Në nëntor 1912, ndërsa delegatët mblidheshin në qytetin bregdetar të Vlorës për të shpallur Shqipërinë shtet të pavarur, një komandant guerile nga malet e Kosovës mbërriti me një grup burrash të armatosur. Ai nuk kishte ardhur për të mbajtur fjalime. Kishte ardhur për të qëndruar rojë. Komandanti ishte Isa Boletini, një burrë që kishte kaluar pjesën më të madhe të jetës së tij duke luftuar autoritetet osmane në malet mbi Mitrovicë, dhe prania e tij në kuvend e lidhte momentin themelues të shtetit të ri me rezistencën e armatosur që e kishte bërë të mundur.
Kjo është historia e një luftëtari jeta e të cilit shtrihet nga Beteja e Slivovës tek shpallja e pavarësisë shqiptare e deri te një pritë në një rrugë mali në Mal të Zi — dhe emri i të cilit ende shënon rrugë, shkolla dhe salla komunitare kudo ku janë vendosur shqiptarët.
I lindur në rezistencë
Isa Boletini lindi më 15 janar 1864 në fshatin Boletin, pranë Mitrovicës në atë që sot është Kosova veriore. Rajoni ishte territor osman, dhe fiset shqiptare të maleve kishin një marrëdhënie të gjatë e të ndërlikuar me Stambollin — duke paguar taksa në mënyrë të parregullt, duke furnizuar ushtarë kur u pëlqente, dhe duke i rezistuar kontrollit të centralizuar kur nuk u pëlqente. Boletini u rrit në atë botë. Familja e tij kishte pozitë vendore, dhe ai u tërhoq në rezistencën e armatosur qysh si adoleshent.
Episodi i parë i madh i karrierës së tij luftarake erdhi në vitin 1881 në Betejën e Slivovës, të zhvilluar pranë Ferizajt në Kosovën qendrore. Forcat osmane tentuan të çarmatosnin fiset shqiptare të rajonit — një burim i përsëritur konflikti, pasi e drejta për të mbajtur armë ishte e lidhur me nderin fisnor dhe autonominë vendore. Boletini, atëherë shtatëmbëdhjetëvjeçar, luftoi përkrah një kontigjenti luftëtarësh shqiptarë kundër trupave osmane. Beteja nuk e përfundoi kontrollin osman mbi Kosovën, por shënoi fillimin e karrierës dekada të gjatë të Boletinit si komandant i gatshëm të hynte në fushëbetejë kundër forcave të rregullta.
Midis kryengritjes dhe oborrit të sulltanit
Marrëdhënia e Boletinit me shtetin osman nuk ishte një histori e thjeshtë rebelimi të përhershëm. Si shumë udhëheqës shqiptarë të asaj periudhe, ai lëvizte midis rezistencës dhe akomodimit sipas momentit politik. Pas Slivovës, pati periudha kur ai u prit në Stamboll dhe madje shërbeu, sipas disa dëshmive, në shoqërinë e Sulltanit Abdul Hamid II. Sistemi osman shpesh funksiononte kështu me udhëheqësit kufitarë: sillnin në kryeqytet, u jepnin nderime, dhe shpresonin që besnikëria e tyre të mbante kur ktheheshin në shtëpi.
Nuk mbajti për shumë kohë. Revolucioni i Xhonturqve i vitit 1908, i cili premtoi reforma kushtetuese, fillimisht ngriti shpresat shqiptare për autonomi më të madhe. Kur ato shpresa u zhgënjyen — qeveria e re në Stamboll doli po aq centralizuese sa e vjetra, dhe në disa aspekte më agresive për çarmatimin dhe taksimin — rezistenca shqiptare u ndez sërish. Boletini ishte në qendër të kryengritjeve që shpërthyen në 1910 dhe 1912. Kryengritja e vitit 1912, e përqendruar në Kosovë, ishte mjaft e madhe për të nxjerrë lëshime nga qeveria osmane, përfshirë premtime për autonomi administrative dhe arsim në gjuhën shqipe. Ato lëshime erdhën pikërisht kur Lufta e Parë Ballkanike i bëri të parëndësishme.
Roja në Vlorë
Kur Lufta Ballkanike filloi në tetor 1912 dhe ushtritë serbe, greke e malazeze përparonin në territoret e banuara nga shqiptarët, urgjenca e një shpalljeje pavarësie shqiptare u bë akute. Ismail Qemali, diplomati i epokës osmane që organizoi kuvendin, dërgoi fjalë në tërë tokat shqiptare duke thirrur delegatë. Boletini iu përgjigj.
Ai udhëtoi nga Kosova në Vlorë — një udhëtim prej disa qindra kilometrash nëpër territor ku po zhvilloheshin luftime — dhe mbërriti me një grup burrash të armatosur. Në Kuvendin e Vlorës më 28 nëntor 1912, Boletini dhe luftëtarët e tij siguruan mbrojtjen. Dëshmitë e kohës i përshkruajnë duke qëndruar rojë në ndërtesën ku Qemali lexoi deklaratën dhe ngriti flamurin me shqiponjën e zezë dykrenare. Boletini nuk ishte delegat në kuptimin parlamentar. Ai ishte forca e armatosur që i jepte kuvendit diçka më shumë se fjalë.
Prania e tij kishte rëndësi edhe për një arsye tjetër. Kuvendi duhej të tregonte se deklarata fliste në emër të shqiptarëve në tërë territorin, jo vetëm në jug. Boletini, duke ardhur nga Kosova me luftëtarë pas shpine, ishte provë e gjallë se malet veriore — rajoni më i kërcënuar drejtpërdrejt nga përparimet serbe — qëndronin pas shtetit të ri. Lidhja e Prizrenit, e cila kishte organizuar rezistencën shqiptare në Kosovë dekada më parë, kishte hedhur themelet për pikërisht këtë lloj solidariteti ndërrajonal.
Pas deklaratës, Boletini mbeti në Vlorë si pjesë e rregullimeve të sigurimit të qeverisë së përkohshme. Ai ishte ndër figurat që i dhanë shtetit të hershëm shqiptar çfarëdo autoriteti fizik që kishte, i cili nuk ishte shumë — qeveria kontrollonte pak territor përtej vetë qytetit.
Truprojë i një princi
Qeveria e përkohshme nuk zgjati shumë. Fuqitë e Mëdha, të mbledhura në Londër, njohën pavarësinë shqiptare në parim por vendosën rregullimet e tyre. Në vitin 1914 ata instaluan Princin Vilhelm të Vidit, një aristokrat gjerman, si sundimtar i Principatës së re të Shqipërisë. Vilhelmi mbërriti në Durrës në mars 1914 dhe gjeti një vend që mezi funksiononte si shtet. Kryengritjet shpërthyen pothuajse menjëherë, dhe autoriteti i princit rrallëherë shtrihej përtej kryeqytetit.
Boletini shërbeu si pjesë e rojës personale të Vilhelmit gjatë kësaj periudhe. Pamja është e jashtëzakonshme: një komandant guerile i maleve nga Kosova duke mbrojtur një princ europian që ishte hedhur me parashutë në një vend që nuk e njihte. Nuk zgjati. Vilhelmi u largua nga Shqipëria në shtator 1914, mezi gjashtë muaj pas mbërritjes, ndërsa Lufta e Parë Botërore përfshinte rajonin dhe pozita e tij u bë e pambajtueshme.
Rruga drejt Podgoricës
Me rrëzimin e qeverisë së Vilhelmit dhe përparimin e forcave serbe e malazeze në territorin shqiptar gjatë Luftës së Parë Botërore, situata e Boletinit u bë e dëshpëruar. Ai u tërhoq në veri drejt Malit të Zi, duke lëvizur nëpër një peizazh që ishte armiqësor në çdo kuptim — terreni ishte malor, dimri i ashpër, dhe autoritetet malazeze i konsideronin luftëtarët shqiptarë si armiq.
Më 23 janar 1916, grupi i Boletinit u kap në pritë pranë Podgoricës nga forcat malazeze. Detajet e përplasjes ndryshojnë sipas burimeve, por rezultati është i njëjtë: Boletini u qëllua dhe u vra në pritë, bashkë me disa nga shokët e tij. Ishte 52 vjeç — kishte mbushur 52 vetëm tetë ditë më parë, më 15 janar.
Milovan Djilas, disidenti dhe shkrimtari jugosllav që u rrit në Mal të Zi, më vonë e përshkroi vrasjen e Boletinit në kujtimet e tij, duke vënë në dukje mënyrën se si ngjarja mbahej mend në traditën gojore malazeze — një shenjë se sa thellë kishte prerë konflikti shqiptaro-malazez i asaj periudhe në të dyja komunitetet.
Pas vdekjes
Trupi i Boletinit u varros pranë Podgoricës. Për gati një shekull, varri i tij mbeti në Mal të Zi, një pikë konflikti e heshtur midis narrativave shqiptare dhe malazeze për luftërat e fillimit të shekullit të 20-të.
Eshtrat e tij u zhvarrosën nga Podgorica dhe u sollën në Mitrovicë në vitin 1998, ku u mbajtën në një xhami përpara se të zhvendoseshin në një memorial të përkohshëm. Në vitin 2015, u mbajt një ceremoni zyrtare rivarrimi pranë vendlindjes së tij në Boletin në rajonin e Mitrovicës. Qindra njerëz morën pjesë, bashkë me zyrtarë të qeverisë së Kosovës. Ngjarja mbarte peshën e një akti kombëtar — një luftëtar që kishte vdekur në mërgim u soll përfundimisht në shtëpi, pothuajse saktësisht një shekull pas vdekjes së tij.
Pse ka rëndësi për diasporën
Një pjesë e madhe e shqiptaro-amerikanëve i gjurmojnë linjat familjare në Kosovë, dhe Boletini zë një vend specifik në kujtesën historike të asaj komuniteti. Ai është figura që lidh lëvizjen e pavarësisë së vitit 1912 me çështjen e Kosovës që përcaktoi politikën shqiptare për pjesën tjetër të shekullit — çështja se pse gjysma e popullsisë shqipfolëse përfundoi jashtë kufijve të shtetit shqiptar.
Kufijtë e vizatuar nga Fuqitë e Mëdha në vitin 1913 e lanë Kosovën nën kontrollin serb, një fakt kundër të cilit Boletini kishte luftuar dhe që vdekja e tij e nënvizoi. Kur shqiptarët e Kosovës përjetuan shtypje nën sundimin jugosllav, kur lufta e viteve 1998-99 detyroi qindra mijëra të iknin, dhe kur Kosova shpalli pavarësinë në 2008, filli kthehej tek e njëjta ndarje e pazgjidhur që Boletini kishte kundërshtuar me pushkë.
Rrugë, shkolla dhe organizata komunitare në tërë diasporën shqiptare mbajnë emrin e tij. Në qytetet me popullsi të konsiderueshme shqiptare nga Kosova — Nju Jork, Detroit, Houston — Boletini nuk është një figurë e largët historike por një referencë familjare, lloji i emrit që del kur gjyshërit shpjegojnë pse familja u largua dhe çfarë ishin pjesë para se ta bënin.
Regjistri Kombëtar Shqiptar ekziston për të numëruar dhe lidhur atë komunitet — njerëzit historitë familjare të të cilëve përfshijnë figura si Boletini, pavarësisht nëse e njohin emrin e tij apo jo. Nëse rrënjët e familjes suaj kalojnë nëpër Kosovë, nëpër lëvizjen e pavarësisë, nëpër rezistencën e gjatë që e parapriu, mund të shtoni emrin tuaj në numërim. Duhen rreth dy minuta.