Nuk kishte Shqipëri në hartë kur shqiptarët e parë mbërritën në Amerikë.
Vala themeluese — burra të rinj nga rajoni i Korçës, kryesisht ortodoksë, që mbërritën në qytezat e mullinjve të Nju-Inglendit midis viteve 1880 dhe 1910 — vinte nga një vend që ekzistonte si gjuhë dhe si popull, por jo si shtet. Shqipëria osmane nuk do të shpallte pavarësinë deri më 28 nëntor 1912. Për një emigrant, kjo mungesë nuk është një abstraksion. Do të thotë se nuk ka konsullatë ku të regjistrohesh, nuk ka pasaportë që të emërton, nuk ka vend në formularin e regjistrimit. Shqiptarët e krishterë rregullisht regjistroheshin si “grekë” nga numëruesit amerikanë që nuk kishin kuti tjetër për ta.
Kështu që komuniteti bëri të vetmen gjë që funksionon kur nuk ka shtet nga i cili të trashëgosh një identitet: e ndërtoi identitetin me duar.
Kjo është historia se si — dhe është përgjigjja e një pyetjeje që na bëhet vazhdimisht: çfarë e mbajti vërtet së bashku komunitetin shqiptaro-amerikan për njëqind vjet? Përgjigjja e shkurtër është tre institucione, një qytet dhe katër vjet. Përgjigjja më e gjatë është rasti më i dokumentuar i ruajtjes së identitetit në diasporë, dhe historiani që e dokumentoi jetoi brenda tij.
Tre institucionet, Boston, 1908–1912
Midis 1908 dhe 1912, në Boston dhe rreth tij, emigrantët shqiptarë themeluan tre institucione njërin pas tjetrit brenda pak kohësh. Secili bëri një punë të ndryshme. Së bashku ishin themelet institucionale të identitetit.
- Kisha Ortodokse Shqiptare në Amerikë (1908). E themeluar nga Fan Noli, i cili u shugurua posaçërisht që shqiptarët të mund të faleshin në shqip e jo në greqisht. Ky nuk ishte vetëm një akt fetar — ishte një akt kombëtar. Një kishë në gjuhën tënde i thotë një populli të shpërndarë se është një popull.
- Gazeta Dielli (1909). Dielli i dha komunitetit një zë të përbashkët, një shqipe të shkruar standarde, dhe një arsye javore për të menduar veten si një gjë të vetme. Faik Konica më vonë shërbeu si redaktor i saj. Botohet ende sot, më shumë se një shekull më vonë.
- Federata Pan-Shqiptare e Amerikës — Vatra (1912). Federata civile që lidhi degët e qytezave të mullinjve në një trup të vetëm. U rrit në një rrjet kombëtar degësh dhe u bë zëri autoritar i komunitetit brenda dhe jashtë vendit.
Lexojini përsëri datat: 1908, 1909, 1912. Të tre u ndërtuan para se Shqipëria të bëhej vend. Diaspora nuk i importoi institucionet e veta nga një shtet amtar. I shpiku, dhe në disa mënyra vendi amtar i mori hua më pas — Vatra i bëri presion Uashingtonit dhe Konferencës së Paqes së Parisit të 1919 për ta mbajtur fare një Shqipëri të pavarur në hartë.
Dielli, e themeluar në 1909 — gazeta që i dha komunitetit të shpërndarë një zë të përbashkët dhe një shqipe të shkruar standarde. Botohet ende sot.
Foto: Wikimedia Commons / domen publik
Historiani, familja e të cilit ishte historia: Nikolla Pano
Shumica e komuniteteve që e ruajnë identitetin nuk prodhojnë gjithashtu studiuesin që shpjegon se si e bënë. Shqiptaria e Amerikës e bëri.
Nikolla — Nicholas — C. Pano është bir i po atij emigracioni nga rajoni i Korçës që ndërtoi komunitetin. Ai u rrit brenda pikërisht atyre institucioneve për të cilat flet ky artikull — e mbajti shqipen përmes familjes dhe kishës — i formuar nga ajo që Dielli dhe Vatra kishin ndërtuar.
Ai u bë vetë historian profesionist i kësaj historie. Pano dha histori në Western Illinois University për mbi tri dekada dhe doli në pension si Profesor Emeritus i Historisë, dhe shkroi The People’s Republic of Albania (Johns Hopkins Press, 1968), për një kohë të gjatë një referencë standarde në anglisht mbi vendin.
Kontributi i Panos në këtë histori është specifik: ai identifikoi dhe dokumentoi kishën (1908), Diellin (1909) dhe Vatrën (1912) si tre institucionet që “shërbyen për të forcuar identitetin kombëtar të shqiptarëve të Amerikës”. Ky formulim — identiteti i mbajtur nga institucionet e jo nga një shtet — është shtylla e gjithçkaje më sipër. Dhe Pano është prova e tij po aq sa autori: një fëmijë i lindur në Amerikë që mbeti shqiptar sepse tre institucione në Boston e bënë të mundur, dhe që pastaj kaloi një karrierë duke u siguruar që mekanizmi të mbetej i dokumentuar.
Zgjedhja e qëllimshme: kombi mbi fenë
Vendimi themelor më i rëndësishëm që morën themeluesit ishte të organizoheshin rreth identitetit kombëtar, jo fesë.
Komuniteti shqiptaro-amerikan ishte shumëfetar që nga anija e parë — ortodoksë, katolikë, myslimanë sunitë dhe bektashinj. Një komunitet aq i vogël (dhjetëra mijëra, i shpërndarë nëpër një duzinë qytezash mullinjsh) nuk mund të përballonte të ndahej sipas vijave fetare. Kështu që kur u themelua Vatra në 1912, ajo emërtoi identitetin kombëtar shqiptar, jo përkatësinë fetare, si bazë të anëtarësimit. Katolikë, ortodoksë dhe myslimanë uleshin në të njëjtën federatë.
Poeti i shekullit XIX Pashko Vasa e kishte kthyer parimin në një varg — “feja e shqiptarit është shqiptaria.” Ishte një slogan politik i drejtuar kundër ndarjes fetare të epokës osmane, jo një pohim i mirëfilltë se shqiptarët janë indiferentë ndaj besimit; shumë e mbajnë fenë e tyre pranë zemrës. Por si një rregull veprimi për një diasporë, i qëndroi jashtëzakonisht mirë kohës. Një dasmë në Sterling Heights ose një listë abonentësh të Diellit ende bashkon familje katolike, ortodokse dhe myslimane pa qenë nevoja që dikush ta shpjegojë. Ai përkufizim gjithëpërfshirës — shqiptar i pari, konfesioni i dyti — është ai që trashëgoi e gjithë diaspora moderne.
Prova e Luftës së Ftohtë: ruajtja kur vendi amtar u errësua
Një identitet i ndërtuar mbi institucione vihet në provë kur vendi amtar zhduket. Prova e shqiptarisë së Amerikës zgjati 45 vjet.
Kur qeveria komuniste e Enver Hoxhës e mbylli Shqipërinë pas 1945, vendi u bë regjimi më i izoluar në Evropë. Letrat mbeteshin pa përgjigje. Udhëtimi ishte pothuajse i pamundur. Anëtarët e familjes në Shqipëri mund të persekutoheshin sepse kishin të afërm në Amerikë. Për diasporën, vendi amtar praktikisht u errësua për dy breza.
Institucionet mbajtën gjithsesi. Kisha i mbajti dyert hapur. Dielli vazhdoi të botonte. Vatra mbajti selinë e saj të Bostonit, vazhdoi të jepte bursa, vazhdoi të mbante kongrese. Për brezat e dytë dhe të tretë të lindur në Amerikë — brezin e Panos — këto institucione ishin e gjithë lidhja e disponueshme me të qenit shqiptar, sepse vetë vendi ishte i paarritshëm. Kur komunizmi ra në 1991 dhe Shqipëria u rihap, Vatra ishte organizata e diasporës më e pozicionuar për të rindërtuar marrëdhënien, për një arsye të thjeshtë: nuk kishte pushuar kurrë së ekzistuari.
Kjo është ajo për të cilën shërben një infrastrukturë identiteti. Nuk është dekorim në kohë të mira. Është gjëja që bart një popull nëpër dekadat kur vendi amtar nuk mundet.
Mbyllja moderne: identiteti si akt i vazhdueshëm
Nëse Pano është historiani se si u ndërtua identiteti, Gazmend Kapllani është një zë bashkëkohor për çfarë do të thotë ta mbash.
Kapllani — një shkrimtar dhe studiues që drejton, që nga viti 2019, programin me fond të dhuruar në Studime Shqiptare në Universitetin DePaul në Çikago — punon pikërisht mbi temat që e jeton ky komunitet: migrimin, kufijtë, kujtesën, dhe identitetin e njerëzve që i përkasin më shumë se një vendi. Libri i tij më i njohur, Një ditar i shkurtër kufijsh, është pikërisht mbi kushtin që vala e parë e Bostonit shpiku institucione për të mbijetuar: të qenit nga një vend që harta vazhdon ta rivizatojë.
Fija lidhëse nga 1912 deri sot është se identiteti shqiptaro-amerikan nuk ka qenë kurrë një trashëgimi e ngurtë që e merr një herë. Është një akt i vazhdueshëm — një meshë në shqip, një gazetë që vazhdon të botojë, një federatë që vazhdon të mblidhet, një studiues që vazhdon të shkruajë, një familje që e mban gjuhën një brez tjetër. Forma ndryshon. Instinkti jo.
Pse ka rëndësi tani — dhe ku hyn numërimi
Komuniteti që ndërtoi tre institucione para se të kishte një vend tani është në brezin e tretë dhe të katërt të lindur në Amerikë. Valët e emigrimit janë ngadalësuar; rritja tani vjen brez pas brezi. Dhe një komunitet që rritet brez pas brezi mbijeton vetëm nëse infrastruktura e tij e identitetit mbijeton bashkë me të.
Ky është i njëjti problem që përballuan themeluesit në 1908, në një formë të re. Në 1912 përgjigjja ishte: numërohu, organizohu, bëhu i dukshëm si një popull. Nënshkrimi i një regjistri të një dege të Vatrës ishte mënyra si e bëje.
Regjistri Kombëtar Shqiptar është versioni i brezit të sotëm i atij instinkti. Regjistrimi amerikan numëron rreth 224,000 shqiptaro-amerikanë; komuniteti i vërtetë — duke numëruar shqiptarët etnikë nga Kosova, Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi, plus të lindurit në Amerikë që nuk e shënojnë gjithmonë kutinë — është më afër një milioni. Një numërim i udhëhequr nga komuniteti është mënyra si e mbyll atë hendek dhe e bën komunitetin e tërë të dukshëm, ashtu si Dielli dhe Vatra e bënë të dukshëm një shekull më parë.
Nëse je shqiptaro-amerikan — brezi i parë ose i katërt, i rrjedhshëm ose i ndryshkur, ortodoks ose katolik ose mysliman ose asnjë nga këto — të numërohesh është mënyra më konkrete për ta mbajtur identitetin që tre institucione në Boston e ndërtuan për ty. Numërohu — shto emrin tënd në një numërim të udhëhequr nga komuniteti të shqiptaro-amerikanëve →
Për institucionet në thellësi, lexo Vatra, Dielli, Fan Noli, Faik Konica, dhe Kisha Ortodokse Shqiptare në Amerikë. Për pamjen demografike, shih Shqiptaro-Amerikanët: Popullsia, Historia dhe Gjeografia në SHBA.
Burimet
- Nicholas C. Pano, The People’s Republic of Albania (Baltimore: Johns Hopkins Press, 1968); regjistrat e fakultetit të Departamentit të Historisë, Western Illinois University.
- Profil i Nikolla Panos, BalkanWeb (histori e komunitetit shqiptaro-amerikan).
- Vatra, Federata Pan-Shqiptare e Amerikës — Wikipedia.
- Fan Noli — Wikipedia; Faik Konica — Wikipedia.
- Gazmend Kapllani, Universiteti DePaul, Programi i Studimeve Shqiptare.