Ismail Kadareja — i lindur më 28 janar 1936 në Gjirokastër, i vdekur më 1 korrik 2024 në Tiranë — është autori shqiptar më i përkthyer në histori. Përgjatë gjashtë dekadash fiksioni, poezie, dhe esesh, prodhoi një trup veprash që lëvizi brenda Shqipërisë komuniste më ngushtë sesa çdo shkrimtar tjetër që e jetoi atë, dhe që është përkthyer në 45 gjuhë. Fitoi Çmimin e parë Man Booker International më 2005. Ishte kandidat i përjetshëm Nobeli — i nominuar, sipas numërimeve të ndryshme, të paktën 15 herë — dhe nuk fitoi kurrë. Romanet për të cilat shumica e lexuesve e njohin janë Gjenerali i ushtrisë së vdekur (1963), Prilli i thyer (1980), dhe Pallati i ëndrrave (1981).
Është shkrimtari përmes të cilit shumica e lexuesve jo-shqiptarë kanë, në çdo çast në 60 vitet e fundit, takuar Shqipërinë fare.
Për diasporën shqiptaro-amerikane, Kadareja rëndon në një mënyrë specifike. Është një nga pak shqiptarët, emri i të cilit njihet brenda kulturës letrare në gjuhën angleze — i mësuar në kurse universitare të ballkanologjisë dhe letërsisë krahasuese, i shitur në librari të pavarura, i recensuar te New York Review of Books dhe Times Literary Supplement. Kur shqiptaro-amerikanët e brezit të dytë e të tretë duan të drejtojnë një mik jo-shqiptar te diçka që shpjegon nga vinte familja, rruga rrjedh nëpër Kadarenë më shpesh sesa nëpër këdo tjetër.
Kjo është jeta e tij: nga vinte, çfarë shkroi, si i mbijetoi katër dekadave e gjysmë e një prej diktaturave më paranoike të Evropës ndërsa ende botonte vepër që sot lexohet si mospajtim i qartë, çfarë ishin çmimet, çfarë ishin polemikat, dhe çfarë do të thotë tani.
Gjirokastra, 1936
Kadareja lindi në Gjirokastër, një qytet guri me shtëpi osmane në shkallë në malësinë jugore shqiptare. Qyteti është vend i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s sot; më 1936 ishte kryeqytet provincial i Mbretërisë së Shqipërisë nën Mbretin Zog, me popullsi rreth 15 000, ngritur mbi luginën e Drinos. Djali më i famshëm i tij para Kadaresë ishte Enver Hoxha, diktatori i ardhshëm komunist, i lindur në të njëjtin qytet më 1908 — një rastësi te së cilës Kadareja u kthye gjatë gjithë karrierës.
Babai i tij, Halit Kadareja, punonte si nëpunës gjykate. E ëma, Hatixhe Dobi, vinte nga një familje më e pasur e Gjirokastrës. Ishin myslimanë sipas prejardhjes, laikë sipas praktikës, klasë e mesme sipas standardeve shqiptare të periudhës. Kadareja ishte djalë i vetëm me një motër.
Pushtimi italian fashist i Shqipërisë në prill 1939 e vuri Gjirokastrën nën pushtimin italian kur Kadareja ishte tre vjeç. Pushtimi gjerman ndoqi më 1943. Fitorja partizane komuniste e nëntorit 1944 e solli regjimin e Hoxhës në pushtet në vitin që Kadareja mbushi tetë. Shumica e dekadës së parë të Kadaresë — vitet që një shkrimtar më vonë mbështetet për kujtesën e fëmijërisë — u shpenzuan në një qytet kufitar ballkanik që ndryshonte duart midis tre regjimeve.
Iu mbështet drejtpërdrejt te Kronikë në gur (1971), më autobiografiku i romaneve të tij. Rrëfyesi është një djalë i vogël në një shtëpi guri në një qytet malor pa emër nën pushtim italian dhe pastaj gjerman, që shikon botën e tij të rirenditet rreth ankthesh të të rriturve që nuk i kupton plotësisht. Libri është një nga veprat që i prezantoi teksturën e Shqipërisë së mesit të shek. XX lexuesve jo-shqiptarë, dhe mbetet një nga pikat e tij më të arritshme të hyrjes.
Ndoqi Universitetin e Tiranës, duke studiuar gjuhën shqipe dhe letërsinë, dhe u diplomua më 1956. Kishte filluar tashmë të botonte poezi si adoleshent. Më 1958, pasi fitoi një konkurs poezie, u zgjodh të studionte në Institutin Maksim Gorki të Letërsisë Botërore në Moskë — akademia e prestigjuar sovjetike e shkrimtarëve, i njëjti institucion që kishte stërvitur shkrimtarë nëpër bllokun lindor. Kaloi dy vjet atje, 1958–1960, derisa ndarja Shqipëri-Sovjet — prishja e Hoxhës me Hrushovin mbi de-stalinizimin — e mbylli programin për studentët shqiptarë. Kadareja u kthye në Tiranë më 1960. Më vonë tha që vitet në Moskë kishin qenë, në balancë, të dobishme: pa makinerinë e realizmit socialist nga afër, dhe pa shkrimtarët rreth tij që po prodhonin vepër me shkallë të ndryshme mospajtimi të qetë, gjë që do të informonte atë që do të përpiqej të bënte në shtëpi.
Të shkruash nën Hoxhën
Kadareja u kthye në një vend që po hynte në katër dekada një prej regjimeve më të izoluar, më të kontrolluar në Evropë. Deri më 1968, Hoxha kishte prishur me Bashkimin Sovjetik mbi de-stalinizimin. Deri më 1978, kishte prishur me Kinën — aleati i fundit i madh i Shqipërisë. Që nga fundi i viteve 1970 e tutje, vendi ishte efektivisht i mbyllur: bunkerë përgjatë çdo rruge, pa udhëtim të jashtëm, librat e huaj krim shtetëror, Sigurimi policia sekrete që drejtonte një rrjet informatorësh i vlerësuar në një në tre të rritur.
Brenda këtij sistemi, Kadareja botoi me prodhim.
Punoi përmes Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë, organi i kontrolluar nga shteti që botonte, shpërndante, dhe policonte prodhimin letrar shqiptar. Karriera e tij vazhdoi me një model që u bë i dallueshëm: do të shfaqej një roman, do të lavdërohej nga regjimi si kontribut në kulturën socialiste shqiptare, dhe gjithashtu — për çdo lexues që ishte i vëmendshëm — do të lexohej si kritikë e qartë alegorike. Shkroi për burokraci osmane, rrethime mesjetare, arkiva ëndrrash egjiptiane, gjeneralë të vdekur, dhe qytete të rrethuara me mure. Lexuesi ishte i destinuar të kuptonte që subjekti ishte Shqipëria e Hoxhës.
Si i mbijetoi duke bërë këtë është një pyetje që Kadareja vetë e trajtoi në mënyrë të përsëritur. Përgjigja standarde ka tre pjesë.
Së pari, ishte i dobishëm për regjimin. Hoxha donte që Shqipëria të kishte një shkrimtar të statusit ndërkombëtar — një shenjë që socializmi shqiptar prodhonte kulturë, jo vetëm bunkerë. Auditoria në rritje franceze dhe angleze e Kadaresë përgjatë viteve 1970 e 1980 i jepte regjimit diçka tek e cila mund të tregonte. Hoxha lexonte Kadarenë dhe sipas raportimeve e konsideronte një pasuri kombëtare.
Së dyti, Kadareja ishte i kujdesshëm. Përdori korniza historike dhe mitologjike që lejonin mohim të besueshëm. Një roman për një rrethim mesjetar osman të një kalaje shqiptare (Kështjella, 1970) mund të lexohej si kremtim nacionalist i rezistencës shqiptare — dhe gjithashtu mund të lexohej, po qe se ishe i prirur, si studim i mentalitetit të rrethimit të Hoxhës dhe vetë-izolimit të tij. Lejoi që të dy leximet të qëndronin.
Së treti, u dënua herë pas here gjithsesi. Tre nga librat e tij u ndaluan gjatë viteve të Hoxhës. Pallati i ëndrrave (1981) u tërhoq nga qarkullimi pak pas botimit për të qenë shumë qartë rreth survejimit totalitar. Kadareja sipas raportimeve u vu nën kufizim joformal për periudha; nuk iu lejua të botonte vepra të caktuara fare dhe duhej të kontrabandonte dorëshkrimet e materialit të tij më të rrezikshëm — përfshirë disa nga romanet e tij pas vitit 1990 — jashtë Shqipërisë për t’u depozituar në një kasafortë banke në Paris për ruajtje.
Më tetor 1990, me Hoxhën të vdekur prej pesë vjetësh dhe regjimin që po shembte dukshëm, Kadareja dhe familja e tij — gruaja Helena Gushi, gjithashtu shkrimtare, dhe dy bijat e tyre — kërkuan azil politik në Francë. Mbajti një apartament në Paris për pjesën tjetër të jetës, edhe pse u kthye shpesh në Tiranë që nga mesi i viteve 1990 e tutje dhe i konsideroi të dy qytetet si shtëpi. Azili nuk ishte heqje dorë nga Shqipëria — shkroi dhe foli në shqip përgjatë pjesës tjetër të jetës, dhe vazhdoi të botonte në shqip të parin — por ishte njohje që disa nga ajo që donte të thoshte mund të thuhej vetëm nga jashtë.
Veprat kryesore
Kadareja botoi më shumë se 80 libra nëpër romane, novela, poezi, ese, dhe kujtime. Gjashtë tituj bëjnë shumicën e punës në pranimin e gjuhës angleze.
Gjenerali i ushtrisë së vdekur (1963)
Libri që e bëri reputacionin e tij ndërkombëtar. Një gjeneral italian, i shoqëruar nga një prift, udhëton nëpër Shqipëri dy dekada pas LDB-së për të rikuperuar dhe riatdhesuar trupat e ushtarëve italianë të vrarë gjatë pushtimit të kohës së luftës. Ajo që fillon si ushtrim logjistik bëhet një akumulim i ngadaltë i kujtesës, fajit, dhe paaftësisë për të kuptuar. I përkthyer në frëngjisht më 1970, pastaj në anglisht, romani vendosi modelin për stilin e pjekur të Kadaresë: i kursyer, alegorik, i ngarkuar me historinë ballkanike, i shkruar në një regjistër që kritikët e krahasuan me Kafkën dhe Kamy. Është përshtatur si film dy herë dhe mbetet libri i tij më gjerësisht i lexuar jashtë Shqipërisë.
Kështjella (1970)
Botuar fillimisht në shqip si Kështjella. Një ushtri mesjetare osmane rrethon një kala të paemërt shqiptare; romani rrotullon midis komandantëve rrethues dhe mbrojtësve të rrethuar. Në sipërfaqe, vepër e nacionalizmit historik e përshtatur mirë për prioritetet kulturore të epokës së Hoxhës. Poshtë, një portret i vetë-izolimit, paranojës, dhe teksturës së jetës brenda një shteti të mbyllur. I përkthyer në anglisht në mënyra të ndryshme si The Castle, The Drums of Rain, dhe më së fundi The Siege (2008, nga David Bellos nga frëngjishtja).
Kronikë në gur (1971)
Romani i Gjirokastrës — pushtimi italian dhe gjerman parë përmes syve të një fëmije. Më pak politikisht i rrezikshëm sesa veprat alegorike dhe ndoshta libri më personal që Kadareja shkroi. Një pikë e zakonshme hyrjeje për lexuesit jo-shqiptarë sepse politika është sfond dhe tekstura e jetës ballkanike të kohës së luftës në qytet të vogël është plani i përparmë.
Ura me tri harqe (1978)
Një kronist mesjetar tregon ndërtimin e një ure guri në Shqipërinë e shek. XIV, e plotë me një nën-komplot folklorik flijimi njerëzor. Ura qëndron për një fazë të historisë ballkanike; zëri i kronistit është paraqitja më e saktë që Kadareja prodhoi ndonjëherë e mënyrës se si një vëzhgues inteligjent flet për ngjarje që nuk i lejohet të flasë drejtpërdrejt.
Prilli i thyer (1980)
Romani për Kanunin — kodin zakonor mesjetar shqiptar që drejtoi gjakmarrjet në malësinë veriore. Një djalë i ri vret njeriun që vrau të vëllanë dhe tani ka 30 ditë siguri të garantuar para se ai, nga ana e tij, të duhet të vdesë. Ndoshta libri i vetëm i Kadaresë më shpesh i mësuar në kurse universitare amerikane të letërsisë krahasuese, sepse korniza e Kanunit e bën të lexueshëm për lexues pa prejardhje në historinë shqiptare. Kineasti brazilian Walter Salles e përshtati si Behind the Sun (Abril Despedaçado, 2001), të vendosur në sertão-n brazilian.
Pallati i ëndrrave (1981)
Libri që iu afrua më shumë futjes së Kadaresë në vështirësi serioze. Një burokraci osmane mbledh, rendit, dhe interpreton ëndrrat e çdo subjekti të perandorisë, duke kërkuar sinjal politik. Metafora për shtetin e survejimit të Hoxhës ishte shumë e hollë për t’u humbur. Romani u tërhoq nga librat shqiptarë brenda javësh nga botimi. Që atëherë është bërë një nga veprat e tij më të kremtuara ndërkombëtarisht dhe është libri më shpesh i thirrur kur kritikët e krahasojnë me Kafkën, Borges-in, dhe Orwell-in.
Pasardhësi (2003)
Një roman i karrierës së vonë i bazuar në vdekjen e dhjetorit 1981 të Mehmet Shehut, kryeministrit shqiptar të kohës së gjatë i gjetur i pushkatuar në dhomën e tij të gjumit në atë që regjimi e quajti vetëvrasje dhe shumica e vëzhguesve besuan se ishte vrasje e urdhëruar nga Hoxha. Kadareja e strukturoi romanin si hetim në stilin e Rashomon-it, ku vdekja e Shehut tregohej dhe ri-tregohej nga shumë kënde. Është ajo që Kadareja u bë më e drejtpërdrejtë mbi brendinë e regjimit — dhe e shkroi pasi regjimi kishte shkuar.
Stili dhe temat
Zëri i Kadaresë është i njohshëm nëpër të gjithë këto libra, dhe nuk udhëton tërësisht si zëri i ndonjë shkrimtari tjetër. Kritikët më shpesh kanë arritur për Kafkën, Borges-in, Gogolin, dhe Orwell-in si krahasime; vetë Kadareja pranoi ndikimin e Kafkës dhe i hodhi poshtë shumicën e të tjerëve.
Elementet e përsëritur janë të qëndrueshëm. Kornizat mitologjike dhe folklorike — rrethimet, gjakmarrjet, burokracitë e ëndrrave, urat me tri harqe, të vdekurit që kthehen — i japin librave një regjistër që është më i vjetër se rrethanat politike që përshkruajnë. Historia ballkanike është toni bazë: administrata osmane, principatat mesjetare shqiptare, pushtimi i LDB-së, hija e gjatë e perandorisë. Alegoria bën punën politike, dhe është ndërtuar mjaft me kujdes sa historia e sipërfaqes vazhdon vetë. Burokracia është një temë gati-konstante — pallati i ëndrrave, lidhja e shkrimtarëve, zyra e kronistit — sepse Kadareja interesohej, gjatë gjithë jetës, për atë që ndodh kur institucionet vendosin të interpretojnë jetën e brendshme njerëzore në emër të një shteti.
Vetë proza është e kursyer. Kadareja shkruan paragrafë të shkurtër, fjali të thjeshta, duke akumuluar detaje në vend që të përshkruajë. Përkthyesit kanë vënë në dukje që tekstet shqipe janë më të shtrënguara dhe më të çuditshme sesa i bëjnë të tingëllojnë përkthimet frëngjisht — rruga franceze shton një shtresë lustrimi letrar që origjinalet jo gjithmonë e kanë — por arkitektura është e njëjta në çdo gjuhë.
Poshtë stilit është një zë qartësisht shqiptar që korniza e letërsisë botërore ndonjëherë e mjegullon. Kadareja u mbështet vazhdimisht te Kanuni, te tradita gojore shqiptare, te gjeografia e malësisë, te jeta e rrugës së Gjirokastrës, te ritmet e vetë gjuhës. Nuk është një shkrimtar që rastësisht është shqiptar. Është një shkrimtar shqiptar, subjekti i të cilit është Shqipëria, e bërë e lexueshme për një audiencë botërore.
Çmimet dhe njohja
Argumenti për vendin e Kadaresë në letërsinë botërore të shek. XX është thelbësisht regjistri i çmimeve (Wikipedia: Ismail Kadareja).
- Çmimi Man Booker International, 2005 — marrësi i parë, kur çmimi nderonte një trup vepre e jo një libër të vetëm. Lista e shkurtër atë vit përfshinte Gabriel García Márquez-in, Saul Bellow-n, Doris Lessing-un, Philip Roth-in, dhe Günter Grass-in. Kadareja fitoi.
- Çmimi Princi i Asturias-it për Letrat, 2009 — nderimi më i lartë letrar i Spanjës për autorët e huaj.
- Çmimi Jeruzalem për Lirinë e Individit në Shoqëri, 2015.
- Çmimi Park Kyong-ni, 2019 — çmimi kryesor letrar ndërkombëtar i Koresë së Jugut.
- Çmimi Ndërkombëtar Neustadt për Letërsi, 2020 — ndonjëherë i quajtur «Nobeli i Amerikës», i dhënë çdo dy vjet nga Universiteti i Oklahomës.
U zgjodh në Académie des Sciences Morales et Politiques në Francë më 1996 — një nga anëtarët e rrallë të huaj. Mbajti doktoratura nderi nga universitete në Paris, Saint-Étienne, dhe Tiranë. U nominua për Çmimin Nobel për Letërsi të paktën 15 herë, dhe ishte favorit i përjetshëm i shitësve të librave që nuk fitoi kurrë. Nobeli nuk erdhi kurrë. Trupi i veprës është ajo që mbetet.
Çështja e përkthimit
Kadareja shkroi në shqip gjatë gjithë jetës. Pothuajse çdo lexues në gjuhën angleze që e ka lexuar ndonjëherë e ka lexuar në përkthim, dhe për shumicën e karrierës rruga e përkthimit ka ecur shqip → frëngjisht → anglisht.
Përkthyesi dominues anglisht i Kadaresë nga frëngjishtja është David Bellos, studiuesi i Princeton-it më i njohur për biografitë e Georges Perec-it dhe Jacques Tati-t dhe për librin e tij Is That a Fish in Your Ear? mbi filozofinë e përkthimit. Bellos përktheu, mes të tjerave, Pasardhësin, Piramidën, Kështjellën, Bijën e Agamemnonit, dhe Rënia e qytetit të gurit në anglisht. Është lavdëruar vazhdimisht për cilësinë e prozës dhe kritikuar vazhdimisht, në albanologjinë akademike, për zgjedhjen për të punuar nga frëngjishtja e jo nga origjinalet shqipe.
Kritika ka dy pjesë. Së pari, çdo përkthim i një përkthimi shkon më larg nga origjinali; disa nga regjistri specifikisht shqiptar i Kadaresë — ritmi i Kanunit, idiom i Gjirokastrës, shqipja burokratike e regjimit — nuk i mbijeton ndërmjetësit francez. Së dyti, edicionet franceze të romaneve më politikisht të ngarkuar të Kadaresë u botuan ndonjëherë në versione që i zbutën a riformuluan përmbajtjen më të drejtpërdrejtë të epokës së Hoxhës; leximi i një Kadareje në anglisht të përkthyer nga një frëngjishte e zbutur është leximi i një Kadareje dy herë larg.
Një brez i ri përkthyesish, përfshirë John Hodgson-in, ka filluar të punojë drejtpërdrejt nga shqipja — Nisia e tradhtarit (2017) e Hodgson-it është shembulli më i shquar. Kadareja drejtpërdrejt-nga-shqipja lexohet, sipas marrëveshjes së përgjithshme, më i ashpër dhe më i çuditshëm sesa Kadareja Bellos-përmes-frëngjishtes. Të dyja rrugët do të vazhdojnë të bashkëjetojnë në raftet amerikane.
Vdekja dhe trashëgimia
Kadareja vdiq më 1 korrik 2024 në Tiranë, nga një atak në zemër, në moshën 88-vjeçare. Kishte qenë duke punuar deri pranë fundit. Qeveria shqiptare shpalli një periudhë zie kombëtare. Iu dha funeral shtetëror dhe është varrosur në Tiranë.
Përkujtimet erdhën nga letërsia botërore: PEN International, Académie française, Panairi i Librit i Frankfurtit, New York Times, Guardian, Le Monde. Brenda Shqipërisë, përgjigja ishte — për një herë — pothuajse plotësisht pa hidhërim politik. Kadareja kishte mbijetuar regjimit nën të cilin kishte shkruar, regjimit që erdhi pas, dhe shumicës së bashkëkohësve të tij. Vdiq si figura kulturore më e njohur ndërkombëtarisht e Shqipërisë, dhe vendi e dinte.
Trashëgimia e tij në Shqipëri është në vazhdim. Çmimi Ndërkombëtar Letrar Ismail Kadareja — i themeluar nga Fondacioni Kadareja më 2017 — vazhdon të nderojë shkrimtarët në gjuhën shqipe. Apartamenti i tij i Tiranës është ruajtur si muze studimi. Vejusha e tij Helena dhe dy bijat — përfshirë Besiana Kadarenë, që shërbeu si ambasadore e Shqipërisë në OKB — kanë menaxhuar pasurinë e tij letrare.
Për diasporën, vdekja e tij mbylli një kapitull. Kadareja ishte ura që shqiptaro-amerikanët më të vjetër kishin kaluar për të sjellë anëtarët më të rinj të familjes në kulturën letrare shqiptare. Nuk ka pasardhës të dukshëm në shkallën e tij.
Kadareja për diasporën shqiptaro-amerikane
Brenda komunitetit shqiptaro-amerikan, Kadareja funksionon si pikë reference dhe pikë krenarie.
Njihet në letrat amerikane kryesore në një mënyrë që asnjë shkrimtar tjetër shqiptar nuk është. Romanet e tij shiten në librari të pavarura në Nju-Jork, Boston, Çikago, dhe Bregun Perëndimor — zakonisht nën «Letërsi Botërore» a «Fiksion Evropian Lindor». Kopjet e përdorura të Gjeneralit të ushtrisë së vdekur dhe Prillit të thyer qarkullojnë gjerësisht në AbeBooks dhe në shitjet e bibliotekave. Librat e tij mësohen në programin e Ballkanologjisë të Universitetit të Columbia-s, në departamentet e studimeve sllave dhe lindore evropiane në Yale, Indiana, dhe Berkeley, dhe në kurset e letërsisë krahasuese nëpër SHBA që kanë nevojë për një shkrimtar evropian të shek. XX jashtë rrotacionit standard.
Për prindërit shqiptaro-amerikanë që përpiqen të ndajnë kulturën shqiptare me fëmijët e lindur në SHBA që mund të mos lexojnë shqip, Kadareja në përkthim anglisht është një nga urat më të besueshme. Kronikë në gur u jep një pamje me sytë e fëmijës të Shqipërisë së mesit të shek. XX. Prilli i thyer shpjegon Kanunin. Gjenerali i ushtrisë së vdekur shpjegon shtresën e kohës së luftës. Librat funksionojnë si letërsi dhe si histori shoqërore, dhe lexuesit që i marrin në moshën 18-vjeçare ndonjëherë kthehen te shqipja si gjuhë për shkak të tyre.
Botues më të vegjël amerikanë dhe shtypshkronja universitare e kanë mbajtur Kadarenë në botim: Arcade Publishing, Counterpoint Press, dhe the New Press të gjithë kanë mbartur pjesë të rëndësishme të katalogut të tij. Komuniteti i diasporës nuk ka ndërtuar një kulturë leximi të Kadaresë aq të dukshme sa disa të tjera (pa cikël vjetor çmimi, pa festival letrar shqiptaro-amerikan me emrin e tij), por librat janë aty, dhe vazhdojnë të gjejnë lexues.
Po qe se je shqiptaro-amerikan që nuk ka lexuar kurrë Kadarenë, Kronikë në gur është hyrja më e lehtë. Prilli i thyer është më i mësueshmi. Pallati i ëndrrave është më ambiciozi. Gjenerali i ushtrisë së vdekur është ai që e nisi gjithë.
Regjistri Kombëtar Shqiptar po ndërton numërimin e parë të drejtuar nga komuniteti të diasporës shqiptaro-amerikane — emrat, vendet, dhe historitë e familjeve që erdhën dhe qëndruan. Po qe se nuk je numëruar, mund të regjistrohesh këtu. Të merr rreth një minutë, dhe shton një emër më shumë te regjistri.