Ismail Qemali kaloi më shumë jetë brenda Perandorisë Osmane sesa jashtë saj. Lindi në Vlorë më 1844, hyri në shërbimin civil perandorak në moshën 16-vjeçare, qeverisi provinca osmane në tre kontinente, dhe u ngrit aq lart sa raportonte drejtpërdrejt tek sulltani. I shërbeu perandorisë me besnikëri për 40 vjet. Pastaj e la, udhëtoi nëpër gjysmën e Evropës në mes të një lufte, dhe një pasdite nëntori të vitit 1912 shpalli vendin që ajo perandori kishte qeverisur si një komb të pavarur.
Ishte 68 vjeç.
Akti u krye në një ballkon të qytetit të tij të lindjes. Kur qëndroi atje, shteti osman të cilit i kishte shërbyer gjithë karrierën po shembej rreth tij, dhe ushtritë e Serbisë, Greqisë e Malit të Zi po lëviznin nëpër tokat shqipfolëse pa njëfarë plani për të lënë një shtet shqiptar në hartë. Brenda dy muajve, Fuqitë e Mëdha në Londër e njohën atë që kishte bërë. Brenda 14 muajve, e zëvendësuan qeverinë e tij të përkohshme me një princ të huaj. Brenda shtatë vjetëve, Qemali ishte i vdekur në një hotel italian nën rrethana që nuk janë shpjeguar kurrë plotësisht.
Shqiptarët e quajnë Babai i Kombit. Titulli nuk është nderi. Është përshkrim i aktit. Për historinë e plotë të vetë deklaratës — Kuvendit të Vlorës, delegatëve, flamurit, Fuqive të Mëdha — ai artikull e mbulon ngjarjen në hollësi. Ky mbulon njeriun: nga vinte, si u bë një zyrtar osman i karrierës themeltar i një kombi, dhe pse një rrugë 40-vjeçare nëpër një perandori ka rëndësi për vendin që ndërtoi në anën tjetër.
Vlora, familja Vlora dhe një arsimim nëpër tre gjuhë
Ismail Qemali lindi më 16 tetor 1844 në Vlorë, atëherë një port osman adriatik i quajtur Avlonya. Familja e tij, Vloranjtë, ishin një shtëpi fisnike myslimane shqiptare me prona të mëdha tokash në rajon dhe një histori të gjatë shërbimi besnik ndaj Portës së Lartë. Babai i tij ishte Mahmud Bej Vlora. Nëna, Hadije Hanem, vinte nga familja Asllanpashalli, një tjetër fis i Shqipërisë jugore. Një i afërm i tij, Mehmet Ferit Pasha, do të shërbente më vonë si Kryevezir.
Vloranjtë ishin nënshtetas osmanë, por ishin shqipfolës, me rrënjë shqiptare, dhe të lidhur me rajonin në mënyra që kategoritë administrative të perandorisë mund t’i errësonin por jo t’i fshinin. Ky model — familje shqiptare që vepronin lirisht brenda strukturave osmane ndërsa ruanin identitetin vendas — kalon nëpër gjithë përvojën historike shqiptare, nga Skënderbeu në shek. XV deri te brezi i Rilindjes në shek. XIX.
Arsimimi i Qemalit ishte i gjerë sipas çdo standardi. Bëri shkollimin fillor në Vlorë, pastaj ndoqi Shkollën Zosimea në Janinë, ku studioi morfologjinë e greqishtes së lashtë, latinishten dhe frëngjishten. Familja angazhoi një mësues privat për arabishten dhe persishten. Më vonë studioi drejtësinë osmane në Stamboll. Deri në vitet e tij njëzet fliste shqip, turqisht, greqisht, frëngjisht, latinisht, italisht, arabisht dhe persisht — një gamë që sistemi perandorak mundi ta shfrytëzonte dhe që ai, nga ana tjetër, e përdori për ta lundruar atë.
Dyzet vjet brenda sistemit osman (1860–1900)
Më 1860, në moshën 16-vjeçare, Qemali hyri në shërbimin civil osman si përkthyes në Zyrën e Përkthimit të Portës së Lartë në Stamboll — qendra nervore e diplomacisë perandorake. Zyra e Përkthimit ishte vendi ku shteti osman përpunonte kontaktin e tij me Evropën, dhe ishte një shteg i njohur drejt ministrisë së jashtme. Aftësitë gjuhësore të Qemalit e bënin kandidat natyral.
Gjatë tre dekadave të ardhshme mbajti një seri emërimesh provinciale:
- Vitet 1860: Përkthyes në Zyrën e Përkthimit, pastaj poste në administratën lokale të Janinës.
- Fundi i viteve 1860–1870: Role administrative në Bullgarinë osmane, ku u rrjesht me rrethin reformist të Midhad Pashës, njëri nga shtetarët liberalë më me ndikim të perandorisë. Shërbeu si guvernator i Varnës dhe rajonit të Danubit të poshtëm, dhe si nënguvernator i Rusçukut.
- 1876: Kur Midhad Pasha u bë kryeministër, Qemali u emërua Sekretar i Përgjithshëm i Ministrisë së Punëve të Jashtme — njëri nga pozicionet më të larta burokratike në qeverinë perandorake.
- 1877: Pas largimit të Midhad Pashës nga Sulltani Abdylhamit II, Qemali u dëbua në Anatolinë perëndimore. Më vonë u thërrit përsëri dhe shërbeu si guvernator i Bejrutit e mbajti poste të tjera provinciale.
Karriera nuk ishte e pazakontë për një zyrtar osman të talentuar nga një familje e shquar provinciale. Ajo që ishte e pazakontë ishte trajektorja politike. Qemali i takonte krahut reformist liberal të perandorisë — tradita e njëjtë që prodhoi kushtetutën e parë osmane më 1876 dhe që Abdylhamiti kaloi tre dekadat e ardhshme duke e shtypur. Dëbimi i tij pas rënies së Midhad Pashës ishte momenti i parë prej disa kur qendra perandorake vendosi se ishte më i dobishëm larg Stambollit.
Thyerja: dëbimi, arratisja dhe çështja shqiptare (1900–1908)
Në maj 1900, Qemali hipi në jahtin e ambasadorit britanik në Stamboll dhe iku drejt azilit politik në Evropën perëndimore. Ishte 56 vjeç. Kishte kaluar 40 vjet në shërbimin osman, dhe thyerja ishte e plotë.
Vitet e dëbimit — 1900 deri 1908 — u kaluan në dy shina paralele. Në njërën, punoi për reformë kushtetuese brenda Perandorisë Osmane, duke u bashkuar me rrjetin e disidentëve xhonturkë që organizoheshin në Paris e gjetiu. Në tjetrën, u angazhua drejtpërdrejt me lëvizjen kombëtare shqiptare: mori pjesë në kongrese, mbështeti përpjekjet për standardizimin e alfabetit shqip, dhe ndërtoi kontakte me shoqatat kulturore shqiptare nëpër Evropë. Në një intervistë të vitit 1903 me një gazetë italiane, u identifikua publikisht si «patriot shqiptar» — një deklaratë që shënoi kthesën nga reformator osman në avokat kombëtar.
Dy shinat nuk ishin kontradiktore. Mendimi politik shqiptar i kësaj periudhe shpesh i mbante të dyja njëherësh: një perandori e reformuar kushtetuese mundi t’i jepte autonomi Shqipërisë; një perandori e shembur kërkonte pavarësi shqiptare. Qemali i mbante të dy pozicionet sepse të dyja ishin të arsyeshme derisa ngjarjet vendosën midis tyre.
Përsëri brenda perandorisë — dhe pastaj jashtë (1908–1912)
Revolucioni Xhonturk i vitit 1908 rivendosi kushtetutën dhe parlamentin osman. Qemali u kthye nga dëbimi dhe u zgjodh si përfaqësues i Sanxhakut të Beratit. Shërbeu shkurt si kryetar i Dhomës së Deputetëve osmane.
Kthimi ishte i shkurtër. Xhonturkët, që kishin premtuar qeverisje kushtetuese dhe barazi për popujt e perandorisë, u drejtuan në vend të kësaj drejt centralizmit turk dhe autoritetit ushtarak. Qemali u kundërvë, u bashkua me Partinë Liberale opozitare (Ahrar), dhe e gjeti veten sërish në kundërshtim me fraksionin qeverisës. Së bashku me deputetë të tjerë shqiptarë, avokoi për decentralizim dhe autonomi të plotë për territoret shqiptare.
Deri më 1912, ngjarjet po parakaluanin çdo pozicion politik. Lufta e Parë Ballkanike shpërtheu në tetor, dhe ushtritë e Serbisë, Greqisë, Malit të Zi e Bullgarisë filluan shpërbërjen e zotërimeve evropiane të Perandorisë Osmane. Forcat serbe shtyheshin drejt Adriatikut nëpër tokë shqipfolëse. Forcat greke avancuanin në jug. Nëse shqiptarët nuk shpallnin një shtet, tokat e tyre thjesht do të ndaheshin midis fitimtarëve.
Nëntori 1912: gara drejt Vlorës
Në fillim të nëntorit, Qemali u largua nga Stambolli dhe udhëtoi nëpër Bukuresht, ku koordinoi me komunitetin shqiptar në Rumani. Pastaj shkoi në Vjenë, ku u takua me Ministrin e Jashtëm austro-hungarez Kontin Leopold Berchtold. Austro-Hungaria kishte arsyet e veta për t’iu kundërvënë zgjerimit serb drejt Adriatikut — projekti i Qemalit dhe interesi strategjik i Vjenës përkoheshin, edhe nëse motivet nuk ishin të njëjtat.
Nga Vjenna udhëtoi në Trieste, pastaj kaloi Adriatikun. Me forcat serbe duke iu afruar Durrësit, devijoi për jug dhe zbarkoi në vendlindjen e tij Vlorë më 26 nëntor 1912. Dy ditë më vonë, më 28 nëntor, Kuvendi i Vlorës u mblodh, dhe Qemali lexoi deklaratën e pavarësisë nga ballkoni i një ndërtese që kishte shërbyer si stacion karantinimi.
Ngriti flamurin e kuq me shqiponjën dykrenare të zezë — flamurin e Skënderbeut, të pandryshuar në simbolizëm që nga shek. XV. Delegatët — rreth 83 të regjistruar, megjithëse vetëm rreth 40 e nënshkruan deklaratën — përfaqësonin rajone shqiptare nga Adriatiku deri në Kosovë.
Deklarata ishte reale. Shteti që përshkruante ishte, në atë çast, një fiksion. Qeveria e përkohshme kontrollonte pak më shumë se qytetin e Vlorës.
Qeveria e përkohshme (1912–1914)
Më 4 dhjetor 1912, kuvendi formoi një qeveri të përkohshme. Qemali shërbeu si kryetar shteti, kryeministër dhe — fillimisht — ministër i punëve të jashtme. Kabineti përfshinte nëntë ministra nga spektri rajonal dhe fetar i Shqipërisë.
Detyra kryesore e qeverisë nuk ishte e brendshme por diplomatike. Në Londër, Fuqitë e Mëdha — Britania, Franca, Gjermania, Austro-Hungaria, Rusia dhe Italia — po mblidheshin për të zgjidhur pasojat e Luftërave Ballkanike. Qemali dërgoi memorandume tek gjashtë fuqitë duke kërkuar njohjen e sovranitetit shqiptar dhe mbrojtjen e kufijve.
Në verën e 1913-ës, Traktati i Londrës e njohu Shqipërinë si principatë autonome. Kjo ishte më pak se ajo çka Qemali kishte dashur — kishte kërkuar sovranitet të plotë — dhe kufijtë e vizatuar nga Fuqitë e Mëdha lanë rreth gjysmën e popullsisë etnike shqiptare jashtë shtetit të ri, me shumicën e Kosovës duke iu dhënë Serbisë dhe Çamëria Greqisë.
Një Komision Ndërkombëtar Kontrolli u ngrit për të mbikëqyrur punët shqiptare. Fuqitë e Mëdha zgjodhën Princin Vilhelm të Vidit, një aristokrat gjerman pa lidhje me Shqipërinë, si sundimtarin e ri. Më 22 janar 1914, Qemali dha dorëheqjen dhe ia dorëzoi pushtetin komisionit.
Kishte udhëhequr qeverinë e përkohshme për 14 muaj. Ishte qeveria e parë shqiptare në histori, dhe nuk kishte ushtri, thesar, e as territor jashtë asaj çka Fuqitë e Mëdha zgjodhën të jepnin.
Vitet e fundit (1914–1919)
Pas dorëheqjes, Qemali jetoi në Paris gjatë Luftës së Parë Botërore. Ishte me fonde të pakta por mbante kontakte nëpër rrethet diplomatike evropiane. Punoi me gazetarin britanik Sommerville Story për kujtimet — The Memoirs of Ismail Kemal Bey, botuar pas vdekjes nga Constable & Co. në Londër më 1920. Libri dallohet si i vetmi kujtim i një shtetari osman të vonë i shkruar në anglisht, dhe mbetet burim parësor për periudhën.
Më 1918 udhëtoi në Itali, ku qeveria italiane e mbajti të mbyllur në një hotel në Perugia dhe e pengoi të largohej nga vendi.
Vdiq atje më 26 janar 1919. Ishte 74 vjeç. Shkaku zyrtar ishte sulm zemre, por dyshimet për helmim kanë vazhduar për mbi një shekull. Pas vdekjes, të gjitha organet e brendshme u hoqën para varrimit — një vendim që eliminoi çdo mundësi të një autopsie të mëvonshme.
U varros fillimisht në Kaninë, një fshat afër Vlorës i lidhur me familjen e tij. Më 28 nëntor 1932 — në 20-vjetorin e deklaratës — Mbreti Ahmet Zogu urdhëroi rivarrimin e eshtrave të tij në Vlorë.
Çfarë do të thotë Babai i Kombit për shqiptaro-amerikanët
Ismail Qemali është gjëja më e afërt në historinë politike shqiptare me një figurë tipit George Washington: personi që organizoi aktin themeltar, udhëhoqi qeverinë e parë, u tërhoq vullnetarisht dhe vdiq para se vendi që ndërtoi të kishte marrë një formë përfundimtare.
Dallimet janë po aq mësimdhënëse sa paralelizmat. Washington kishte një ushtri. Qemali kishte një deklaratë dhe një ndërtesë në një qytet portual. Shteti i Washingtonit i mbijetoi; qeveria e përkohshme e Qemalit u zëvendësua brenda 14 muajve nga një princ i huaj i imponuar nga Fuqitë e Mëdha.
Ajo që mbijetoi ishte vetë akti. Deklarata e 28 nëntorit 1912 është dokumenti themeltar i shtetit shqiptar, dhe emri i Qemalit i qëndron i lidhur përgjithmonë. Çdo vit, shqiptaro-amerikanët e shënojnë 28 nëntorin si Ditën e Pavarësisë dhe Ditën e Flamurit — ditën që krijoi vendin nga vijnë familjet e tyre ose trashëgiminë që mbajnë përpara.
Për shqiptaro-amerikanët që lundrojnë pyetjen e asaj çka do të thotë të ruash një identitet etnik nëpër breza e një oqean, historia e Qemalit mbart një rezonancë të veçantë. Veproi lirisht brenda një sistemi politik më të madh — Perandorisë Osmane — për 40 vjet, dhe kur ai sistem nuk mundi t’i shërbente më popullit të tij, ndërtoi një alternativë. Akti kërkonte të dyja: njohje të thellë të sistemit që po linte, dhe një vlerësim të kthjellët të çastit kur ishte koha për t’u larguar.
Kujtimet e tij, lirisht të arritshme në Internet Archive, janë rrëfimi nga dorë e parë. Muzeu i Pavarësisë në Vlorë ruan kabinetin e tij të punës dhe dhomën ku qeveria e përkohshme u mblodh. Monumenti i Pavarësisë 17-metrësh në Sheshin e Flamurit në Vlorë e paraqet duke mbajtur flamurin shqiptar, rrethuar nga figura nga rajonet që u mblodhën në nëntor 1912 për të thënë, për herë të parë në gjuhën shqipe dhe nën autoritet shqiptar: ky vend ekziston.