Abdyl Frashëri lindi në 1839 në fshatin Frashër, në vilajetin osman të Janinës — sot në rrethin e Përmetit në jug të Shqipërisë. Ishte më i madhi i tre vëllezërve që, ndërmjet tyre, i dhanë Rilindjes Kombëtare Shqiptare organizimin e saj politik, letërsinë, dhe programin intelektual. Naimi shkroi poezinë. Samiu shkroi enciklopedinë dhe manifestin. Abdyli bëri politikën.
Kjo kishte kuptim specifik në Ballkanin e vonë osman. Do të thoshte ndërtimi i një zëri politik shqiptar të organizuar nga hiçi — nuk ekzistonte asnjë trup politik shqiptar i njohur, asnjë administratë në gjuhën shqipe, asnjë alfabet i rënë dakord, asnjë kornizë ligjore për pretendimin se “shqiptar” ishte kombësi. Shtetet greke, serbe, dhe malazeze po punonin secili për të thithur popullsitë shqipfolëse në projektet e tyre kombëtare. Qendra osmane i trajtonte kërkesat shqiptare si bezdisje provinciale. Kontributi i Abdyl Frashërit ishte t’i bënte ato kërkesa të pamundura për t’u injoruar.
Ai e pagoi me lirinë e tij dhe, jo shumë kohë më vonë, me jetën e tij.
Familja dhe konteksti
Familja Frashëri ishte një shtëpi e begatë shqiptare tokëpronare e lidhur me urdhrin Bektashi të Islamit Sufi. Teqeja e Frashërit — selia bektashiane në fshat — ishte themeluar në 1781 dhe ishte një nga qendrat e rëndësishme jugore shqiptare të urdhrit. Të tre vëllezërit u rritën në atë rrjet.
Pas vdekjes së babait, Abdyli u zhvendos në Janinë, kryeqytetin e vilajetit, ku hyri në shërbimin administrativ osman. Ndryshe nga vëllezërit më të vegjël, që u tërhoqën nga letërsia dhe studimi, Abdyli ndërtoi një karrierë brenda sistemit osman — duke shërbyer si zyrtar provincial dhe anëtar i këshillit administrativ osman në vilajetin e Janinës. Ai e kuptonte se si funksiononte burokracia perandorake sepse kishte punuar brenda saj.
Ajo njohje praktike kishte rëndësi në 1878 kur harta e Ballkanit ishte gati të rihartohej.
Kongresi i Berlinit dhe kriza shqiptare
Në 1878, Lufta Ruso-Turke përfundoi me Traktatin e Shën Stefanit, i cili propozoi transferimin e zonave të gjera të territorit të banuar nga shqiptarë te Serbia, Mali i Zi, dhe një shtet bullgar i sapokrijuar. Fuqitë e Mëdha Europiane, të papëlqyera të pranonin kushtet ruse, thirrën Kongresin e Berlinit për të rihartuar zgjidhjen.
Asnjë shqiptar nuk u ftua në Berlin. Nuk ekzistonte asnjë trup politik shqiptar për të dërguar dikë. Vendimet e marra atje — kalimi i qyteteve kryesisht shqiptare Ulqin, Plav, dhe Guci në Malin e Zi, dhe i pjesëve të vilajeteve të Kosovës dhe Manastirit në Serbi — u morën pa kontributin shqiptar dhe kundër interesave shqiptare.
Abdyl Frashëri e pa këtë që po vinte. Në muajt para Berlinit, ai ndihmoi në organizimin e një përgjigje.
Ndërtimi i Lidhjes së Prizrenit
Më 10 qershor 1878, delegatë nga të gjitha rajonet e banuara nga shqiptarë të Perandorisë Osmane u mblodhën në qytetin e Prizrenit, në atë që sot është Kosova. Ata formuan Lidhjen Shqiptare të Prizrenit — Lidhjen e Prizrenit — trupin e parë politik të organizuar që foli në emër të shqiptarëve si popull.
Lidhja kishte dy krahë. Krahu ushtarak, i udhëhequr nga tokëpronarë dhe krerë fisnorë nga malet veriore, organizoi rezistencë të armatosur kundër ndryshimeve kufitare të diktuara në Berlin. Krahu politik, i udhëhequr nga Abdyl Frashëri dhe një rreth intelektualësh shqiptarë jugorë, ndoqi diçka më të vështirë: një argument diplomatik dhe administrativ për autonomi shqiptare brenda kornizës osmane.
Abdyli shërbeu si kreu i komitetit politik të Lidhjes. Ai hartoi memorandume për Portën e Lartë Osmane dhe për qeveritë europiane duke argumentuar se katër vilajetet e banuara nga shqiptarë — Kosova, Shkodra, Manastiri, dhe Janina — duhej bashkuar në një provincë të vetme autonome shqiptare me administratën, shkollat, dhe qeverisjen e vet në gjuhën shqipe. Kërkesa nuk ishte pavarësi; ishte njohja se shqiptarët ekzistonin si popull dhe meritonin të qeverisnin territorin e vet brenda perandorisë.
Ai udhëtoi në Stamboll dhe në kryeqytetet europiane për të shtytur çështjen. Hartoi peticione në turqishten osmane dhe frëngjisht. U takua me zyrtarë osmanë, diplomatë të huaj, dhe intelektualë simpatikë. Programi politik i Lidhjes, siç e artikuloi Abdyli, ishte platforma e parë koherente politike shqiptare — dhe vendosi kushtet për çdo kërkesë politike shqiptare që pasoi për 34 vitet e ardhshme, deri në pavarësinë në 1912.
Rezistenca e armatosur dhe shtypja osmane
Krahu ushtarak i Lidhjes bëri atë që krahu diplomatik nuk mundi. Luftëtarët shqiptarë iu kundërvunë dorëzimit të territorit shqiptar te Mali i Zi, duke mbajtur qytetet e Plavës, Gucisë, dhe Ulqinit gjatë 1878 dhe 1879 kundër forcave malazeze dhe presionit osman për t’iu përmbajtur zgjidhjes së Berlinit. Fuqitë e Mëdha përfundimisht e detyruan shkëmbimin — Mali i Zi mori Ulqinin në 1880 — por rezistenca e armatosur tregoi se komunitetet shqiptare do të luftonin për territorin që Kongresi i Berlinit ua kishte dhënë të tjerëve pa i pyetur.
Përgjigja osmane erdhi në 1881. Sulltan Abdul Hamid II, i cili fillimisht e kishte toleruar Lidhjen si kundërpeshë e dobishme ndaj zgjerimit sllav, tani e pa si kërcënim për autoritetin qendror. Forcat osmane nën Dervish Pashën u dërguan për të shtypur Lidhjen ushtarakisht. Prizreni ra. Udhëheqja ushtarake e Lidhjes u shpërnda.
Abdyl Frashëri u arrestua.
Burgimi dhe vdekja
Osmanët e mbajtën Abdylin në kalanë e Prizrenit për tre vjet. Pastaj e transferuan në mbajtje të detyruar në Balkesir dhe më vonë në Bandërma — qytete anadollake që perandoria i përdorte për të izoluar të burgosurit politikë larg rrjeteve të tyre.
Vitet e mbajtjes ia thyenë shëndetin. Kur u lirua, ishte njeri i dobësuar — tuberkulozi ose sëmundja kronike që kishte marrë në burg po përparonte. U vendos në Stamboll, qytetin ku vëllai i tij Naimi po punonte tashmë si nëpunës civil në Ministrinë e Arsimit dhe po shkruante poezinë që do të përcaktonte kulturën letrare shqiptare për shekullin e ardhshëm.
Abdyl Frashëri vdiq më 23 tetor 1892 në Stamboll. Ishte 53 vjeç. Nuk jetoi për të parë standardizimin e alfabetit shqip në Kongresin e Manastirit në 1908, as shpalljen e pavarësisë shqiptare në 1912, as ngritjen e djalit të tij Mid’hat Frashëri në udhëheqjen e lëvizjes politike shqiptare në brezin tjetër.
Çfarë ndërtoi Abdyli
Lidhja e Prizrenit zgjati tre vjet. Ushtria osmane e shpërndau. Krahu i saj ushtarak u mund. Programi i saj politik — një provincë e bashkuar, autonome shqiptare — nuk u realizua gjatë jetës së Abdylit.
Por ajo që Lidhja themeloi mbijetoi: argumenti se shqiptarët ishin një popull, jo një koleksion nënshtetasish myslimanë osmanë që ndodhte të flisnin të njëjtën gjuhë. Para 1878, identiteti politik shqiptar ishte lokal — fis, fshat, rajon, komunitet fetar. Pas Lidhjes së Prizrenit, ishte kombëtar. Ai ndryshim nuk ndodhi vetvetiu. Abdyl Frashëri e organizoi, e artikuloi, dhe shkoi në burg për të.
Rilindja Kombëtare — përshkruhet zakonisht si lëvizje kulturore dhe letrare. Kjo është gjysma e së vërtetës. Naim Frashëri siguroi letërsinë. Sami Frashëri siguroi kornizën intelektuale. Por Abdyli i dha pretendimin politik: shqiptarët kanë të drejtën e vetëqeverisjes, dhe territori që ata banojnë u përket atyre. Pa atë pretendim, poezia dhe enciklopeditë ishin ushtrim kulturor. Me të, ishin themeli i një kombi.
Ndarja e punës midis vëllezërve Frashëri
Tre vëllezërit e ndanë punën e ndërtimit të kombit ndërmjet tyre aq pastër sa historianët e mëvonshëm i kanë trajtuar ndonjëherë si një projekt të vetëm me tri fytyra. Abdyli organizoi lëvizjen politike, artikuloi kërkesën për autonomi, dhe ndërtoi aleanca që i dhanë çështjes shqiptare formën e saj të parë institucionale. Naimi shkroi poemat, epin e Skënderbeut, dhe letërsinë devocionale bektashiane që u dha shqiptarëve një kulturë të përbashkët letrare përtej vijave fetare dhe dialektore. Samiu shkroi enciklopedinë turke, pamfletin politik Shqipëria — ç’ka qenë, ç’është, e ç’do të bëhet?, dhe argumentin analitik për kombësinë shqiptare.
Puna e secilit vëlla ishte e domosdoshme. Asnjë kontribut, vetëm, nuk do të kishte mjaftuar. Lëvizja politike pa letërsinë do të kishte qenë peticioni. Letërsia pa lëvizjen politike do të kishte qenë folklor. Argumenti intelektual pa asnjërën do të kishte qenë ese.
Abdyli ishte më i madhi. Ai filloi i pari. Dhe ngaqë organizimi politik në Ballkanin e vonë osman mbarte rreziqe që shkrimi i poezisë nuk i mbarte, ai ishte ai që shkoi në burg.
Djali që e çoi përpara
Djali i Abdylit, Mid’hat Frashëri (1880–1949), trashëgoi anën politike të projektit familjar dhe e drejtoi gjatë gjysmëshekullit pasues. Mid’hati kryesoi Kongresin e Manastirit të 1908 që standardizoi alfabetin shqip. Drejtoi një librari dhe shtëpi botuese shqipfolëse në Sofje dhe më vonë në Tiranë. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ai udhëhoqi Ballin Kombëtar, frontin nacionalist të rezistencës. Në 1949, u bë kryetari i parë i Komitetit Kombëtar për një Shqipëri të Lirë në Nju Jork — një organizatë mërgimi me seli në komunitetin shqiptaro-amerikan — dhe vdiq nga një atak zemre në Hotel Lexington në Manhattan javë pas hyrjes në rolin.
Vija shkon nga një fshat malor në rrethin e Përmetit te një dhomë hoteli në Lexington Avenue. Kalon nëpër Abdylin.
Pse ka rëndësi kjo për shqiptaro-amerikanët
Lidhja e Prizrenit nuk ishte histori amerikane. Ndodhi në Kosovën osmane në 1878, e organizuar nga burra që nuk kishin dëgjuar kurrë për Detroitin ose Bronksin. Por puna politike që Abdyl Frashëri bëri në Prizren — insistimi se identiteti shqiptar ishte kombëtar, jo lokal, dhe se shqiptarët kishin të drejtën e qeverisjes së territorit të vet — ishte themeli mbi të cilin u ndërtua gjithçka që pasoi: kongresi i alfabetit, shpallja e pavarësisë, shteti, luftërat, periudha komuniste, kolapsi, valët e imigracionit që sollën familjet shqiptare në Shtetet e Bashkuara.
Institucionet e para të organizuara shqiptaro-amerikane — Vatra në Boston (1912), Lidhja Qytetare Shqiptaro-Amerikane, gazetat dhe organizatat komunitare — e nxorrën ndjenjën e identitetit shqiptar nga i njëjti burim. Njerëzit që themeluan ato institucione vinin nga familje dhe komunitete që ishin formuar nga Rilindja, nga Lidhja e Prizrenit, nga argumenti që Abdyl Frashëri bëri dhe për të cilin shkoi në burg.
Kur NAR numëron shqiptaro-amerikanët, numri që numërojmë vjen nga diku. Një pjesë e vendit nga vjen është një fshat malor në Përmet, tre vëllezër, dhe një lëvizje politike që filloi me më të madhin duke thënë: jemi një popull, dhe kemi të drejtën të numërohemi.