Në vitin 2019, Universiteti DePaul në Çikago krijoi atë që e përshkruan si katedra e parë e financuar e Studimeve Shqiptare në akademinë amerikane. Quhet Fondi Hidai “Eddie” Bregu për Studimet Shqiptare, i financuar nga dhuruesi shqiptaro-amerikan emrin e të cilit mban, dhe është mbajtur nga shkrimtari e studiuesi Gazmend Kapllani që kur nisi (DePaul: Gazmend Kapllani).
Kjo është një fjali e vogël me një kuptim të madh. Për më shumë se një shekull, historia shqiptaro-amerikane është mbajtur gjallë pothuajse tërësisht nga vullnetarë: komitete kishash, redaktorë gazetash, sekretarë federatash, familje që e ruajtën gjuhën edhe një brez tjetër. Një katedër universitare e financuar është diçka tjetër. Është e përhershme. Ka një buxhet, një program mësimor, studentë dhe një vend në katalogun e një universiteti të madh amerikan. Nuk varet nga fakti se a vazhdon të paraqitet ndonjë person i vetëm.
Ky është rrëfimi se si lindi ai program, kush e mban, dhe pse një regjistër i ndërtuar për të numëruar shqiptaro-amerikanët i kushton vëmendje.
Programi: një fond, një certifikatë, një bursë
Katedra ndodhet brenda Departamentit të Gjuhëve Moderne të DePaul-it, në Kolegjin e Arteve Liberale dhe Shkencave Sociale. Nisi me semestrin e vjeshtës të vitit 2019 dhe u raportua gjerësisht në shtypin shqiptaro-amerikan si programi i parë i llojit të vet, studime albanologjike të themeluara në nivelin e një katedre të financuar, në historinë e universiteteve amerikane (Dielli / OCNAL).
Rreth katedrës, DePaul ndërtoi pjesët e lidhura që i duhen një programi të qëndrueshëm:
- Një certifikatë universitare në Studime Shqiptare dhe të Evropës Juglindore, që studentët të studiojnë zyrtarisht gjuhën, historinë dhe kulturën shqiptare si pjesë e një diplome (Katalogu i DePaul).
- Bursa Hidai “Eddie” Bregu në Studime Shqiptare dhe të Evropës Juglindore, që ndihmon në financimin e studentëve në këtë fushë (DePaul: Bursa Bregu).
- Një program me fytyrë publike që pret folës shqiptarë e ballkanikë dhe ngjarje në kampus.
Vetë fondi erdhi nga Hidai “Eddie” Bregu, një shqiptaro-amerikan dhurata e të cilit e bëri të mundur katedrën dhe emrin e të cilit ajo mban. Ky detaj ka rëndësi: ky nuk është një program qeveritar apo një projekt i ministrisë së jashtme. Janë para të diasporës, dhënë një universiteti amerikan, për t’i bërë studimet shqiptare pjesë të përhershme të akademisë amerikane. Komuniteti e financoi vetë dukshmërinë e vet.
Kush e mban katedrën
Katedra mbahet nga Gazmend Kapllani, një shkrimtar e studiues subjekti i të cilit i përshtatet asaj gati saktësisht. Ai lindi në Lushnjë, në Shqipërinë e mesme, në vitin 1967, u largua nga vendi në vitin 1991 dhe kaloi vite si emigrant shqiptar në Greqi ndërsa ndërtonte një jetë akademike atje: një BA në filozofi në Universitetin e Athinës dhe një doktoratë në shkenca politike e histori në Universitetin Panteion, ku teza e tij shqyrtoi se si shtypi grek dhe ai shqiptar paraqisnin njëri-tjetrin (Wikipedia: Gazmend Kapllani).
Libri i tij më i njohur, A Short Border Handbook, doli nga ajo përvojë. Flet për kufijtë, migrimin dhe atë që ai e quajti «sindroma e kufirit», gjendjen e të qenit pjesë e një vendi që harta vazhdon ta rivizatojë; u përkthye në katër gjuhë dhe u përzgjodh në listën e ngushtë të çmimit John D. Criticos. Para DePaul-it ishte Fellow i Radcliffe në Harvard në vitin 2012 dhe studiues vizitor në Universitetin Brown në vitin 2013. Kur u krijua katedra Bregu në vitin 2019, një studiues subjekti i të cilit janë njerëzit që vijnë prej më shumë se një vendi njëherësh ishte personi i natyrshëm për ta drejtuar.
Pse i kushton vëmendje numërimi
Subjekti që studion katedra, migrimi, kufijtë, kujtesa, identiteti i njerëzve që i përkasin më shumë se një vendi, nuk është abstraksion për komunitetin shqiptaro-amerikan. Është biografia e tij.
Për pjesën më të madhe të shekullit të kaluar, ajo biografi mbijetoi vetëm sepse vullnetarët nuk e lanë të zhdukej. Federata Panshqiptare Vatra, e themeluar në Boston në vitin 1912, mbajti procesverbale. Gazetat në gjuhën shqipe vazhduan të botonin. Famullitë ortodokse e katolike vazhduan shërbesat në shqip. Por kujtesa vullnetare është e brishtë: jeton dhe vdes me njerëzit që e mbartin.
Një katedër e financuar e ndryshon fizikën e kësaj. E kthen kujtesën e një komuniteti në një institucion që vazhdon të punojë pasi themeluesit të kenë ikur, me studentë që nuk e jetuan historinë duke mësuar ta mbartin gjithsesi. Kjo është e njëjta arsye pse ekziston një numërim i udhëhequr nga komuniteti. Të dyja i përgjigjen frikës më të vjetër të diasporës, frikës nga fshirja, me strukturë e jo me sentiment: vëre në regjistër, jepi një adresë, bëje mjaftueshëm të lexueshme që të mbahet.
DePaul ndërtoi versionin akademik. Ne ndërtuam numërimin. Janë dy forma të të njëjtit instinkt, dhe të dyja u paguan nga vetë komuniteti, jo iu dhanë atij.
Shkojmë më thellë te ai fill i vazhdueshëm, nga institucionet e Bostonit të viteve 1908-1912 deri më sot, te shkrimi ynë për identitetin shqiptaro-amerikan.
Bëhu pjesë e numërimit
Nuk të duhet një katedër e financuar për ta mbajtur historinë shqiptaro-amerikane në regjistër. Të duhen 2 minuta.
Regjistrohu te /register: falas, i enkriptuar, i udhëhequr nga komuniteti. Ne lëshojmë një certifikatë njohjeje. Nuk shesim asgjë. Nuk i ndajmë kurrë të dhënat e tua.
Numërimi i udhëhequr nga komuniteti i shqiptaro-amerikanëve fillon me ty duke shtuar emrin tënd.