Esat Pashë Toptani është figura më e debatuar e epokës së pavarësisë shqiptare. Ai komandoi mbrojtjen e Shkodrës gjatë rrethimit më të gjatë të Luftërave Ballkanike. Krijoi një qeveri rivale në Durrës për të konkuruar me qeverinë e përkohshme të Ismail Qemalit në Vlorë. Shërbeu si kryeministri i tretë i Shqipërisë. Firmosi një traktat sekret me Serbinë. I shpalli luftë Austro-Hungarisë. Dhe në një pasdite qershori të 1920-s, një student shqiptar 24-vjeçar iu afrua jashtë një hoteli në Paris dhe e qëlloi për vdekje.
Historia e tij mund të tregohet si tragjedi ose si tradhëti — dhe shqiptarët e kanë treguar në të dyja mënyrat për mbi një shekull. Versioni neutral, aq sa ekziston, është se Esat Pasha veproi në të njëjtin mjedis të pamundur si çdo udhëheqës tjetër shqiptar i periudhës: një perandori që po shembej, shtete fqinje që copëtonin territoret shqipfolëse dhe Fuqitë e Mëdha që vendosin rezultatin pavarësisht nga ajo që donte ndonjë shqiptar. Brenda atij mjedisi, ai bëri zgjedhje që i shërbyen pushtetit të vet. Nëse ato zgjedhje i shërbyen edhe Shqipërisë mbetet pyetja që e bën atë figurë ndarëse.
Familja Toptani dhe karriera osmane
Esat Pasha lindi në 1863 në Tiranë, atëherë pjesë e Perandorisë Osmane. Babai i tij ishte Ali Toptani; nëna, Vasfije, vinte nga familja Alizoti. Nga ana e nënës ishte kushëri i parë i Aqif Pashë Biçakçiut, i cili do të luante rolin e vet në epokën e pavarësisë. Toptanët ishin njëra nga familjet më të njohura pronare tokash në Shqipërinë e mesme, me pasuri të konsiderueshme afër Tiranës e Durrësit dhe rrënjë që shkonin deri te themelimi i Tiranës moderne. Ndikimi i familjes në politikën shqiptare shkonte përtej Esatit: një grua Toptani, Sadije, u bë nëna e Mbretit Zog I.
Nën sistemin osman, Esati mbajti një seri pozicionesh administrative dhe ushtarake. Shërbeu si kajmekam (nën-qeveritar) dhe komandoi xhandarmërinë në Tiranë. Kur Revolucioni Xhonturk riktheu kushtetutën osmane në 1908, ai u bashkua me lëvizjen dhe u zgjodh në parlamentin osman. Mori pjesë në organizimin e kryengritjeve shqiptare të 1912-s që i paraprijnë shpalljes së pavarësisë.
Rrethimi i Shkodrës (1912–1913)
Kur Lufta e Parë Ballkanike shpërtheu në tetor 1912, Esat Pasha ishte njëri nga dy komandantët osmanë që mbronin qytetin verior shqiptar të Shkodrës (Skutarit) kundër forcave malazeze dhe serbe. Komandanti tjetër ishte Hasan Riza Pasha, i cili mbante pozicionin e lartë.
Rrethimi zgjati gjashtë muaj, nga tetori 1912 deri në prill 1913. Forcat mbrojtëse osmane e shqiptare arritën në rreth 20,000–25,000 veta. Humbjet malazeze arritën në rreth 3,000 të vrarë; humbjet osmane ishin shumë më të lehta, disa qindra. Qyteti qëndroi gjatë dimrit 1912–13 dhe mbrojtja u fitoi të dy komandantëve vëmendje ndërkombëtare.
Më 30 janar 1913, Hasan Riza Pasha u qëllua dhe u vra. Rrethanat nuk janë përcaktuar kurrë përfundimisht. Disa tregime bashkëkohore ia atribuojnë vrasjen njerëzve të Esatit, duke pretenduar se Esati donte komandën e vetme për të negociuar një dorëzim me kushte që do t’i shërbenin ambicjeve të tij politike. Burime të tjera e trajtojnë vrasjen si të pazgjidhur. Ajo që nuk diskutohet është se me vdekjen e Hasan Rizës, Esati u bë komandanti i vetëm.
Më 23 prill 1913, ai e dorëzoi qytetin. Kushtet ishin dukshëm bujare për palën humbëse: Esati dhe trupat e tij u lejuan të largoheshin me nderime të plota ushtarake, armët e tyre personale dhe pajisjet — gjithçka përveç artilerisë së rëndë. Disa tregime bashkëkohore raportojnë se Esati mori një shumë të konsiderueshme parash nga Mbreti Nikolla i Malit të Zi — disa burime specifikojnë £10,000 sterlina.
Marrëveshja kishte një dimension politik. Mali i Zi kishte premtuar të mbështeste ambicjet e Esatit për t’u bërë sundimtar i Shqipërisë. Me ushtrinë e tij të paprekur dhe një thesar që shumica e udhëheqësve shqiptarë nuk mund ta barazonin, Esati u nis për në jug.
Një qeveri rivale në Durrës (1913)
Ndërsa qeveria e përkohshme e Ismail Qemalit përpiqej të mbante kontrollin mbi Vlorën dhe të fitonte njohje ndërkombëtare, Esati krijoi bazën e vet të pushtetit. Më 16 tetor 1913, ai themeloi Republikën e Shqipërisë së Mesme në Durrës — një qeveri rivale që minonte drejtpërdrejt unitetin e brishtë që kuvendi i Vlorës kishte tentuar të krijonte.
Koha nuk ishte e rastësishme. Fuqitë e Mëdha në Londër ishin në procesin e vendosjes së kufijve dhe formës së qeverisjes së Shqipërisë. Duke u paraqitur si një qendër alternative e autoritetit, Esati po poziciononte veten si njeriu me të cilin Fuqitë duhet të merreshin — ose të paktën si dikush që nuk mund të injorohej. Baza e tij në Durrës, porti më i madh i vendit në atë kohë, i jipte një avantazh logjistik që qeverisë së Vlorës i mungonte.
Republika zgjati deri më 7 mars 1914, kur Princi Vilhelm i Vidit mbërriti për të marrë fronin e Principatës së Shqipërisë — shtetit që Fuqitë e Mëdha kishin projektuar për të zëvendësuar të dyja qeveritë konkuruese shqiptare.
Ministër nën Princ Vidin, pastaj arrestim dhe mërgim (1914)
Kur Vidi mbërriti në Durrës, Esati u emërua ministër i mbrojtjes dhe i punëve të jashtme në qeverinë e re, të formuar nën kryeministrin Turhan Përmeti. Esati u bë, në thelb, shqiptari më i fuqishëm në kabinetin e principatës, duke kontrolluar shumicën e forcës së armatosur të vendit.
Marrëveshja nuk qëndroi. Në maj 1914, qeveria e Vidit akuzoi Esatin për komplot puçi dhe bashkëpunim me Serbinë e Italinë. Më 19 maj, kur Esati refuzoi të dorëzonte armët, forcat nën komandën e oficerit holandez të xhandarmërisë Johan Sluys rrethuan dhe bombarduan shtëpinë e tij në Durrës. Esati u dorëzua, u arrestua dhe u dëbua në Itali me një luftanije italiane. Provat për komplotin e puçit ishin të diskutuara në atë kohë dhe mbeten të tilla.
Me ose pa puç, largimi i Esatit nuk e stabilizoi qeverinë e Vidit. Principata po shembej tashmë nën peshën e kryengritjeve të brendshme dhe presioneve të jashtme. Vetë Vidi u largua nga Shqipëria në shtator 1914, dhe shteti që Fuqitë e Mëdha kishin projektuar zgjati mezi gjashtë muaj si qeveri funksionale.
Aleanca me Serbinë dhe Lufta e Parë Botërore
Nga Italia, Esati veproi për t’u rifutur në politikën shqiptare me mbështetje të huaj. Në shtator 1914, ai firmosi një traktat sekret me kryeministrin serb Nikolla Pashiç — Traktatin e Nishit — duke formalizuar bashkëpunimin midis tyre. Me mbështetje financiare italiane dhe serbe, ai ndërtoi forca të armatosura dhe rimori teritor në Shqipërinë e mesme. Më 5 tetor 1914, me Vidin larguar dhe mandatin e Përmetit të përfunduar, Esati mori postin e kryeministrit — të tretin e Shqipërisë, pas Ismail Qemalit dhe Turhan Përmetit — një titull ligjshmëria e të cilit jashtë territorit të tij të mbështetur nga Serbia e Italia mbetej e diskutueshme.
Nga mesi i 1915-s, forcat serbe kishin pushtuar shumicën e Shqipërisë lindore — Pogradecin, Elbasanin, Tiranën dhe Kavajën. Esati vepronte nga Durrësi si sunduesi i Shqipërisë qendrore me sponsorizim të huaj. Baza e tij e pushtetit u dobësua në nëntor 1914 kur kryengritës myslimanë në Shqipërinë qendrore u kthyen kundër tij, por me mbështetjen italiane ai e mbajti qytetin portual.
Në dhjetor 1915, ai i shpalli luftë Austro-Hungarisë për t’u bashkuar me fuqitë e Antantës. Ai gjithashtu përfitoi nga situata duke taksuar të gjitha furnizimet e Aleatëve që kalonin nëpër territorin shqiptar në rrugë për te ushtria serbe — një burim të ardhurash që e bëri njërin nga figurat më të pasura shqiptare të viteve të luftës.
Kur Austro-Hungaria përshkoi Shqipërinë qendrore dhe veriore në pranverën e 1916-s, pozicioni i Esatit u shemb. Ai iku në Selanik dhe pastaj në Francë.
Parisi dhe vrasja (1916–1920)
Në Francë, Esati fitoi njohjen e autoriteteve franceze si kryetar i një qeverie shqiptare në mërgim. Ai kaloi dy vjet në Paris duke tentuar të organizonte mbështetje ndërkombëtare për Shqipërinë dhe për të pozicionuar veten në rregullimin e pasluftës. Kur Konferenca e Paqes së Parisit u hap në 1919, ai përfaqësoi interesat shqiptare — ose versionin e tij të tyre.
Përpjekja dështoi. Italia, e cila kishte planet e veta për Shqipërinë sipas Traktatit sekret të Londrës, punoi kundër njohjes së Esatit. Konferenca nuk e pranoi si përfaqësuesin zyrtar të Shqipërisë.
Në Shqipëri, Kongresi i Lushnjës në janar 1920 kishte krijuar një qeveri të re që refuzonte çdo pretendim të Esatit për autoritet. Ndjenja politike shqiptare ishte kthyer kundër tij. Traktati i tij sekret me Serbinë, përfitimi gjatë luftës dhe historia e tij e bashkëpunimit me fuqi të huaja për t’u instaluar mbi kundërshtimin shqiptar kishin grumbulluar një konsensus të gjerë: ai punonte për veten, jo për Shqipërinë.
Më 13 qershor 1920, Avni Rustemi, një student 24-vjeçar nga Libohova e Shqipërisë së jugut, priti jashtë Hotel Continental në Paris. Kur Esat Pasha doli, Rustemi e qëlloi dy herë me një revole Smith & Wesson — njëherë në qafë, afër shtyllës kurrizore, dhe njëherë në gjoksin e majtë. Esati vdiq nga plagët. Ai ishte 57 vjeç.
Gjyqi dhe pasojat
Rustemi u arrestua menjëherë dhe u gjykua nga një gjykatë franceze. Mbrojtja argumentoi se Esat Pasha kishte tradhëtuar interesat kombëtare shqiptare përmes marrëveshjeve me Serbinë e Malin e Zi dhe se Rustemi kishte vepruar për të mbrojtur sovranitetin shqiptar. Më 20 dhjetor 1920, juria franceze e shpalli të pafajshëm.
Shpallja e pafajësisë u prit si shfajësim kombëtar në Shqipëri. Rustemi u kthye në vendlindje dhe hyri në politikë, duke shërbyer në parlamentin shqiptar. Ai vetë u vra në Tiranë në prill 1924 — vdekja e tij u bë njëri nga shkaktarët e krizës politike që solli Fan Nolin shkurtimisht në pushtet para se Ahmet Zogu të merrte kontrollin.
Pse ai ende ndan mendimet
Esat Pashë Toptani nuk është harruar. Ai diskutohet. Në kujtesën politike shqiptare, ai zë vendin e figurës që kishte burimet dhe lidhjet për t’i shërbyer kauzës kombëtare por zgjodhi ambicjen personale — ose, sipas disa historianëve, figurës që kuptoi se pavarësia shqiptare kërkonte të merreje me fuqitë ashtu siç ishin, jo ashtu siç dëshironin nacionalistët shqiptarë.
Leximi i parë mbizotëron. Për shumicën e shqiptarëve, traktati sekret me Serbinë, dorëzimi i Shkodrës me kushte të dyshimta dhe qeveria rivale në Durrës formojnë një model tradhëtie vetëshërbyese. Leximi i dytë — se Esati ishte një pragmatist që vepronte në një terren ku çdo udhëheqës shqiptar bëri kompromise me fuqitë e huaja — ka historianët e vet, por nuk ka fituar kurrë një audiencë popullore.
Për shqiptaro-amerikanët, historia e Esatit është pjesë e së njëjtës histori të epokës së pavarësisë që përfshin Ismail Qemalin dhe 28 nëntorin 1912. Dallimi është se Qemali mbahet mend për krijimin e diçkaje — një shpallje, një qeveri, një akt kombëtar. Esati mbahet mend për copëtimin e saj. Të dy vepruan në të njëjtën dekadë të pamundur. Të dy u morën me të njëjtat fuqi të huaja. Njëri u bë Babai i Kombit. Tjetri u bë shembulli paralajmërues i asaj që ndodh kur ambicja personale dhe interesi kombëtar ndahen.