Më 10 qershor 1878, ndërsa diplomatë nga Fuqitë e Mëdha mblidheshin në Berlin për të rivizatuar hartën e Ballkanit pas-osman, delegatë shqiptarë u mblodhën në një ndërtesë guri në Prizren — një qytet në atë që ishte atëherë Vilajëti i Kosovës i Perandorisë Osmane — dhe bënë diçka që asnjë kuvend shqiptar nuk e kishte bërë më parë. U organizuan përtej vijave fetare, përtej vijave rajonale, përtej kufijve fisërorë që kishin përcaktuar politikën shqiptare për shekuj, dhe shpallën se toka shqiptare nuk do t’u dorëzohej fqinjëve pa luftë.
Organizata që themeluan — Lidhja e Prizrenit, ose Lidhja e Prizrenit — zgjati vetëm tri vjet para se trupat osmane ta shtypin. Por në ato tri vjet u bë organizata e parë politiko-ushtarake shqiptare në histori, trupi i parë që kërkoi që i gjithë territori i banuar nga shqiptarët të qeverisej si njësi e vetme, dhe paraardhësi politik i çdo institucioni kombëtar shqiptar që pasoi. Historia më e gjerë e Rilindjes Shqiptare shtrihet në dekada; Lidhja është episodi i saj më i mprehtë.
Kriza që detyroi pyetjen
Shkaku i menjëhershëm ishte Traktati i Shën Stefanit, i nënshkruar më 3 mars 1878 në fund të Luftës Ruso-Turke të 1877-78. Rusia, pasi mundi Perandorinë Osmane, imponoi kushte që rivizatonin Ballkanin në favorin e saj. Traktati krijoi një Bullgari të madhe autonome që shtrihej nga Danubi në Egje dhe nga Deti i Zi në territore që përfshinin pjesë të Shqipërisë jugore-lindore të sotme. Ai zmadhoi Serbinë dhe Malin e Zi në kurriz të Perandorisë Osmane. Dhe i caktoi Malit të Zi rrethet e Plavës, Gucisë, Podgoricës dhe qytetin bregdetar shqiptar të Tivarit (Antivari) — plus portin e Ulqinit.
Për shqiptarët, traktati ishte një hartë e vizatuar pa ta. Tokat që ricaktonte ishin vatër e popullsive shqipfolëse që nuk ishin konsultuar. Kongresi që pasoi në Berlin (qershor-korrik 1878) rishikoi shumë kushte të Shën Stefanit — duke tkurrur Bullgarinë e propozuar, duke rregulluar kufijtë — por as ai nuk konsultoi përfaqësues shqiptarë, dhe harta e tij ende u jepte zona të banuara nga shqiptarët Malit të Zi dhe Greqisë.
Përgjigja shqiptare ishte Lidhja.
Themelimi: 10 qershor 1878
Në pranverën e vitit 1878, kur u bë e qartë se Fuqitë e Mëdha synonin t’i ndanin trojet shqiptare pavarësisht mendimit shqiptar, Abdyl Frashëri — më i madhi i tre vëllezërve Frashëri, delegat parlamentar osman nga Janina dhe udhëheqësi shqiptar më me përvojë politike i periudhës — organizoi një komitet sekret në Stamboll për të koordinuar një përgjigje. Nuk ishte vetëm: notablë, bejlerë dhe udhëheqës bashkësiash shqiptare nga katër vilajëtet osmane ku shqiptarët ishin shumicë ose pakicë e madhe — Kosova, Shkodra, Manastiri (Bitola) dhe Janina (Ioannina) — e kuptonin kërcënimin.
Më 10 qershor 1878, delegatë nga të gjitha trojet shqiptare u mblodhën në Prizren. Mbledhja ishte e jashtëzakonshme për atë që arriti të kapërcente. Shoqëria shqiptare në 1878 ndahej nga feja (afërsisht 70% myslimanë, 20% ortodoksë, 10% katolikë), nga dialekti (gegërishtja në veri, toskërishtja në jug) dhe nga lokalizmi i egër i strukturave fisnore malore. Ideja se një bej katolik geg nga Shkodra dhe një pronar tokash mysliman tosk nga Janina i përkisnin të njëjtit projekt politik nuk ishte e vetëkuptueshme. Lidhja e bëri të vetëkuptueshme — ose të paktën u përpoq.
Më 18 qershor, dyzet e shtatë bejlerë nënshkruan Kararnanenë — kartën themeluese të Lidhjës. Dokumenti ishte më konservator se sa dëshironte Frashëri. Theksonte besnikërinë ndaj Perandorisë Osmane, bënte thirrje për mbrojtjen e trojeve shqiptare brenda kornizës osmane dhe e bazonte apelin e tij në solidaritetin fetar po aq sa në identitetin etnik. Tri ditë më parë, më 13 qershor, Lidhja i kishte dërguar një memorandum tetëmbëdhjetë-faqësh Benjamin Disraeli-t, kryeministrit britanik dhe përfaqësuesit në Kongresin e Berlinit, duke i kërkuar Fuqive të Mëdha të respektonin integritetin territorial shqiptar.
Kongresi i Berlinit e dëgjoi peticionin. Nuk veproi mbi të.
Nga mbrojtja në një program kombëtar
Platforma fillestare e Lidhjës ishte reaktive: ndalni copëtimin. Por nën udhëheqjen e Frashërit, ajo evoluoi. Deri më 1880, Lidhja kishte kaluar nga mbrojtja e pastër territoriale në një program politik pozitiv me tri kërkesa:
- Unitet administrativ. Bashkimi i të katër vilajëteve shqiptare — Kosovës, Shkodrës, Manastirit dhe Janinës — në një vilajët autonom të vetëm shqiptar brenda Perandorisë Osmane.
- Arsimi në gjuhën shqipe. Hapja e shkollave shqipfolëse. (Në atë kohë, qeveria osmane e ndalonte mësimdhënien në shqip, dhe fëmijët shqiptarë mësonin në turqisht, greqisht ose italisht, sipas rajonit dhe fesë.)
- Statusi zyrtar i shqipes. Bërja e shqipes gjuhë administrative krahas turqishtes në vilajëtin e bashkuar.
Këto nuk ishin kërkesa separatiste — Lidhja e formuloi programin e saj qartazi brenda sovranitetit osman. Por ishin kërkesa kombëtare. Ato supozonin se “shqiptar” ishte një identitet politik që priste vijat fetare dhe rajonale mbi të cilat ishte ndërtuar sistemi osman. Sistemi osman i miletit i organizonte nënshtetasit sipas fesë, jo etnicitetit; kërkesa e Lidhjës për një vilajët shqiptar e sfidonte atë arkitekturë drejtpërdrejt.
Rezistenca e armatosur: betejat për Plavën dhe Gucinë
Lidhja nuk ishte vetëm trup peticionesh. Kur Kongresi i Berlinit konfirmoi dhënien e Plavës dhe Gucisë — dy qytete me shumicë shqiptare në malet verilindore — Malit të Zi, Lidhja organizoi rezistencë të armatosur.
Përballja e parë erdhi në fund të vitit 1878, kur qeveria osmane dërgoi Mehmed Ali Pashën për të mbikëqyrur dhënien e Plavës dhe Gucisë Malit të Zi. Rezistenca shqiptare ishte e menjëhershme; Mehmed Ali Pasha u vra më 6 shtator 1878 në Gjakovë gjatë një takimi me udhëheqës lokalë që kundërshtonin transfertën. Ngërçi i armatosur vazhdoi në 1879. Më 4 dhjetor 1879, në Betejën e Novshicës pranë Gucisë, parregullsitë shqiptare nën komandën e Ali Pashës së Gucisë mundën një forcë malazeze të udhëhequr nga Marko Miljanov që kishte tentuar të merrte kontrollin e qyteteve.
Fuqitë e Mëdha, të frustruara se Shqipëria po bllokonte transfertat territoriale mbi të cilat kishin rënë dakord, bënë presion mbi qeverinë osmane për të dorëzuar. Osmanët i ofruan Malit të Zi portin shqiptar të Ulqinit në vend të Plavës dhe Gucisë — duke shkëmbyer një komunitet shqiptar me një tjetër. Lidhja i rezistoi edhe kësaj transferte. Forcat shqiptare luftuan trupat malazeze në Ulqin më 1880 para se ndërhyrja detare osmane detyroi dorëzimin.
Episodet ushtarake kishin rëndësi për dy arsye. Së pari, ato demonstruan se shqiptarët mund të organizonin një mbrojtje të armatosur përtej vijave fisnore dhe rajonale. Së dyti, ato u treguan Fuqive të Mëdha — dhe osmanëve — se çështja shqiptare nuk mund të zgjidhej pa pëlqimin shqiptar, edhe sikur do të duheshin ende tridhjetë e katër vjet që ai mësim të prodhonte një shtet. Luftëtarët që dolën në fushë në Novshicë ishin paraardhësit e revoltave të armatosura që Isa Boletini do të udhëhiqte një brez më vonë në të njëjtat male të Kosovës.
Kthesa osmane
Marrëdhënia e Perandorisë Osmane me Lidhjen ishte e ndërlikuar. Fillimisht, qeveria e Sulltanit toleroi — dhe disa burime sugjerojnë se inkurajoi në heshtje — Lidhjen si kundërpeshë e dobishme ndaj shteteve të krishtera ballkanike që po gërryenin territorin osman. Një forcë mbrojtëse shqiptare që mbante Malin e Zi jashtë Plavës dhe Gucisë i shërbente interesave osmane.
Por evolucioni politik i Lidhjës e ndryshoi llogarinë. Një trup që mbronte territorin osman ishte i dobishëm. Një trup që kërkonte autonomi shqiptare brenda Perandorisë Osmane ishte kërcënim. Deri më 1880-81, Lidhja po qeveriste në fakt pjesë të Vilajëtit të Kosovës, po mblithte taksa, po administronte drejtësinë dhe po vepronte si shtet paralel. Abdyl Frashëri thirri një kongres në Prizren në janar 1881 që shpalli formimin e një qeverie të përkohshme shqiptare.
Sulltani vendosi ta përfundonte.
Shtypja: prill 1881
Në pranverën e vitit 1881, qeveria osmane dërgoi një forcë të madhe ushtarake nën Dervish Pashën për të shtypur Lidhjen. Fushata ishte e shpejtë dhe vendimtare. Deri në fund të prillit, trupat e Dervish Pashës kishin pushtuar Prizrenin dhe mundur forcat e armatosura të Lidhjës. Udhëheqësit e Lidhjës u arrestuan. Disa u vranë. Të tjerë u deportuan.
Abdyl Frashëri u dënua me vdekje. Dënimi iu zbutua në burgim — u mbajt deri më 1886, pastaj u lirua në mërgim. Nuk u kthye kurrë në politikën shqiptare. Vdiq më 1892, në moshën pesëdhjetë e tre vjeçare, pasi kishte kaluar dekadën e fundit të jetës larg organizatës që kishte ndërtuar.
Shtypja e shpërndau udhëheqjen e Lidhjës por nuk mund ta zhbënte atë që Lidhja kishte demonstruar. Për tri vjet, shqiptarët kishin vepruar si komb. Ideja nuk u zhduk.
Çfarë mbolli Lidhja
Lidhja e Prizrenit zgjati nga qershori 1878 deri në prill 1881 — më pak se tri vjet. Nuk arriti të parandalonte copëtimin e trojeve shqiptare. Nuk arriti të fitonte autonomi. Udhëheqësit e saj u burgosën, u mërguan ose u vranë.
Por arriti diçka që as Fuqitë e Mëdha e as qeveria osmane nuk e kishin pritur: provoi se ekzistonte një identitet kombëtar shqiptar. Para vitit 1878, supozimi diplomatik ishte se shqiptarët ishin një grumbull fisesh dhe bashkësish fetare pa vetëdije politike kolektive. Lidhja e hedhi poshtë atë supozim.
Ajo që pasoi u rrit nga ajo provë. Shoqëria për Shtypjen e Shkrimeve Shqipe (Stamboll, 1879) filloi të botonte tekste shqipfolëse. Shkolla e parë laike shqipe u hap në Korçë më 1887. Kongresi i Manastirit standardizoi alfabetin shqip më 1908. Dhe më 1912, kur Ismail Qemali shpalli pavarësinë e Shqipërisë në Vlorë, modeli organizativ mbi të cilin u mbështet — delegatë ndërrajonalë, solidaritet ndërfetar, mbrojtje e armatosur e territorit shqiptar — ishte modeli që Lidhja kishte ndërtuar tridhjetë e katër vjet më parë.
Ndërtesa në Prizren ku u mblodh Lidhja qëndron ende në këmbë. Tani është muze. Shqiptarët e Kosovës e mirëmbajnë si monument kombëtar — jo të një qeverie, por të momentit kur shqiptarët u organizuan për herë të parë si shqiptarë. Për diasporën, parimi themelues i Lidhjës — se identiteti shqiptar nuk përcaktohet nga feja, rajoni apo dialekti, por nga vendimi për të vepruar si një popull — është i njëjti parim që mban bashkë komunitetet shqiptaro-amerikane nga Detroiti në Bronks e në Dallas.
Popullsia shqiptaro-amerikane përfshin myslimanë dhe të krishterë, gegë dhe toskë, nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi. Lidhja e Prizrenit është aty ku ai unitet u testua për herë të parë. Mbajti atëherë. Mban ende.