Një lumë vendos se cilën shqipe flet. Shkumbini përshkon Shqipërinë qendrore për rreth 181 kilometra, dhe gjuhëtarët e trajtojnë si kufirin e përafërt mes dy degëve kryesore të gjuhës. Në veri të tij: gegërishtja. Në jug: toskërishtja. Sipas Wikipedia-s, Shkumbini “është përafërsisht kufiri i ndarjes dialektore parësore për shqipen, toskërishten dhe gegërishten.”
Kjo ndarje e vetme përcakton si tingëllon shqipja, si shkruhet dhe cilin variant mbartin shumica e familjeve në SHBA. Nëse u rritët duke dëgjuar shqip në shtëpi në Detroit, në Bronks ose në Worcester, ka shumë gjasa të ketë qenë gegërishtja, edhe pse askush në shtëpi nuk e përdori ndonjëherë fjalën. Ky udhëzues sqaron ku jeton secili dialekt, si ndryshojnë, pse standardi zyrtar anon nga toskërishtja dhe çfarë do të thotë e gjithë kjo për diasporën.
Ku flitet gegërishtja
Gegërishtja është gjuha e veriut. Wikipedia e vendos atë në “Shqipërinë veriore dhe qendrore, Kosovë, Maqedoninë veriperëndimore të Veriut, Malin e Zi juglindor dhe Serbinë jugore.” Thënë thjesht, gegërishtja mbulon tërë harkun verior të botës shqipfolëse, dhe pothuajse i gjithë ai harkë ndodhet jashtë kufijve të shtetit modern shqiptar.
Ky detaj i fundit ka peshë. Kosova është gege. Po ashtu janë zonat shqiptare të Maqedonisë së Veriut, komunitetet shqiptare të Malit të Zi dhe malësia veriore. Gegërishtja ka rreth 4,1 milionë folës amtarë sipas numërimeve të fundit, dhe ndahet në disa nëndialekte, përfshirë gegërishten veriperëndimore, verilindore, qendrore dhe jugore.
Gegërishtja ka edhe një histori të thellë të shkruar. Teksti i parë i gjatë në shqip, Meshari i Gjon Buzukut i vitit 1555, është në një variant gege. Shkrimtarët katolikë të veriut e mbajtën gjallë një vijë letrare gege për shekuj, dhe poetë të mëdhenj të shekullit të njëzetë si Gjergj Fishta shkruan në të. Pra gegërishtja nuk është thjesht një regjistër popullor vetëm i folur që i mungon tradita. Ajo thjesht nuk gëzon sot status zyrtar si standard i shkruar në asnjë vend, një gjë që Wikipedia e thotë drejtpërdrejt.
Për të dhënë një ide për përmasën, bota gegishtfolëse është më e madhe nga popullsia se ajo toske. Shifrat e fundit e vendosin gegërishten te rreth 4,1 milionë folës amtarë kundër rreth 1,8 milionë për toskërishten, sipas numërimeve të cituara në Wikipedia. Ky hendek është pjesë e arsyes pse debati i standardizimit mbeti i gjallë: dialekti i zgjedhur si bazë për shqipen e shkruar nuk është ai me më shumë folës.
Ku flitet toskërishtja
Toskërishtja është gjuha e jugut. Wikipedia e vendos atë “në jug të lumit Shkumbin,” me komunitete edhe në pjesë të Kosovës, Maqedonisë së Veriut, Italisë, Greqisë dhe Turqisë. Brenda Shqipërisë, kjo do të thotë qytete si Korça, Gjirokastra, Vlora dhe Berati.
Shtrirja e toskërishtes shkon shumë përtej Ballkanit, sepse dy nga komunitetet më të vjetra të diasporës shqiptare kanë rrënjë toske. Arbëreshët e Italisë jugore, paraardhësit e të cilëve u larguan nga Ballkani duke filluar nga vitet 1400, flasin një variant me prejardhje toske. Po ashtu edhe arvanitët e Greqisë, gjuhën e të cilëve, arvanitishten, Wikipedia e klasifikon gjithashtu si me prejardhje toske. Nëngrupi tosk jugor përfshin më tej të folmet labe dhe çame, kjo e fundit e lidhur me Çamërinë, krahinën historikisht shqiptare të asaj që sot është Greqia veriperëndimore.
Këto degëzime më të vjetra rrodhën më vete për qindra vjet dhe sot tingëllojnë arkaike për një folës të shqipes moderne. Por vija e tyre familjare është e qartë: ndodhen në degën jugore, toske. Vetë toskërishtja numëron rreth 1,8 milionë folës amtarë, më pak se gegërishtja, megjithatë mbart peshë të madhe sepse u bë baza e standardit të shkruar.
Edhe ana toske ndahet brendapërbrenda. Wikipedia dallon toskërishten veriore nga ajo jugore, kjo e fundit mban grupet labe dhe çame. Shva-ja, tingulli ë, ndryshon edhe brenda toskërishtes: në të folmet labe priret të shqiptohet më prapa në gojë. Asnjë nga këto ndarje të brendshme nuk e copëton toskërishten; ato janë tekstura normale e çdo dialekti të folur i shtrirë në një krahinë.
Si ndryshojnë dy dialektet
Dallimet janë reale, por jo ekstreme. Ato grumbullohen në disa tinguj dhe në dy-tri zakone gramatikore.
Zanoret hundore. Gegërishtja ruan zanoret hundore, ato që bëhen duke lënë ajrin të kalojë nga hunda. Toskërishtja i humbi. Wikipedia thekson “mungesën e zanoreve hundore në toskërishte.” Një fjalë që një folës gege e shqipton me ngjyrim hundor del e sheshtë në toskërishte.
Rotacizmi, ndërrimi n-në-r. Ky është shenja klasike e toskërishtes. Në një grup fjalësh, një tingull i vjetër që del si n në gegërishte u bë r në toskërishte. Wikipedia jep shembullin rëra për “sand” (rërë), nga një formë më e hershme me n. Gjuhëtarët e quajnë këtë ndryshim rotacizëm, dhe është një nga mënyrat më të qarta për të dalluar dy degët.
Grupet bashkëtingëllore. Toskërishtja i mban disa vargje bashkëtingëlloresh që gegërishtja shpesh i thjeshton. Wikipedia thekson se “dialektet toske ruajnë vargjet bashkëtingëllore mb, ngj dhe nd,” ndërsa gegërishtja priret t’i reduktojë. Për një dëgjues, kjo është pjesë e arsyes pse e folura jugore mund të tingëllojë pak më e plotë te ato grupe, ndërsa e folura veriore i bashkon.
Inventari i zanoreve. Sistemi i zanoreve i gegërishtes është më i madh në tërësi, pjesërisht sepse ruan grupin hundor dhe dallon zanoret e gjata nga ato të shkurtra në mënyra që toskërishtja nuk i ka. Wikipedia numëron një inventar të konsiderueshëm zanoresh gege kur përfshihen të gjitha variantet e gjata, të shkurtra, gojore dhe hundore. Efekti praktik është se një fjalë e vetme e shkruar mund të mbartë më shumë nuanca të folura në gegërishte sesa lë të kuptohet drejtshkrimi i sheshtë i standardit.
Ja ë-ja. Shkronja ë, shva-ja e shqipes, sillet ndryshe mes të dyjave. Në pjesën më të madhe të toskërishtes shqiptohet qartë; në shumë variante gege dobësohet ose bie, shpesh duke zgjatur zanoren paraprijëse për ta zëvendësuar. Vlera e saj e saktë ndryshon sipas krahinës edhe brenda secilës degë.
Paskajorja. Ky është dallimi gramatikor që përmendet më shpesh. Gegërishtja e ndërton paskajoren, formën “me bërë,” me pjesëzën me plus një pjesore, si te me punue (“për të punuar”). Toskërishtja dhe standardi i shkruar përdorin në vend të saj ndërtimin për të, si te për të punuar. Dy sistemet e shprehin të njëjtën ide në forma të ndryshme, dhe është një nga gjërat e para që një nxënës vë re kur kalon mes dialekteve. (Ky kontrast është standard në gjuhësinë shqipe, edhe pse faqet e veçanta të Wikipedia-s të shqyrtuara për këtë artikull nuk e shtjelluan, ndaj trajtojeni formulimin e saktë si versionin që mësohet zakonisht, jo si citim të drejtpërdrejtë.)
Me gjithë këto dallime, dy anët e kuptojnë njëra-tjetrën. Wikipedia thotë se dialektet “janë reciprokisht të kuptueshme në variantet e tyre standarde.” Hendeku është më afër anglishtes amerikane kundër asaj skoceze sesa dy gjuhëve të veçanta.
Pse shqipja standarde mbështetet te toskërishtja
Shqipja ka një alfabet të vetëm, të vendosur në Kongresin e Manastirit të vitit 1908. Por rregullat e drejtshkrimit dhe një standard i vetëm letrar erdhën më vonë, dhe ai standard anon nga jugu.
Standardi i njësuar u finalizua në Kongresin e Drejtshkrimit të vitit 1972 në Tiranë, i cili prodhoi rregulloren Drejtshkrimi i gjuhës shqipe. Rezultati mbështetet kryesisht te dialekti tosk. Wikipedia e përshkruan shqipen standarde si “një formë e standardizuar e shqipes së folur e mbështetur kryesisht te toskërishtja.”
Zgjedhja është diskutuar që atëherë, dhe ia vlen të paraqitet me drejtësi. Standardizimi i vitit 1972 ndodhi nën qeverinë komuniste të Shqipërisë, udhëheqja e së cilës vinte kryesisht nga jugu toskishtfolës. Kritikët argumentojnë se zgjedhja e një baze toske la mënjanë gegërishten, dialektin e veriut dhe të miliona shqiptarëve në Kosovë e më gjerë që në atë kohë nuk ishin brenda kufijve të Shqipërisë. Mbrojtësit theksojnë se një standard i vetëm i përbashkët u lejoi shqiptarëve kudo të lexonin të njëjtët libra, të jepnin të njëjtat provime dhe t’i shkruanin njëri-tjetrit pa pengesë, dhe se delegatë nga Kosova e diaspora morën pjesë në proces. Të dy leximet kanë peshë, dhe ky artikull nuk mban anë. Kosova dhe krahina të tjera shqipfolëse vërtet e adoptuan të njëjtin standard të shkruar, edhe pse e folura e tyre e përditshme mbeti gege, dhe një bisedë e gjatë për t’i dhënë gegërishtes më shumë hapësirë në shkrim vazhdon ende mes shkrimtarëve e gjuhëtarëve sot.
Me cilin dialekt u rritën shqiptarët e SHBA-së
Këtu bëhet personale për diasporën. Shqipja standarde mbështetet te toskërishtja, ndaj tekstet dhe shkrimi formal që mësuan shumica e njerëzve në shkollë anojnë nga jugu. Por shqipja e folur në shtëpitë në SHBA shpesh nuk anon ashtu.
Një pjesë e madhe e komunitetit shqiptar në SHBA e ka origjinën nga Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe Shqipëria veriore. Secila prej tyre është territor gegishtfolës. Pra shqipja që një fëmijë i lindur në SHBA dëgjon vërtet, fjalët për familjen, ushqimin dhe shtëpinë që shkëmbehen te tryeza e kuzhinës ose në një takim famullie, është shpesh gegërishtja, edhe kur shkollimi formal i prindërve eci mbi standardin e mbështetur te toskërishtja.
Kjo mund të prodhojë një hendek të vogël e të njohur: shqipja që flet në shtëpi dhe shqipja në faqe nuk përputhen saktësisht. Një fëmijë mund ta thotë një folje ashtu si e thotë një gjysh nga Gjakova ose Tetova, pastaj të takojë një formë tjetër në një tekst ose në një këngë nga Tirana. Paskajorja është një pikë e zakonshme përplasjeje, sepse ndërtimi geg me me dhe forma standarde për të qëndrojnë krah për krah në shumë shtëpi të diasporës. Po ashtu janë edhe zanoret hundore që ngjyrosin të folurën veriore dhe sheshohen në standardin e shkruar.
Asgjë nga kjo nuk është e metë, dhe nuk e bën shqipen tënde më pak të vërtetë. Është rezultati i pritshëm i një familjeje gegishtfolëse që përdor një standard të shkruar të mbështetur te toskërishtja. Njohja e hartës e bën hendekun të marrë kuptim, dhe mund t’ia heqë thumbin faktit kur të thonë se shqipja jote e shtëpisë është disi e gabuar. Nuk është e gabuar. Është gegërishte, dhe gegërishtja është shqip.
Një gjuhë, e vizatuar përtej kufijve
Gegërishtja dhe toskërishtja ndjekin një të vërtetë më të thellë: shqiptarët kanë jetuar gjithmonë përtej kufijve, në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni të Veriut, Mal të Zi, Itali jugore, Greqi dhe Shtetet e Bashkuara. Vija dialektore e ndjek këtë shtrirje. Ajo nuk e copëton gjuhën. Një folës gege nga Prishtina dhe një folës toske nga Vlora flasin të njëjtën shqipe, me muzikë të ndryshme.
Ky është fryma pas Regjistrit Kombëtar Shqiptar. Ai i numëron shqiptaro-amerikanët si një komunitet të vetëm, qoftë shqipja e familjes suaj gege apo toske, qoftë shtëpia Kosovë apo Korçë, qoftë e flisni rrjedhshëm apo kapni vetëm disa fjalë te tryeza. Numërimi nuk pyet me cilin dialekt u rritët. Ai thjesht ju kërkon të numëroheni.
Shtoni emrin tuaj në Regjistrin Kombëtar Shqiptar. Merr rreth 2 minuta.