Petro Zheji nuk është një emër që shumica e shqiptaro-amerikanëve e dëgjojnë në tryezën e darkës. Duhet të jetë. Përktheu Don Kishotin e Servantesit në shqip. Lexonte sanskritisht. Shkroi një libër filozofik 900-faqësh që argumentonte se shqipja ruan një strukturë simbolike të lashtë më të vjetër se alfabetet që e regjistrojnë. Albanologu Robert Elsie, autoriteti më i cituar i huaj mbi letërsinë shqipe, e quajti “atin shpirtëror të një gjenerate të tërë intelektualësh shqiptarë” (Wikipedia: Petro Zheji).
Kaloi gjysmën e dytë të jetës pjesërisht në Shtetet e Bashkuara. Pas rënies së komunizmit në fillim të viteve 1990, Zheji emigroi dhe u vendos në Merilënd me familjen, duke u kthyer periodikisht në Tiranë deri në vitet e fundit. Vdiq në Tiranë më 14 mars 2015, në moshën 85 vjeç.
Për një komunitet shqiptaro-amerikan ende duke ndërtuar kujtesën institucionale, Zheji është një nga figurat që duhet të kalojë përtej oqeanit. Qëndron në kryqëzimin e tri gjërave që diaspora i ka për zemër thellë dhe rrallë i flet bashkë: gjuhës, trashëgimisë, dhe llojit të mendjes që komunizmi u përpoq ta vendoste mënjanë. Ky është kush ishte, çfarë bëri, dhe pse puna e tij ende ka rëndësi sot në Shtetet e Bashkuara.
Kush ishte Petro Zheji
Zheji lindi më 18 tetor 1929 në Tiranë, në një familje me rrënjë në fshatin jugor Zhej, në rajonin malor të Zagorisë në rrethin e Gjirokastrës. Babai i tij ishte Spiro Ballo Zheji. Vëllai i tij më i madh, Gjergj Zheji, ishte gjithashtu përkthyes i njohur. Emri Zhej është një nga ato mbiemra shqiptarë që mbart një vend brenda — një kujtesë e vogël që familja erdhi nga një kodër e veçantë dhe një dialekt i veçantë shumë kohë para se të jetonte në kryeqytet.
Studioi matematikë dhe fizikë në një program dyvjeçar kolegji në Tiranë, pastaj kaloi në mësimdhënie. Filloi te vetë gjimnazi i tij i mëparshëm, Qemal Stafa në Tiranë, pastaj dha mësim për një periudhë në Gjirokastër — qyteti i gurtë i epokës osmane në jug të Shqipërisë që prodhoi gjithashtu Ismail Kadarenë dhe Enver Hoxhën. Kombinimi i matematikës dhe mësimdhënies së gjuhës formësoi gjithçka që erdhi pas. Zheji u afrohej gjuhëve njerëzore ashtu si një topolog u afrohet sipërfaqeve: duke kërkuar strukturën e thellë nën format e sipërfaqes.
Personalisht mbante një gjurmë të vogël. U martua me aktoren e skenës dhe ekranit shqiptar Besa Imami; martesa zgjati pesëmbëdhjetë vjet dhe prodhoi një djalë, Artur Zheji, që u bë gazetar dhe kritik kulturor në Tiranë. Përgjatë dekadave të punës, Zheji shmangu qarqet e figurave publike që gëlltitën shumë nga bashkëkohësit. Ishte intelektuali i intelektualëve, më i rehatshëm me një dorëshkrim sesa me një mikrofon.
Përkthyesi në nivelin më të lartë
Për pjesën më të madhe të jetës së tij të punës, Zheji ishte përkthyes me kohë të plotë te dy shtëpitë e mëdha botuese shtetërore në Shqipërinë komuniste: Shtëpia Botuese 8 Nëntori dhe Shtëpia Botuese Naim Frashëri. Midis tyre, prodhuan kanunin e letërsisë së huaj me të cilën lexuesit shqiptarë u rritën. Emri i Zhejit është në shpinë të më shumë se tridhjetë prej atyre vëllimeve (Wikipedia: Petro Zheji).
Lista është mahnitëse. Përktheu vëllimin e dytë të Don Kishotit të Miguel de Servantesit — romanin themelues katërqindvjeçar të letërsisë evropiane — në shqip. E paraqiti Njeriun e Padukshëm të H.G. Wells për një lexueshmëri shqiptare që nuk kishte qasje në letërsinë popullore perëndimore përmes asnjë kanali tjetër. Punoi nga gjermanishtja, rusishtja, anglishtja, spanjishtja, frëngjishtja, italishtja, dhe sanskritishtja, dhe ishte gjithashtu i mësuar me hebraishten, greqishten e vjetër, dhe latinishten. Përkthyes të gamës së tij ishin të rrallë në çdo vend në shek. XX. Në një Shqipëri komuniste të mbyllur prej tre milionë vetash, ishte pothuajse një urë me një burrë drejt pjesës tjetër të letërsisë botërore.
Përkthimi në atë kontekst nuk ishte një punë anësore. Ishte një punë kulturore mbajtëse. Një brez lexuesish shqiptarë, shumë prej të cilëve emigruan në SHBA, Itali, dhe Greqi pas vitit 1991, takuan Servantesin, Wells, Saint-Exupery-në, dhe Miguel Angel Asturias për herë të parë përmes fjalive shqipe të Zhejit. Kur prindërit shqiptaro-amerikanë sot vendosin një klasik të përkthyer në duart e një fëmije dhe thonë “kështu e lexova kur isha duke u rritur”, ka një gjasë reale që emri i përkthyesit në faqen e titullit është Petro Zheji.
Matematicieni dhe filozofi
Ajo që e dalloi Zhejin nga përkthyesit e tjerë ishte gjysma e dytë e jetës së tij. Ishte matematicien nga formimi, mësues nga zanati, dhe filozof nga temperamenti. E trajtoi vetë gjuhën si objekt matematikor — jo një kod në kuptimin modern të shkencës kompjuterike, por një sistem simbolik të thellë, fjalët e sipërfaqes të të cilit ishin derivate të një logjike themelore.
Ajo arritje ndërdisiplinore është e pazakontë kudo. Në Shqipëri ishte pothuajse e padëgjuar. Jeta intelektuale e vendit nën komunizëm ishte e ndarë në silose nga regjimi: shkrimtarët shkruanin, shkencëtarët bënin shkencë, dhe hapësirat midis disiplinave ishin politikisht të dyshimta. Zheji i injoroi silosët. Lexoi gramatika sanskrite pranë Servantesit, etimologji hebraike pranë romaneve ruse, dhe teori të numrave pranë të folmes folklorike shqipe.
Argumenti i tij qendror, i zhvilluar gjatë dekadave të fletoreve private dhe i botuar përfundimisht vonë në jetë, ishte që shqipja nuk është thjesht një gjuhë indo-evropiane mes të tjerave. Ai argumentonte se ruan një strukturë simbolike primordiale, një logjikë të brendshme të rrënjëve dhe tingujve, që hap lexime të fjalorëve më të vjetër të shenjtë dhe mitikë. Nuk duhet të pranosh përfundimin për të parë se çfarë është interesante në metodë. Po e trajtonte gjuhën shqipe si një instrument hulumtimi, jo thjesht si trashëgimi.
Kjo është gjithashtu pse është i vështirë për t’u vendosur në një raft perëndimor. Nuk ishte linguist krahasues në kuptimin akademik-revistor. Ishte diçka më e vjetër dhe më e çuditshme: një filolog filozofik, në linjën e figurave si Giambattista Vico, që besonin se gjuhët mbartin kujtesën e thellë të mënyrës se si qeniet njerëzore organizuan për herë të parë kuptimin.
Roli Mesianik i Gjuhës Shqipe
Magnum opus i tij është Roli Mesianik i Shqipes. Titulli i plotë shton një nëntitull: Rënia e Kullës së Babelit. Libri shkon afro 944 faqe në botimin e UET Press. Është, me çdo masë, një nga veprat më të gjata dhe më ambicioze origjinale të mendimit në gjuhën shqipe të botuara në shek. XX.
Titulli nuk është modest. “Mesianik” këtu nuk është një pretendim fetar për shqiptarët si popull i zgjedhur — Zheji nuk po shkruante teologji nacionaliste. Argumenti është simbolik dhe strukturor: që shqip, për shkak të pozicionit të saj të pazakontë si anëtarja e vetme e mbijetuar e nën-degës së saj indo-evropiane (shih pjesën tonë mbi gjuhën shqipe), ruan elemente të substratit simbolik që gjuhët e tjera, më të derivuara, kanë humbur. Imazhi i Kullës së Babelit, në duart e Zhejit, ka të bëjë me fragmentimin e një kuptimi më të vjetër të përbashkët. Shqipja, në leximin e tij, qëndron më pranë dyshemesë së pathyer.
Libri i tij i mëparshëm, Shqipja dhe Sanskritishtja, ishte shoqëruesi teknik. Ishte krahasimi i parë gjithëpërfshirës dhe sistematik i shqipes dhe sanskritishtes i bërë ndonjëherë në shqip. E përfundoi në fund të viteve 1970. Regjimi i Hoxhës nuk donte të botohej. Qëndroi në një sirtar për më shumë se dy dekada dhe doli më në fund më 2001 (Wikipedia: Petro Zheji).
Të dy librat janë të vështirë. Shpërblejnë leximin e ngadaltë. Nuk janë për dikë që kërkon një deklaratë teze të pastër. Ajo që janë, për lexuesit shqiptaro-amerikanë veçanërisht, është një arkiv i gjallë i llojit të mendimit të durueshëm, origjinal, ndër-civilizimor që kultura intelektuale shqiptare është plotësisht e aftë të prodhojë — dhe rrallë merr kreditin për të jashtë gjuhës.
Mosbindja e qetë nën komunizëm
Marrëdhënia e Zhejit me regjimin e Hoxhës ishte një refuzim i ngadaltë, i qetë. Nuk botoi manifeste. Nuk shkoi në burg. Nuk dezertoi. Thjesht nuk luajti.
Shembulli më konkret: refuzoi t’i bashkohej Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë — guilda zyrtare përmes së cilës regjimi organizoi, monitoroi, dhe shpërbleu jetën letrare. Anëtarësia ishte rruga standarde drejt botimit, statusit, privilegjeve të udhëtimit, dhe një apartamenti shtetëror. Refuzimi i saj ishte një vetëvrasje e qetë profesionale. Zheji e refuzoi.
Kostoja ishte reale. Puna e tij origjinale u mbajt jashtë listave të botimit. Studimi i tij shqip-sanskrit, i përfunduar nga fundi i viteve 1970, u vendos në raft për një kohë të pacaktuar. Shkrimet e tij filozofike qarkullonin, kur qarkullonin fare, në privat. Regjimi e toleroi atë sepse ishte një përkthyes i pazëvendësueshëm. E refuzoi si mendimtar.
Ndihmon ta vendosim këtë në kontekst. Periudha e Hoxhës, nga 1944 deri më 1985, ishte një nga ambientet politike më të mbyllura në Evropën e shek. XX. Shqipëria u nda me Jugosllavinë më 1948, me bllokun sovjetik më 1961, dhe me Kinën më 1978. Nga fundi i viteve 1970 vendi ishte efektivisht i vetëm, me një popullsi prej rreth tre milionësh, një shtyp të kontrolluar nga shteti, dhe një shërbim sigurie — Sigurimin — që mori një interes të pazakontë granular në klasën intelektuale. Shkrimtarët dhe përkthyesit nuk ishin agjentë të lirë. Ishin asete që shteti caktoi, monitoroi, dhe ose promovoi ose vendosi në heshtje në raft.
Brenda atij sistemi, Zheji mori vendin më të vogël me zgjedhje. E mbajti punën stafiste që paguante faturat dhe pranoi që puna e tij e vërtetë, shkrimi filozofik, nuk do të ishte e botueshme në jetën e tij nën atë regjim. Kjo është një bast i gjatë. E bëri, dhe basti eventualisht u paguajt — Shqipja dhe Sanskritishtja doli më në fund më 2001, Roli Mesianik edhe më vonë, të dy në një Shqipëri të lirë që i kishte mbijetuar regjimit për ta parë.
Ky është një lloj i veçantë rezistence — një që diaspora e njeh mirë dhe rrallë e emërton. Shumë familje shqiptaro-amerikane kujtojnë një gjysh ose xhaxha që nuk ishte hero në kuptimin e librit të historisë por që thjesht refuzoi të ofronte ndërgjegjen e tij vullnetare shtetit. Zheji është në atë linjë. E mbajti punën e tij, në dhomën e tij, në kohën e tij. Kur ra regjimi, puna ishte ende aty.
Vitet e Merilëndit
Në fillim të viteve 1990, pas shembjes së regjimit, Zheji emigroi në Shtetet e Bashkuara. U vendos në Merilënd me familjen, ku jetoi për një periudhë vitesh para se të kthehej në Shqipëri më përhershëm. Vazhdoi të shkruante, të lexonte, dhe mbajti një rreth të vogël intelektual rreth tij në korridorin Uashington-Baltimorë — një nga qendrat më të vjetra të popullsisë shqiptaro-amerikane, me kongregata dhe shoqata të vogla që datojnë te imigrimi i fillim-shek. XX.
Merilëndi në vitet 1990 nuk ishte ende rajoni shqiptaro-amerikan me densitet të lartë që Nju-Jorku, Miçigani, dhe Masaçusetsi kishin qenë për një shekull. American Community Survey i vitit 2024 numëron afërsisht 224 000 amerikanë me prejardhje shqiptare, me tri shtetet e para që janë Nju-Jorku (rreth 56 000), Miçigani (rreth 27 000), dhe Masaçusetsi (rreth 21 000). Popullsia shqiptaro-amerikane e Merilëndit është më e vogël por reale, e ankoruar nga famullitë dhe rrjetet familjare që përthithën disa valë të ardhjeve pas vitit 1990.
Tekstura intelektuale e atyre viteve ka rëndësi. Vitet 1990 ishin dekada e parë në të cilën mendimtarët shqiptarë mund të lëviznin lirisht midis Tiranës dhe Perëndimit, të mbartnin dorëshkrime përtej kufijve pa pasoja, dhe të lexonin librat që ishin të ndaluar në atdhe. Për dikë të gjeneratës së Zhejit, Shtetet e Bashkuara ishin më pak destinacion sesa një sallë leximi e shtyrë prej kohësh. Kishte punuar mbi sanskritishten, hebraishten, dhe etimologjinë krahasuese për dekada brenda një vendi ku disa nga studimet relevante ishin të vështira për t’u importuar. Merilëndi i dha qasje të pandërprerë në biblioteka, fotokopje, dhe korrespondencë me studiues të huaj.
Për Zhejin personalisht, vitet në SHBA ishin një mënyrë për të qenë diku tjetër — një kthim, vonë në jetë, te gjuhët dhe bibliotekat që regjimi i kishte mbajtur pjesërisht jashtë mundësive. Miqtë që e vizitonin nga Tirana përshkruajnë një burrë që ende punonte orë të gjata mbi dorëshkrimet, që ende vizatonte etimologji në fletore, që ende përkthente në kokë. U kthye periodikisht në Shqipëri dhe eventualisht u vendos përsëri në Tiranë. Vdiq atje më 14 mars 2015, në moshën 85 vjeç.
Pse ka rëndësi ende në diasporë
Tri arsye.
E para është statusi intelektual. Komuniteti shqiptaro-amerikan është në një fazë ndërtimi institucionesh: numërimi i parë i drejtuar nga komuniteti i shqiptaro-amerikanëve, një trup në lindje i përmbajtjes referuese të shtyllave (shih pjesët tona mbi Ismail Kadarenë dhe Rilindjen Kombëtare), një rrjet në zhvillim organizatash rajonale. Komuniteteve u duhet një kanun. Zheji i përket tonit. Është një nga origjinalët e vërtetë, dhe zgjodhi, për disa vite, të jetonte mes shqiptaro-amerikanëve në SHBA.
E dyta është gjuha. Biseda në shtëpitë shqiptaro-amerikane nëse dhe si t’i mësohet shqipja brezit tjetër është një nga bisedat më të rëndësishme që ka komuniteti. Puna e Zhejit — përkthimet e tij, pretendimet filozofike për shqipen, jeta e tij që lëvizte midis dhjetë gjuhëve — është një argument i përhershëm për ta marrë gjuhën seriozisht si instrument serioz mendimi. Jo një kostum trashëgimie. Një mjet pune.
E treta është modeli i mosbindjes së qetë. Shumë familje shqiptaro-amerikane mbartin, diku në kujtesën familjare, një gjysh që i mbijetoi komunizmit duke mos dorëzuar mendjen e vet. Zheji është shembulli më i rafinuar i atij qëndrimi në jetën intelektuale shqiptare të shek. XX. Është një model i përdorshëm për mënyrën se si duket të mbash punën tënde të paprekur kur institucionet rreth teje preferonin që të ndaloje.
Për familjet që erdhën pas vitit 1991, që e panë regjimin të shembet në kohë reale, emri i tij duhet të jetë i njohur. Për shqiptaro-amerikanët e brezit të dytë dhe të tretë, gjyshërit e të cilëve mbërritën më herët, është një rrugë kthimi në një pjesë të shek. XX të atdheut që titujt e Luftës së Ftohtë nuk i mbuluan kurrë. Sido që të jetë, ia vlen të dihet.
Ka edhe një arsye praktike, pothuajse arkivore për ta sjellë në sipërfaqe tani. Brezi i parë i jetës intelektuale shqiptaro-amerikane në Shtetet e Bashkuara — bota e Fan Nolit, e shoqërisë Vatra, dhe e shtypit shqiptar me bazë në Boston të fillim-shek. XX — është dokumentuar, edhe nëse jo në mënyrë të barabartë. Vala pas vitit 1991 është ende duke u dokumentuar. Petro Zheji është një nga figurat që lidh të dyja: një mendimtar i formuar brenda Shqipërisë, që jetoi mjaft sa të bënte një pjesë të punës së tij në tokë amerikane, dhe emri i të cilit i përket çdo liste të ndershme të kontributeve shqiptaro-amerikane te jeta e mendjes.
Burime dhe lexim më tej
Faktet biografike kryesore më sipër janë marrë nga artikulli i Wikipedias në anglisht për Petro Zhejin dhe nga nekrologjitë në shqip të botuara në vdekjen e tij në mars 2015. Vlerësimi i Robert Elsie për ndikimin e Zhejit citohet gjerësisht në ato nekrologji dhe në komentarin letrar shqiptar.
Pika fillimi të rekomanduara:
- Roli Mesianik i Shqipes: Rënia e Kullës së Babelit (UET Press) — magnum opus i tij, në shqip. Lexim i gjatë, por vepra qendrore.
- Shqipja dhe Sanskritishtja (2001) — vëllimi shoqërues teknik mbi krahasimin shqip-sanskrit.
- Përkthimet e tij shqipe të Servantesit (Don Kishoti, vëll. II) dhe H.G. Wells (Njeriu i Padukshëm) — për lexuesit që duan ta takojnë përmes fjalive të tij në vend të argumenteve.
- Wikipedia: Petro Zheji — për data kanonike, informacion familjar, dhe një bibliografi të pjesshme.
Nëse je shqiptaro-amerikan që njeh një copë të familjes tënde në këtë histori — një gjysh që refuzoi Lidhjen e Shkrimtarëve, një xhaxha që mbarti një përkthim shqip të rrudhosur të Servantesit përmes tri apartamenteve, një prind që vazhdoi të lexonte sanskritisht në një kuzhinë të Merilëndit — numërohu te Regjistri Kombëtar Shqiptar. Komuniteti që po ndërtojmë është pjesërisht një trashëgimi e figurave si Petro Zheji. Funksionon vetëm nëse e bëjmë të dukshme.