Përgjigja e shkurtër: Shqiptarët e ruajtën gjuhën dhe zakonet e tyre gjatë më shumë se katër shekujve të sundimit osman për arsye të ndryshme në vende të ndryshme. Në malësitë e veriut, largësia, vetëqeverisja e fiseve dhe Kanuni (ligji i pashkruar i fiseve malore) bënë pjesën më të madhe të punës, dhe priftërinjtë katolikë të veriut shkruan librat e parë në shqip. Në jug, Kisha Ortodokse mbijetoi si bashkësi e njohur brenda perandorisë. Konvertimi në Islam ishte i vërtetë dhe i përhapur, por erdhi ngadalë dhe kryesisht për shkak të taksave e karrierave, dhe kurrë nuk vendosi se kush ishte shqiptar.
Një version të kësaj historie e dëgjon në shumë tryeza shqiptare. Pjesa më e madhe e Shqipërisë u bë myslimane, thuhet, përveç malësive të thella të veriut rreth vendeve si Thethi, sepse osmanët nuk mund të ngjitnin aq njerëz në ato male dhe as që u përpoqën. Prandaj veriu mbeti katolik.
Një pjesë e kësaj është e vërtetë. Malet kishin rëndësi. Por osmanët hynë në malësi, konvertimi arriti edhe në male, dhe jugu ortodoks i ruajti kishat për arsye që pak lidheshin me terrenin. Historia e plotë u përket të gjithë shqiptarëve, gegë apo toskë, myslimanë apo të krishterë.
Osmanët erdhën edhe në male
Në shkurt të vitit 1638, guvernatori osman i Bosnjës udhëhoqi një ushtri prej rreth 15,000 vetësh kundër Kelmendit, një fis katolik malor në veri të Shkodrës, sulmet e të cilit kishin sjellë ankesa nga tregtarët rreth Novi Pazarit. Bora dhe terreni i ashpër e ngadalësuan ushtrinë, dhe ushtarët plaçkitën fshatrat për ushqim. Kelmendasit i fshehën familjet dhe bagëtinë në një shpellë mali.
Burimet nuk pajtohen se si mbaroi. Burimet osmane dhe më vonë ato franceze thonë se krerët e Kelmendit u kapën e u ekzekutuan dhe shumë të mbijetuar u shpërngulën në kodrat rreth Prishtinës. Frang Bardhi, një peshkop katolik i veriut në atë kohë, shkroi se ushtria u rrethua dhe u zmbraps.
Pra malet nuk u lanë rehat. Ajo që bënë malet ishte ta bënin sundimin e drejtpërdrejtë të kushtueshëm. Një studim për Shqipërinë nga Biblioteka e Kongresit e SHBA-së thotë se fiset malore e mbrojtën pavarësinë e tyre gjatë shekujve të sundimit osman, se osmanët “kurrë nuk e panë me vlerë t’i nënshtronin”, dhe se taksat atje mblidheshin me vështirësi.
Fiset ishin të organizuara në bajraqe, fjalë që do të thotë “flamuj”. Çdo bajrak i dërgonte burrat e vet në luftë nën flamurtarin e vet, bajraktarin, kur thërritej. Mirdita, krahina më e madhe katolike e fiseve, mund të nxirrte deri në 5,000 luftëtarë të parregullt kur ia kërkonte shteti osman, sipas historianit George Gawrych. Brenda luginave të tyre, fiset i zgjidhnin punët me Kanun.
Kanuni mbajti një ligj të përbashkët në shqip
Kanuni është e drejta zakonore e malësive të veriut. Mban emrin e Lekë Dukagjinit, një princi të shekullit XV që jetoi në të njëjtën kohë me Skënderbeun, megjithëse zakonet janë më të vjetra se ai. Për breza të tërë u përcoll gojë më gojë. Mbulonte familjen, pronën, martesën, mikpritjen, nderin, besën (premtimin që s’thyhet) dhe gjakmarrjen. Prifti françeskan Shtjefën Gjeçovi e mblodhi nga pleqtë e malësisë, dhe teksti i plotë u botua në Shkodër më 1933.
Dy gjëra për Kanunin e Lekë Dukagjinit kanë rëndësi për këtë histori. Pleqtë e zbatonin në shqip, në kuvendet e tyre, për shekuj kur gjuha e shtetit ishte turqishtja osmane. Dhe nuk ishte ligj fetar. Vlente njësoj për malësorët katolikë, myslimanë dhe ortodoksë, dhe kështu familje të besimeve të ndryshme në të njëjtat lugina mund të jetonin me të njëjtin kod.
Priftërinjtë katolikë shkruan librat e parë shqip
Fjalia më e vjetër e njohur e shkruar në shqip është një formulë pagëzimi që e shënoi më 1462 Pal Engjëlli, kryepeshkopi katolik i Durrësit. Libri i parë i shtypur erdhi rreth një shekull më vonë: Meshari, një libër lutjesh katolik i përkthyer nga një prift me emrin Gjon Buzuku, me datë 1555, në dialektin geg të veriut. Njihet vetëm një kopje, në Bibliotekën e Vatikanit. U gjet atje më 1740, humbi, dhe u gjet përsëri më 1909.
Pas tij erdhën tre klerikë të tjerë katolikë të veriut:
- Pjetër Budi: i lindur në krahinën e Matit, botoi Doktrinën e krishterë në Romë më 1618.
- Frang Bardhi: nga krahina e Zadrimës, botoi fjalorin e parë të shqipes në Romë më 1635, dhe një vit më vonë një mbrojtje të Skënderbeut si shqiptar.
- Pjetër Bogdani: vepra e tij Cuneus Prophetarum (“Çeta e profetëve”) u shtyp në Padovë më 1685.
Këta burra shkruan që njerëzit e thjeshtë që flisnin vetëm shqip të mund të luteshin e të mësonin fenë në gjuhën e tyre. Bardhi shkroi se kishte frikë se gjuha po humbte. Librat e tyre janë një pjesë e madhe e arsyes pse shqipja mbijeton si gjuhë e shkruar nga ajo periudhë. Më shumë për këtë traditë gjen në shkrimin tonë për Kishën Katolike Shqiptare.
Konvertimi erdhi ngadalë, dhe për arsye praktike
Islami nuk e përfshiu Shqipërinë me një valë të vetme. Sipas një numërimi të regjistrave osmanë, sanxhaku i Shkodrës ishte vetëm rreth 4.5 përqind mysliman në shekullin XVI. Konvertimi u shpejtua në shekujt XVII dhe XVIII.
Arsyet ishin kryesisht praktike:
- Taksat: të krishterët paguanin një taksë të veçantë për kryet, xhizjen, që myslimanët nuk e paguanin, dhe ajo u rrit gjatë shekullit XVII.
- Karriera: konvertimi hapte rrugën për poste në ushtrinë dhe administratën osmane.
- Toka: shumë familje të vjetra pronare shqiptare u konvertuan për të mbajtur pronat.
Qytetet dhe fushat përgjatë rrugëve tregtare u konvertuan të parat dhe më shumë. Malet u konvertuan më ngadalë, pjesërisht për shkak të terrenit dhe pjesërisht sepse Kisha Katolike rezistoi.
Por edhe malet u konvertuan. Sipas disa vlerësimeve, nga një e treta deri në gjysma e veriut të Shqipërisë ishte bërë myslimane nga mesi i shekullit XVII, dhe po ashtu pjesa më e madhe e Kosovës. Disa familje u konvertuan vetëm në letër dhe e mbajtën krishterimin në shtëpi. Ata quheshin laramanë: myslimanë përjashta, të krishterë brenda. Krahinat katolike që kanë mbetur sot, Mirdita dhe Malësia, janë aty ku ajo tërheqje ishte më e dobëta.
Si i ruajti jugu kishat
Edhe jugu ortodoks është malor, por krishterimi atje mbajti për një arsye tjetër: kisha kishte një vend ligjor brenda perandorisë. Sipas ligjit osman, të gjithë të krishterët ortodoksë bënin pjesë në një bashkësi të njohur, të quajtur mileti Rum, nën Patrikun e Konstandinopojës. Kisha mbante peshkopët, priftërinjtë dhe shkollat e veta. Në Shqipërinë e jugut, fshatrat ortodokse vareshin nga peshkopët e Ohrit në juglindje dhe të Janinës në jugperëndim. Katolikët e veriut shikonin nga Roma, dhe Budi, Bardhi e Bogdani i shtypën të gjithë librat në Itali.
Nga këtu vjen edhe emri “grek ortodoks”. Kisha përdorte greqishten në meshë dhe në shkollat e saj, prandaj familjet ortodokse shqipfolëse quheshin grekë ortodoksë. Ishte emër kishe, jo kombësie.
Konvertimi arriti edhe në jug, dhe në disa krahina erdhi vonë, në shekujt XVIII dhe XIX. Krahina e Përmetit tregon sa i përzier ishte rezultati. Gjatë konvertimeve të shekullit XVIII, fshatrat e krishtera shqipfolëse të Rrëzës, mbi të gjitha Hormova, rezistuan fort, ashtu si edhe qyteti i Përmetit. Më 1778 Kisha Ortodokse vendase dhe familjet përmetare që jetonin jashtë paguan për një shkollë greke në qytet.
Në të njëjtën krahinë, fshati Frashër ishte vendlindja e vëllezërve Frashëri, Abdylit, Naimit dhe Samiut, që u rritën në një familje myslimane bektashiane dhe u bënë udhëheqës të Rilindjes Kombëtare në shekullin XIX. Naimi kërkoi një bektashizëm shqiptar dhe mbështeti shkollën e parë shqipe të Përmetit më 1890. Fshatrat ortodokse dhe familjet myslimane e bektashiane jetonin krah për krah në të njëjtat lugina.
Familja nga ana e babait tim është nga Grabova, një fshat afër Përmetit, dhe ishin nga ata që të gjithë i quanin grekë ortodoksë.
Kisha Ortodokse Shqiptare filloi në Boston
Meshja në greqisht u bë pikë e ndjeshme kur shqiptarët nisën të ndërtonin një komb. Në Boston, emigrantët shqiptarë shkonin në famullinë greke të qytetit. Pas një sërë problemesh me priftin grek vendas, ata kërkuan një prift të tyrin dhe zgjodhën Fan Nolin.
Noli u shugurua në Nju Jork në mars të vitit 1908. Më 22 mars 1908, në një sallë në Boston, ai udhëhoqi meshën e parë ortodokse të mbajtur ndonjëherë në shqip, në përkthimin e tij. Një kongres kishtar në Berat shpalli Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare më 1922, dhe Patrikana e Konstandinopojës e njohu më 1937.
Kjo është një histori shqiptaro-amerikane. Emigrantët në Boston ndihmuan që jugu ortodoks të kishte kishën e vet në gjuhën e vet. Kryedioqeza Ortodokse Shqiptare në Amerikë ende e nis historinë e saj nga ajo natë.
Gjuha është ajo që mbajti
Vendosini pjesët krah për krah. Priftërinjtë katolikë të veriut e shkruan shqipen. Kanuni mbajti një ligj të përbashkët në shqip për të gjitha besimet e malësisë. Fshatrat ortodokse të jugut i ruajtën kishat dhe, me kohë, një meshë në shqip. Myslimanë bektashinj si vëllezërit Frashëri ndihmuan në udhëheqjen e lëvizjes kombëtare. Në fund të viteve 1870, Pashko Vasa (i njohur edhe si Vaso Pasha), një katolik nga Shkodra, u dha të gjithëve një varg: “Feja e shqyptarit asht shqyptarija.” Më shumë për atë varg kemi shkruar te Feja e shqiptarëve është shqiptaria.
Malet janë pjesë e historisë. Nuk janë e gjithë historia, dhe asnjë krahinë, dialekt apo besim i vetëm nuk e ka në pronësi. Shqiptaro-amerikanët vijnë nga e gjitha: familje katolike nga Malësia dhe Mirdita, familje ortodokse nga Korça dhe Përmeti, familje myslimane dhe bektashiane nga e gjithë Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e Veriut. Ndryshimet mes gegërishtes dhe toskërishtes janë të vërteta, dhe po ashtu është e vërtetë gjuha e përbashkët poshtë tyre.
Numërimet zyrtare e humbin një pjesë të madhe të këtij komuniteti, për arsyet që i shpjegojmë te pse Censusi i nënnumëron shqiptaro-amerikanët. NAR po ndërton numërimin e parë të shqiptaro-amerikanëve të bërë nga vetë komuniteti, për çdo besim e krahinë. Shto familjen tënde. Merr rreth dy minuta.
Burimet
- Meshari dhe Gjon Buzuku, Wikipedia (data 1555, dialekti geg, kopja e vetme në Bibliotekën e Vatikanit, gjetur më 1740 dhe përsëri më 1909).
- 1638 Ottoman expedition against Kelmendi, Wikipedia, që citon Noel Malcolm (2020), Frang Bardhin, Lenormant (1866) dhe Pulahën (1978).
- Albania: A Country Study, Biblioteka e Kongresit e SHBA-së (pavarësia e fiseve malore, taksat dhe konvertimi).
- Mirdita (tribe), Wikipedia, që citon George Gawrych (2006) dhe Robert Elsie (2015).
- Islamization of Albania, Wikipedia, që citon Ramet (1998), Malcolm (2015), Skendi (1956, 1967) dhe regjistrat osmanë.
- Laramans, Wikipedia, që citon Skendin, Duijzings dhe Malcolm.
- Formula e pagëzimit, Wikipedia (formula e Pal Engjëllit e vitit 1462).
- Pjetër Budi, Frang Bardhi dhe Pjetër Bogdani, Wikipedia.
- Cuneus Prophetarum, Wikipedia (botimi i Padovës 1685).
- Albanian Orthodox Church, Wikipedia (mileti Rum, greqishtja, Ohri dhe Janina, kongresi i Beratit 1922, njohja 1937).
- Permet, Wikipedia nëpërmjet Wikiwand (rezistenca në Rrëzë dhe Hormovë, shkolla e 1778, shkolla shqipe e 1890).
- Naim Frashëri, Wikipedia.
- Today in history: the first Albanian liturgy, Orthodox History (data 22 mars 1908 dhe përkthimi i Nolit).