Një shqiptaro-amerikan sot mund të lexojë një letër të shkruar me dorë nga një gjyshe në Gjirokastër, një postim në Facebook nga një kushëri në Prishtinë dhe një gazetë të shtypur në Tiranë — të gjitha me të njëjtat shkronja, pa u menduar fare. Kjo duket e zakonshme. Nuk ishte gjithmonë e mundur.
Për pjesën më të madhe të historisë së saj të shkruar, shqipja nuk kishte një alfabet të vetëm. E njëjta fjalë mund të shfaqej me shkrim latin në veriun katolik, me shkrim grek në jugun ortodoks dhe me shkrim arab-osman ndër komunitetet myslimane. Një libër i shtypur në një krahinë mund të ishte i palexueshëm në një tjetër. Një popull që tashmë ndante një gjuhë, nuk ndante një mënyrë për ta shkruar atë.
Kjo ndryshoi brenda një jave. Nga 14 deri më 22 nëntor 1908, pesëdhjetë delegatë u mblodhën në qytetin osman të Manastirit — Manastiri i sotëm (Bitola), në Maqedoninë e Veriut — dhe ranë dakord për një alfabet të standardizuar të shqipes. Vendimi qëndroi. Alfabeti me 36 shkronja që doli nga ajo sallë është i njëjti që nxënësit shqiptarë mësojnë sot, i njëjti në çdo tabelë rruge shqiptare, dhe i njëjti me të cilin një familje në diasporë i mëson fëmijës fjalën “gjyshe”. Ja si ndodhi, dhe pse ka rëndësi ende.
Para 1908: një gjuhë, tri alfabete
Për ta kuptuar Kongresin e Manastirit, duhet kuptuar problemi që ai zgjidhi. Shqiptarët në fund të periudhës osmane ishin të ndarë në mënyra që s’kishin lidhje me atë që flisnin. Ishin shpërndarë në disa vilajete osmane — të Manastirit, Shkodrës, Janinës dhe Kosovës. I përkisnin besimeve të ndryshme: myslimanë sunitë, bektashinj, katolikë dhe ortodoksë. Dhe mënyra si e shkruanin gjuhën e tyre të përbashkët i ndiqte pothuajse saktësisht këto ndarje.
Katolikët në veri priren ta shkruanin shqipen me shkronja latine. Komunitetet ortodokse në jug përdornin shpesh shkrimin grek. Komunitetet myslimane përdornin shkrimin osman me bazë arabe. Mbi këtë, disa studiues gjatë dy shekujve të mëparshëm kishin shpikur alfabete krejt origjinale për shqipen — shkrimin e Elbasanit, atë të Vithkuqit dhe të tjerë — asnjëri prej të cilëve nuk u përhap përtej një rrethi të vogël.
Ky nuk ishte një bezdi e padëmshme. Si shteti osman, si Patriarkana Ortodokse Greke e pengonin aktivisht shkollimin në gjuhën shqipe, secili për arsyet e veta. Një popull nuk mund të ndërtojë një shtyp kombëtar, një sistem shkollor apo një letërsi të përbashkët kur lexuesit e tij nuk merren vesh se cilat shenja bëjnë cilët tinguj. Çështja e alfabetit ishte, në praktikë, çështja e shkrim-leximit dhe çështja kombëtare të lidhura bashkë.
Tetë ditë në Manastir
Kongresi u organizua nga klubi Bashkimi i Manastirit, një nga shoqëritë kulturore shqiptare që ishin shumëfishuar gjatë Rilindjes. Erdhën pesëdhjetë delegatë, që përfaqësonin 23 qytete, qyteza dhe shoqata atdhetare. Tridhjetë e dy kishin të drejtë vote; pjesa tjetër morën pjesë si vëzhgues.
Delegatët zgjodhën Mid’hat Frashërin — shkrimtar dhe botues nga familja e njohur Frashëri — kryetar të kongresit. Por puna e vërtetë e zgjedhjes së shkronjave i takoi një komisioni të veçantë, dhe ai komision u drejtua nga Gjergj Fishta, një frat françeskan që ishte edhe poeti shqiptar më i shquar i brezit të tij. Luigj Gurakuqi shërbeu si sekretar.
Zgjedhja më e qëllimshme që bënë organizatorët ishte përbërja e atij komisioni. E ndërtuan që të kapërcente çdo vijë që normalisht i ndante shqiptarët: aty u ulën bashkë anëtarë katolikë, ortodoksë, myslimanë, bektashinj dhe protestantë. Mesazhi ishte i qartë. Alfabeti do t’u përkiste të gjithë shqiptarëve, jo një besimi a një krahine. (Burimet ndryshojnë për madhësinë dhe përbërjen e saktë të komisionit, duke renditur rreth tetë deri njëmbëdhjetë anëtarë; pjesa e mirëvërtetuar është karakteri ndërfetar.)
22 nëntori — dita kur u mbyll kongresi — sot shënohet çdo vit si Dita e Alfabetit.
Tri alfabete, një kompromis
Ja hollësia që shumica e rrëfimeve të shkurtra e marrin gabim: kongresi nuk shpiku një alfabet, dhe nuk kurorëzoi një fitues të vetëm aty për aty.
Tri sisteme ishin tashmë në përdorim, dhe secili kishte mbështetësit e vet. Alfabeti i Stambollit, i krijuar nga Sami Frashëri dhe i miratuar në Stamboll në 1879, ishte kryesisht latin por përdorte pak shkronja greke dhe të shpikura; ndiqte rregullin e rreptë “një shkronjë, një tingull” dhe ishte më i përhapuri. Alfabeti Bashkimi ishte plotësisht latin dhe i trajtonte tingujt shtesë të shqipes me kombinime shkronjash — dyshkronjësha si sh e gj. Alfabeti Agimi, edhe ai latin, përdorte shenja theksi në vend të tyre.
Në vend që të detyronin një zgjedhje të vetme dhe të rrezikonin të dilnin të përçarë, delegatët bënë kompromis. Miratuan dy alfabete: një alfabet të Stambollit pak të ndryshuar, dhe një alfabet të ri, plotësisht latin, mbi sistemin Bashkimi. Të dy do të mësoheshin e shtypeshin, dhe përdorimi do të vendoste.
Dhe vendosi. Vitet në vijim alfabeti plotësisht latin doli përpara, dhe alfabeti i Stambollit u shua brenda dy dekadash. Sistemi që shqiptarët përdorin sot është pasardhës i atij kompromisi latin — i ndërtuar, vlen të thuhet, mbi rreth tridhjetë vjet pune të mëparshme me alfabetin, jo nga e para. Manastiri nuk e nisi bisedën. E mbylli atë.
Pse latin, jo arab apo grek
Zgjedhja e një baze latine duket e qartë sot. Në 1908 ishte një deklaratë.
Praktikisht, latini ofronte një përshtatje të pastër fonetike sapo shtoje dyshkronjëshat dhe dy shkronjat e veçanta, ç e ë. Por politika kishte po aq peshë. Shkrimi arab e lidhte shqipen me Perandorinë Osmane që e qeveriste dhe me njërin nga besimet e saj. Shkrimi grek e lidhte me hierarkinë e Kishës Ortodokse, që kishte pretendimet e veta mbi jugun ortodoks të Shqipërisë. Shkronjat latine s’i përkisnin asnjërit. Ato e vendosnin shqipen krah gjuhëve të kombeve të pavarura evropiane.
Për një popull që s’kishte shtet të vetin, ky ishte mesazhi. Një komb shpallet në shumë mënyra. Njëra prej tyre është të vendosësh, bashkërisht, se si duken fjalët e tua mbi letër. Kongresi i Manastirit e bëri këtë katër vjet para Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë më 1912 — dhe është e vështirë të përfytyrosh ngjarjen e dytë pa të parën.
Pse një vendim i vitit 1908 ka rëndësi ende — sidomos në diasporë
Alfabeti thuajse nuk ka ndryshuar për më shumë se një shekull. Tridhjetë e gjashtë shkronja, të gjitha latine, përfshirë nëntë dyshkronjëshat — Dh, Gj, Ll, Nj, Rr, Sh, Th, Xh, Zh — dhe ç e ë. Është ende alfabeti zyrtar i shqipes, i mësuar njësoj në Tiranë, në Prishtinë dhe në shkollat shqipe të fundjavës në Detroit e në Bronx.
Ky qëndrueshmëri është gjithë çështja për një komunitet të shpërndarë kaq gjerë. Një familje shqiptaro-amerikane është e lidhur me të afërm në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi dhe në mbarë diasporën. Alfabeti i përbashkët është një nga të paktat gjëra që kapërcen secilin prej atyre kufijve, secilin besim dhe secilin brez pa përkthim. Të njëjtat shkronja që shtypën një abetare të ndaluar në Manastirin osman, shtypin një libër për fëmijë në Miçigan sot.
Vlen të jemi të ndershëm për atë që alfabeti bëri dhe nuk bëri. Nuk e fshiu dallimin mes dialekteve gegë dhe toskë, dhe nuk prodhoi vetvetiu një shqipe letrare standarde të vetme — ajo erdhi më vonë, e formalizuar në 1972. Ajo që zgjidhi viti 1908 ishte themeli nën gjithçka: të njëjtat shkronja, për të gjithë. Gjithçka e ndërtuar mbi gjuhën e merr të mirëqenë atë marrëveshje.
Instinkti pas Manastirit është, në fund, i thjeshtë — një popull i shpërndarë që vendos të numërohet si një, zyrtarisht, në një formë që zgjat. Ai instinkt nuk përfundoi në 1908. Regjistri Kombëtar Shqiptar ekziston për të njëjtën arsye: të vërë komunitetin shqiptaro-amerikan në regjistër, bashkë, në një mënyrë që numrat s’mund ta shpërfillin. Censusi numëron rreth 224,000 prej nesh; shifra e vërtetë është më afër një milioni. Nëse njerëzit në Manastir mundën të binin dakord për një alfabet brenda tetë ditësh, të numërohesh të merr rreth dy minuta. Shto emrin tënd.