë vjet.
Dosja e tij e Sigurimit të Shtetit, të cilën e mori dhe e lexoi më vonë pas rënies së regjimit, ishte, me fjalët e tij, “plot me pseudonime të njerëzve që më burgosën”. Shumë nga informatorët dhe redaktorët që kishin ndihmuar të ndërtonin rastin kundër tij mbetën anonimë për të për pjesën tjetër të jetëve të tyre.
Brenda Spaçit
Zhiti u mbajt së pari në Tiranë, pastaj u transferua në veri në sistemin e kampeve të punës së detyruar që regjimi drejtonte përmes fundit të shek. XX. Dy stacione përcaktuan ato vite: Spaçi dhe Qafë-Bari.
Spaçi ishte një kamp minerali bakri dhe piriti në malet e Mirditës, në veri të Tiranës, që operonte nga 1968 deri në 1991. Është emri më famëkeq në kujtesën karcerale shqiptare të komunizmit — vendi që kthehet përsëri dhe përsëri në llogaritë e të mbijetuarve. Të burgosurit politikë punonin nën tokë në miniera krah të dënuarve kriminelë, në orare turnesh ndëshkuese, në kushte që prodhonin silikozë, aksidente, dhe dëmtim kronik. Ushqimi ishte i pamjaftueshëm. Disiplina ishte e ashpër. Ikja ishte efektivisht e pamundur: kampi qëndronte në vend malor pa qytete të afërta dhe një aparat rojesh që përfshinte kullat e mitralozëve.
Qafë-Bari, stacioni i dytë kryesor i dënimit të Zhitit, ishte një burg malor me lartësi të madhe edhe më i largët se Spaçi. Dimrat ishin ekstremë. Të mbijetuarit e përshkruajnë si shoqëruesin akull të nxehtësisë nëntokësore të Spaçit.
Brenda të dyjave, Zhiti bëri atë që bëjnë shkrimtarët kur shkrimi ndalohet: kompozoi në kokën e tij. Lapsi dhe letra nuk ishin të disponueshme për të burgosurit politikë për përdorim personal. Ndëshkimi për të kapur duke shkruar material anti-shtetëror ishte një zgjatim i dënimit — dhe Zhiti ishte tashmë brenda për një akuzë dorëshkrimi. Kështu që u zotua poezitë e tij të reja në kujtesë, rresht për rresht, duke i rishikuar në heshtje për vite, duke mbajtur ciklin së bashku kundër kohës dhe lodhjes.
Ai vlerësoi më vonë se kishte memorizuar afërsisht 100 deri 110 poezi gjatë tetë vjetëve të burgimit. Disa i përpunoi dhjetëra herë. Asnjëra prej tyre nuk ekzistonte askund jashtë kokës së tij.
Intelektualët dhe shkrimtarët që kaluan përmes Spaçit gjatë të njëjtave vite përfshinin emra të tjerë të ardhshëm të jetës letrare post-komuniste shqiptare. Kampi prodhoi komunitetin e vet të qetë të mendjes — lloji i komunitetit që burgjet e komunizmit nëpër Evropën Lindore ndonjëherë prodhonin përkundër vetes. Poeti Pjetër Arbnori, që do të shërbente më vonë si kryetar i parlamentit shqiptar, u mbajt në kushte të ngjashme për gati tri dekada.
Tetë vjetët e Zhitit brenda përkuan me periudhën e vonë të Hoxhës dhe tranzicionin e hershëm të Ramiz Alisë. U lirua më 28 janar 1987, dy vjet pas vdekjes së Hoxhës dhe katër vjet para kolapsit të plotë të regjimit.
Kthimi i gjatë
Lirimi nuk ishte një kthim. Ishte një tranzicion i menaxhuar në një lloj tjetër konfinimi.
Partia e caktoi për punë në një fabrikë tullash në Lushnjë — qytetin ku ishte rritur. Mbajti një profil të ulët. Ishte një ish-i-burgosur politik në një shtet që nuk kishte ndaluar ende të frikësohej nga ish-të-burgosurit politikë. Vazhdoi të kompozonte privatisht dhe priti.
Regjimi ra në 1991. Shqipëria hyri në tranzicionin kaotik që prodhoi, mes të tjerave, kolapsin e skemës piramidale të 1997. Në vjeshtën e 1991 Zhiti mundi të largohej nga vendi për herë të parë në jetën e tij dhe udhëtoi në Itali, ku punoi në Milano deri në korrik 1992. Ai kaloi disa muaj në Gjermani në 1993 me një bursë nga Fondacioni Heinrich Böll, fondacioni gjerman i shkrimtarëve i emëruar për laureatin e Nobelit. Në 1994 vizitoi Shtetet e Bashkuara.
Poezitë dolën nga koka e tij dhe në faqe sa më shpejt që mund t’i shkruante poshtë. Koleksioni i tij i parë i botuar i poezisë në një Shqipëri të lirë, Kujtesa e ajrit, u shfaq në 1993 — vetë titulli një përshkrim i si kishte mbijetuar puna. I dyti i tij, Hedh një kafkë te këmbët tuaja, u shfaq në 1994 në Tiranë, dhe përmbante ciklin e plotë prej afërsisht 110 poezish burgu të kompozuara mes 1979 dhe 1987. Së bashku dy vëllimet përbëjnë regjistrin kryesor në gjuhën shqipe të poezive të shkruara brenda Spaçit dhe Qafë-Barit.
Në 1996 u zgjodh si deputet në parlamentin shqiptar. Një vit më vonë, në 1997, iu bashkua shërbimit të jashtëm shqiptar.
Poezia: dëshmi, kujtesë, ajër
Poezitë e burgut të Zhitit nuk janë ato që lexuesit e njohur me letërsinë e gulagut të shek. XX mund të prisnin. Ato nuk janë kryesisht dëshmi e torturës, megjithëse tortura është në to. Nuk janë kryesisht politike në kuptimin sllogan, megjithëse politika është e pashmangshme. Janë, më shpesh, lirike — poezi të shkurtra, të dendura, të drejtuara nga imazhi që kthejnë brendinë e kampit në diçka të lexueshme për një lexues që nuk ishte aty.
Titujt bëjnë shumicën e punës së orientimit. Kujtesa e ajrit — imazhi qendror. Ajri, në përdorimin e tij, është mediumi që i mbarti poezitë jashtë: mediumi i vetëm i disponueshëm për një të burgosur pa letër. Hedh një kafkë te këmbët tuaja — gjesti i dëshmitarit që refuzon të zbusë atë që ka parë.
Fjalori është i shkurtuar. Ai shkruan për gjëra specifike, fizike: një dritare, hapi i një roje, këndi i dritës në një korridor, temperatura e një gote kallaji. Shkruan për trupat e të burgosurve të tjerë. Shkruan për nënën dhe babanë e tij, të dy në shtëpi dhe në kokën e tij. Shkruan për shpresën si një disiplinë, jo një ndjenjë — diçka e praktikuar më shumë se e pritur.
Poezia e tij e mëvonshme, e shkruar në liri, e mbajti ngjeshjen. Koleksioni i 2005 Thesaret e frikës e zgjeroi punën e dëshmisë në të tashmen post-komuniste, duke shqyrtuar çfarë do të thotë të jetosh në një vend që është përpjekur të harrojë kampet që drejtoi një dekadë më parë. Koleksionet e tjera përfshijnë sekuenca më të shkurtra dhe poezi rastësore të shkruara jashtë vendit.
Ai është gjithashtu romancier dhe memoirist. Rrugët e ferrit: burgologji (2001) është memoiri në prozë i viteve të tij të burgut, i strukturuar si një hetim me shtresa i vetë sistemit të kampit më shumë se një autobiografi lineare. Fjala shqipe burgologji, e krijuar nga burg plus -logji të nxjerrë nga greqishtja, qëndron diku mes “studimeve të burgut” dhe “një hetim mbi burgjet”. Romanet e mëvonshme përfshijnë Funerali i pafundmë (2003) dhe Shekull tjetër (2008), që zgjerojnë kornizën e dëshmisë në formë më të gjatë proze.
Autoriteti i huaj më i cituar mbi letërsinë shqiptare, Robert Elsie, që përktheu Zhitin në anglisht, e quajti një nga poetët më të fortë që dolën nga periudha e Hoxhës — krah por të dallueshëm nga bashkëkohësi i tij më i madh Ismail Kadare. Aty ku Kadare punonte në fiksion alegorik me formë të gjatë, duke lundruar Shqipërinë e Hoxhës nga brenda aparatit zyrtar letrar, Zhiti shpenzoi të njëjtat vite brenda burgjeve të aparatit dhe shkroi homologun lirik.
Jeta diplomatike: Roma, Vatikani, Uashingtoni
Karriera diplomatike e Zhitit filloi në 1997, kur iu bashkua shërbimit të jashtëm shqiptar pas një viti si deputet në parlament. Postimi i tij i parë ishte si atashe kulturor në Ambasadën Shqiptare në Romë nga 1997 deri në 1999. Italia ishte tashmë vendi i tij i dytë letrar — librat e tij ishin përkthyer dhe vlerësuar atje gjatë gjithë fillimit të viteve 1990.
Më i rëndësishmi i posteve të tij ishte si përfaqësuesi i Shqipërisë në Selinë e Shenjtë — selinë diplomatike të Vatikanit. Ai mori rolin në vitet pas 2015 dhe e mbajti gjatë një periudhe kur marrëdhëniet Shqipëri–Vatikan përfshinin vizitën e Papës Françeskut në Tiranë në 2014 dhe beatifikimin, në nëntor 2016, të 38 martirëve katolikë shqiptarë të periudhës komuniste. Zhiti, vetë një mbijetues i të njëjtit regjim që kishte ekzekutuar dhe burgosur ato martirë, ishte një përfaqësues pazakontë i përshtatshëm i Shqipërisë post-komuniste te kisha që regjimi kishte vënë jashtë ligjit.
Marrëdhënia e Shqipërisë me Vatikanin është vetë vlerë të ndalemi mbi të. Regjimi i Hoxhës e shpalli Shqipërinë shtetin e parë zyrtarisht ateist të botës në 1967, duke ndaluar të gjitha praktikat fetare — katolike, ortodokse, myslimane, dhe bektashiane njëlloj. Kleri katolik u burgos dhe u ekzekutua në numra disproporcionalë. Marrëdhëniet diplomatike me Selinë e Shenjtë nuk u restauruan deri në 1991, vitin kur ra regjimi. Të dërgosh një ish-të-burgosur politik në atë post një brez më vonë ishte, nga ana e Shqipërisë, një lloj i veçantë deklarate.
Ai e përfundoi karrierën e tij diplomatike i bashkangjitur në ambasadën shqiptare në Uashington, D.C. — një postim që e solli drejtpërdrejt në gjeografinë e jetuar të komunitetit shqiptaro-amerikan. Ai gjithashtu ka shërbyer në pika të ndryshme si ministër shtetëror në qeveritë shqiptare dhe vazhdon të botojë.
Përkthimi, pritja, dhe lidhja italiane
Vepra e Zhitit është më gjerësisht e disponueshme jashtë shqipes në italisht. Disa nga koleksionet e tij janë shfaqur në përkthim italian, dhe ai ka fituar tre çmime letrare italiane që kanë rëndësi brenda Italisë: Leopardi d’Oro (1991), Çmimin Ada Negri (1997), dhe Çmimin Mario Luzi. Ai, nga ana e tij, ka përkthyer poetin italian Mario Luzi dhe poetin spanjoll Federico García Lorca në shqip.
Në anglisht vëllimi kryesor është The Condemned Apple: Selected Poetry (Green Integer Books, 2005), përkthyer nga Robert Elsie dhe Janice Mathie-Heck. Është një edicion dygjuhësh shqip–anglisht. Është prezantimi standard për Zhitin për një lexues në gjuhën angleze dhe është libri me më shumë gjasa të jetë në raftin në një bibliotekë universitare amerikane të ballkanologjisë ose në seksionin shqiptar të një libërshitësi serioz të pavarur.
Një antologji e veçantë, Barefoot and Crazy, është shfaqur në edicione italiane, rumune, kroate, dhe maqedonase. Përzgjedhje të poezisë së tij janë shfaqur në revista letrare në Francë, Gjermani, dhe Shtetet e Bashkuara, përfshirë një përzgjedhje në rishikimin letrar The Baffler.
Pritja jashtë vendit ka qenë e respektueshme por më e qetë se ajo e Kadaresë. Dy faktorë shpjegojnë atë. Së pari, poezia lirike udhëton më ngadalë se sa romanet bëjnë; pothuajse asnjë poet i Evropës Lindore i shek. XX jashtë emrave më të mëdhenj ka audiencën ndërkombëtare të romancierëve kryesorë. Së dyti, reputacioni i Zhitit u ndërtua ngadalë brenda Shqipërisë së pari, në vitet 1990 dhe 2000, para se botuesit ndërkombëtarë të fillonin të komisiononin përkthime. Ai është, në gjuhën e ekonomisë letrare, një poet i poetëve — i lexuar më me kujdes nga poetët e tjerë, dhe gradualisht i absorbuar në kanonin më të gjerë.
Çfarë do të thotë vepra e tij për shqiptaro-amerikanët
Tri gjëra e bëjnë jetën e Zhitit specifikisht të dobishme për diasporën shqiptaro-amerikane në SHBA.
E para është dëshmia historike. Shumë familje shqiptaro-amerikane mbartin një histori — një gjysh, një gjyshëkrye, një kushëri — që kaloi përmes sistemit të burgut të regjimit ose pati një dorëshkrim të lënë në raft ose një punë të hequr. Forma e përgjithshme e atyre historive është e dokumentuar në kujtesën familjare; tekstura granulare shpesh nuk është. Poezitë e Zhitit dhe memoiri i tij Rrugët e ferrit janë mes llogarive më të sakta në çdo gjuhë të si ishte faktikisht jeta e përditshme brenda Spaçit dhe Qafë-Barit.
E dyta është mbijetesa e vetë veprës. Zhiti mbarti afërsisht 110 poezi përmes tetë vjetëve të një kampi pune duke i memorizuar. Kjo nuk është një metaforë për qëndresën. Është një arritje logjistike. Për lexuesit shqiptaro-amerikanë që mendojnë për atë që një trashëgimi në fakt përmban — çfarë kalon poshtë, çfarë humbet, çfarë rindërtohet — imazhi i një të riu që kompozon në heshtje dhe që mban rreshtat në kokën e tij derisa letra të jetë sërish e disponueshme është pazakontë sqaruese.
E treta është postimi në Vatikan. Shumë shqiptaro-amerikanë më të vjetër, veçanërisht ata nga familjet katolike në Shqipërinë veriore dhe Kosovë, jetuan përmes periudhës kur katolicizmi shqiptar ishte një fe e vënë jashtë ligjit. Disa nga të afërmit e tyre ishin mes 38 martirëve që kisha beatifikoi në 2016. Fakti që diplomati që përfaqësonte Shqipërinë në Selinë e Shenjtë gjatë asaj periudhe ishte vetë një ish-i-burgosur politik mbyll një lak të veçantë historik.
Visar Zhiti dhe Ismail Kadare: dy rrugë përmes të njëjtës dekadë
Brenda kujtesës letrare shqiptare, Zhiti ndonjëherë çiftohet me Ismail Kadarenë si dy zëra kryesorë që dolën nga periudha e vonë e Hoxhës. Çiftëzimi është i dobishëm por nuk duhet të rrafshohet.
Kadare shkroi brenda aparatit zyrtar letrar. Ai u botua, u përkthye ndërkombëtarisht, dhe ishte personalisht i njohur për Hoxhën — i dobishëm për regjimin si një figurë e arritjes kulturore shqiptare, dhe i mbrojtur nga ajo dobishmëri edhe kur librat e tij shtypnin kundër kufijve ideologjikë. Tre nga librat e tij u ndaluan. Ai nuk u burgos kurrë.
Zhiti u burgos. U dërgua në Spaç me fuqinë e një dorëshkrimi të pabotuar që versioni i Kadaresë i karrierës letrare kishte shmangur me sukses prodhimin. Dy shkrimtarët i përkasin të njëjtit brez sipas lindjes — Kadare 1936, Zhiti 1952 — por pozicioneve të ndryshme brenda sistemit. Njëri ishte romancieri i toleruar i regjimit. Tjetri ishte i burgosuri i tij. Puna që ata prodhuan është prandaj plotësuese më shumë se paralele. Një lexues që dëshiron gamën e plotë të letërsisë shqiptare të vonë-komuniste lexon të dy. (Shih edhe copën tonë mbi Petro Zhejin për regjistrin e tretë — disidencën e heshtur të intelektualit që thjesht refuzoi të luante.)
Leximi i Zhitit nga Shtetet e Bashkuara
Për një lexues në SHBA, pyetja praktike është nga të fillosh. The Condemned Apple (Green Integer, 2005, përkthyer nga Robert Elsie dhe Janice Mathie-Heck) është pika e hyrjes — dygjuhëshe, në shtyp, e lehtë për t’u gjetur përmes kanaleve amerikane të librave të përdorur dhe bibliotekave universitare. Për lexuesit e shqipes, Kujtesa e ajrit (1993) dhe Hedh një kafkë te këmbët tuaja (1994) janë dy koleksionet thelbësore; përmbajnë ciklin e burgut në plotësi. Për memoirin në prozë, Rrugët e ferrit (2001) është shoqëruesi i formës së gjatë në shqip. Një përzgjedhje e shpërndarë e poezive të tij shfaqet në The Baffler dhe në faqen e internetit Albanian Literature të mirëmbajtur për shumë vite nga Robert Elsie para vdekjes së tij në 2017.
Burimet dhe leximi i mëtejshëm
Faktet biografike më lart janë nxjerrë nga burime të shumta, kryesisht:
- Arkivi online Albanian Literature i kuruar nga Robert Elsie, me esenë biografike të Elsie-t mbi Zhitin dhe përzgjedhje të poezive të tij në anglisht.
- The Condemned Apple: Selected Poetry (Green Integer Books, 2005), përkthyer dhe prezantuar nga Robert Elsie dhe Janice Mathie-Heck.
- Votra Magazine dhe Dielli (gazetadielli.com) — publikime shqiptaro-amerikane që kanë mbuluar karrierën e Zhitit që nga fillimi i viteve 1990.
- Arkivi kujto.al i viktimave të komunizmit në Shqipëri, që mban dokumentimin e arrestimit, gjyqit, dhe paraburgimit të Zhitit.
- Artikulli në Wikipedia-në shqipe mbi Visar Zhitin për datat kanonike dhe bibliografinë (sq.wikipedia.org).
- Intervistat me Zhitin në Gazeta Express, Balkanweb, dhe Telegrafi duke diskutuar dosjen e tij të Sigurimit dhe kujtesën e tij për Spaçin.
Regjistri Kombëtar Shqiptar po ndërton numërimin e parë të drejtuar nga komuniteti i diasporës shqiptaro-amerikane — emrat, vendet, dhe historitë familjare të mbartura nga vendi që Visar Zhiti dhe brezi i tij jetuan përmes. Nëse nuk je numëruar ende, mund të regjistrohesh këtu. Është një emër më shumë në regjistër, në nder të atyre që mbijetuan për ta treguar.