Ligji shqiptar i nënshtetësisë 2020: kush kualifikohet

Ligji që pjesa më e madhe e diasporës nuk e ka lexuar

Më 2020, Shqipëria ribëri pa zhurmë rregullat se kush quhet shqiptar — dhe shumica e diasporës ende vepron sipas supozimeve të vjetra. Bisedat në darkat familjare, në grupet e Facebook-ut komunitar shqiptar, e madje edhe me disa avokatë imigracioni, ende u referohen rregullave para-2020: “duhet të heqësh dorë nga nënshtetësia tjetër”, “vetëm prindi mund të ta transmetojë”, “duhet të jetosh së pari në Shqipëri”. Asnjë nga këto nuk është më e vërtetë.

Ligji Nr. 113/2020 — Ligji shqiptar i Nënshtetësisë — zëvendësoi ligjin e vitit 1998 dhe është tani ligji që rregullon kush mund të bëhet shtetas shqiptar, si e bën, dhe çfarë vlen si dëshmi. Ligji është ndryshuar që atëherë — më së shumti me Ligjin Nr. 77/2023 — duke shtuar përpunime të mëtejshme. Ky artikull është versioni i thjeshtë i asaj që thotë ligji, kë mbulon, dhe ku ende fshihen kurthet praktike. Për procedurën hap pas hapi të aplikimit, shih Nënshtetësia shqiptare me prejardhje: udhëzues 2026 për SHBA.

Çfarë ndryshoi Ligji 2020

Pesë ndryshime thelbësore krahasuar me ligjin e mëparshëm:

1. E drejta me prejardhje u shtri në tre breza. Më parë, pretendimet me prejardhje praktikisht ndaleshin te prindi e gjyshi në shumicën e rasteve. Neni 6 i Ligjit 2020 e thotë qartë “deri në shkallën e tretë” — prind, gjysh, ose stërgjysh.
2. Aplikuesit me prejardhje nuk detyrohen të heqin dorë nga nënshtetësitë e tjera. Ligji i vjetër kishte presione praktike drejt heqjes dorë. Ligji 2020 nuk e vendos një kërkesë të tillë: një aplikues me prejardhje sipas Nenit 6 duhet të plotësojë vetëm dy nga kushtet e natyralizimit — pa precedent të rëndë penal dhe pa rrezik për sigurinë kombëtare (Neni 8(1)(dh) dhe (ë)) — dhe kurrë nuk i kërkohet të heqë dorë nga një nënshtetësi tjetër.
3. Nënshtetësia e dyfishtë lejohet shprehimisht, pa kufizime. Ligji 2020 nuk e kushtëzon nënshtetësinë e dyfishtë me marrëveshje dypalëshe ose me ndonjë test reciprociteti.
4. Kushti i vendbanimit hiqet për diasporën. Aplikuesit për natyralizim ende kanë nevojë për 7 vite vendbanim ligjor. Aplikuesit me prejardhje dhe me origjinë etnike përjashtohen.
5. Procedurë e thjeshtuar për aplikuesit e diasporës. Ndryshime të mëvonshme e thjeshtuan lëshimin e pasaportës dhe i përjashtuan aplikuesit e kualifikuar të diasporës nga provimi i gjuhës dhe i historisë.

Tre rrugët drejt nënshtetësisë

Ligji 113/2020 njeh tri rrugë kryesore. Shumica dërrmuese e shqiptaro-amerikanëve kualifikohen në vetëm njërën prej tyre; pak prej tyre kualifikohen në më shumë se një.

Rruga 1 — Prejardhja (Neni 6)

Rruga e prejardhjes është ajo që do të përdorë shumica e lexuesve nga SHBA. Testi i thjeshtë:

• A je pasardhës i drejtpërdrejtë në linjë gjenealogjike i dikujt që ka qenë shtetas shqiptar në kohën e lindjes së tij, ose që ka qenë etnikisht shqiptar nga origjina?
• A është ai paraardhës prindi, gjyshi, ose stërgjyshi yt?
• A mund ta dokumentosh zinxhirin e prejardhjes me regjistrime të gjendjes civile (certifikata lindjeje, certifikata martese aty ku ka pasur ndryshim mbiemri, dokumente natyralizimi aty ku është rasti)?

Po të jenë “po” të treja, kualifikohesh sipas Nenit 6.

Vetë gjuha e Nenit 6 është e gjerë: ai ia jep nënshtetësinë një të huaji “paraardhësit e të cilit janë me prejardhje shqiptare”. Lexuar fjalë për fjalë, kjo i arrin shqiptarët etnikë nga Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, dhe Çamëria greke, edhe pse ato territore nuk ishin pjesë e Republikës së sotme të Shqipërisë.

Ka një hollësi që ia vlen ta dish para se të mbështetesh te kjo. Neni 2(d) — pjesa e përkufizimeve e ligjit — e përkufizon “prejardhjen” si “lidhje gjaku në linjë të drejtë deri në shkallën e tretë ndërmjet aplikuesit dhe paraardhësit të tij që mban nënshtetësinë shqiptare”. Shumë shqiptarë etnikë jashtë kufijve të Shqipërisë kishin paraardhës që mbanin nënshtetësi osmane, jugosllave, serbe a greke, dhe kurrë atë të shtetit shqiptar. Kështu që ligji tërheq në dy drejtime: Neni 6 thotë “me prejardhje shqiptare” (një test etnie), ndërsa termi i përkufizuar “prejardhje” tregon një paraardhës që ishte shtetas shqiptar. Ligji nuk i pajton të dyja në tekstin e vet. Në praktikë, përgjigjja për një rast kufitar përcaktohet nga udhëzimi dokumentar që Ministri nxjerr sipas Nenit 6(3) dhe nga praktika konsullore — të cilat në përgjithësi e kanë njohur origjinën etnike shqiptare. Po qe se linja jote kaloi nga një shtet fqinj e jo nga Shqipëria vetë, ajo njohje ka gjasa por nuk është automatike: konfirmo kërkesën konkrete dokumentare me konsullatën shqiptare para se ta ndërtosh një aplikim mbi Nenin 6.

Rruga 2 — Martesa (Neni 8)

Po të martohesh me një shtetas shqiptar, mund të aplikosh për nënshtetësi pas 3 vitesh martese, me kusht që të kesh banuar ligjërisht në Shqipëri të paktën 1 vit. Martesa është një formë e lehtësuar natyralizimi sipas Nenit 8 — heq kushtin 7-vjeçar të vendbanimit dhe provimin e gjuhës e të historisë që kërkon natyralizimi standard, por jo krejt vendbanimin fizik. Shumica e bashkëshortëve nga SHBA në praktikë nuk kualifikohen pa u zhvendosur në Shqipëri.

Ndryshime të mëvonshme i përjashtuan aplikuesit e bashkimit familjar nga provimi i gjuhës dhe i historisë, gjë që e bëri më të arritshme rrugën e martesës për ata që jetojnë në Shqipëri me bashkëshort shqiptar.

Rruga 3 — Natyralizimi (Neni 8)

Rruga e përgjithshme e natyralizimit kërkon:

• 7 vite vendbanim ligjor në Shqipëri
• Të ardhura të qëndrueshme ose mjete jetese
• Banesë të përshtatshme
• Aftësi në gjuhën shqipe (provim i kërkuar, me përjashtimet e shënuara më poshtë)
• Pa precedent të rëndë penal
• Lidhje të dëshmuar me Shqipërinë (ligji e lë diskrecionale)

Kjo është rruga më e gjatë dhe rrallë është mënyra se si shqiptaro-amerikanët bëhen shtetas, sepse aplikuesit me prejardhje mund ta anashkalojnë krejtësisht.

Ndryshime të mëvonshme — çfarë ka ndryshuar

Ndryshimet pas 2020-s — më së shumti Ligji Nr. 77/2023 — prunë disa risi që përfitojnë veçanërisht diasporën:

• Përjashtim nga provimi i gjuhës dhe i historisë për: aplikuesit nga vendet ku shqipja është gjuhë zyrtare (Kosovë, disa rajone të Maqedonisë së Veriut); bashkëshortët e shtetasve shqiptarë që aplikojnë me bashkim familjar; dhe prindërit e fëmijëve të mitur shtetas shqiptarë që aplikojnë me bashkim familjar.
• Nënshtetësi automatike për fëmijët e lindur në Shqipëri prej prindërve me banim ligjor afatgjatë, me pëlqimin e prindërve.
• Nënshtetësi për të mitur me interes kombëtar — një i mitur mund të marrë nënshtetësi shqiptare për arsye të interesit kombëtar në arsim, shkencë, art, kulturë, ekonomi a sport, me pëlqimin e prindërve (dhe me pëlqimin e të miturit po qe mbi 14 vjeç).

Veçmas — dhe kjo është në vetë Ligjin 2020, jo në një ndryshim — aplikuesi të cilit i refuzohet kërkesa mund ta ankimojë vendimin në gjykatën administrative kompetente (Neni 18(5)).

Gjashtë shembuj konkretë — kush kualifikohet

Që ta bëjmë Nenin 6 më pak abstrakt, ja gjashtë shembuj realë nga ata që shohim shpesh në komunitetin shqiptaro-amerikan:

1. Maria, e lindur në Detroit në 1985, gjyshja e së cilës ka lindur në Korçë në 1940 dhe ka emigruar në 1956. Kualifikohet sipas Nenit 6 nëpërmjet gjyshes. Dokumentet e nevojshme: certifikata e lindjes amerikane e Marias, certifikata e lindjes amerikane e prindit të saj, certifikata shqiptare e lindjes së gjyshes nga zyra e gjendjes civile në Korçë.

2. James, i lindur në Nju-Jork në 1992, mamaja e të cilit emigroi nga Tirana në 1991 dhe u natyralizua amerikan në 1999. Kualifikohet sipas Nenit 6 nëpërmjet prindit. Mamaja e James-it është shtetase shqiptare nga lindja, dhe marrja e nënshtetësisë amerikane nuk shkakton në vetvete humbjen e nënshtetësisë shqiptare (Shqipëria e lejon nënshtetësinë e dyfishtë). James kualifikohet pavarësisht nëse ajo ka mbajtur aktivisht statusin shqiptar.

3. Adrian, i lindur në Boston në 1988, stërgjyshi i të cilit ka lindur në Gjirokastër në 1898 dhe ka emigruar në SHBA në 1920. Kualifikohet sipas Nenit 6 nëpërmjet stërgjyshit — kufiri i brezit të tretë është limit, por mbulon këtë rast. Dokumentet do të jenë më të vjetra dhe më të vështira për t’u gjetur, por zakonisht ende ekzistojnë në arkivat komunale të Gjirokastrës.

4. Lulzimi, i lindur në Prishtinë në 1980, shtetas amerikan i natyralizuar që nga 2010. Rasti me nuancën më të madhe juridike. Neni 6 arrin “paraardhësit me prejardhje shqiptare”, por Neni 2(d) e përkufizon “prejardhjen” si linjë deri te një paraardhës që ka mbajtur nënshtetësinë shqiptare — çka një familje me origjinë nga Kosova zakonisht nuk e ka, sepse paraardhësit përkatës ishin shtetas osmanë e pastaj jugosllavë. Në praktikë Shqipëria e ka njohur origjinën etnike shqiptare, dhe detaji pajtues ndodhet te udhëzimi dokumentar i Nenit 6(3). Certifikata e tij e lindjes nga Kosova plus dëshmia e prejardhjes etnike shqiptare të prindërve është pikënisja — por duhet ta konfirmojë kërkesën e saktë me konsullatën, në vend që kualifikimin ta trajtojë si të vetëkuptueshëm.

5. Hannah, e lindur në Charlotte në 1995, babai i së cilës ka lindur në Shkup, Maqedoni e Veriut, në 1965 dhe është etnikisht shqiptar. E njëjta nuancë si rasti i Kosovës. Gjuha e Nenit 6 “me prejardhje shqiptare” i arrin shqiptarët etnikë nga Maqedonia e Veriut, por përkufizimi i Nenit 2(d) tregon një paraardhës që ka mbajtur nënshtetësinë shqiptare, çka një familje me origjinë nga Maqedonia zakonisht nuk e ka. Zinxhiri i dokumenteve përfshin certifikatën maqedonase të lindjes së babait dhe regjistrime që vërtetojnë identitetin etnik shqiptar (zakonisht një regjistër familjar i gjendjes civile nga një komunë me shumicë shqiptare). Standardi që vlen vendoset sipas Nenit 6(3) — konfirmoje me konsullatën.

6. Theresa, e lindur në Tampa në 1990, mamaja e të cilës është amerikane, por gjyshi i ka lindur në Vlorë në 1930. Kualifikohet sipas Nenit 6 nëpërmjet gjyshit. Fakti që mamaja e saj (brezi lidhës) nuk është vetë me prejardhje shqiptare, nuk ka rëndësi — ajo që rëndon është zinxhiri i pandërprerë i certifikatave të lindjes nga Theresa deri te gjyshi i lindur në Shqipëri.

Tre shembuj të atyre që nuk kualifikohen me prejardhje

1. Mark, i lindur në Çikago në 1980, stërstërgjyshërit e të cilit kanë lindur në Shqipëri. Nuk kualifikohet me prejardhje — brezi i katërt është përtej kufirit të brezit të tretë të Nenit 6. Mark do të kishte nevojë të aplikonte me natyralizim (7 vjet në Shqipëri) ose të shpresonte në një ndryshim të ardhshëm që ta zgjeronte kufirin.

2. Sara, e lindur në Atlanta në 1995, e martuar me një shqiptaro-amerikan (të lindur në SHBA). Nuk kualifikohet me martesë me një shtetas amerikan me prejardhje shqiptare — rruga e martesës (Neni 8) kërkon martesë me një shtetas shqiptar, jo thjesht me dikë me prejardhje shqiptare. Po ta marrë i shoqi i pari nënshtetësinë shqiptare sipas Nenit 6, atëherë i hapet rruga, por vetëm pas 3 vitesh martese dhe të paktën 1 viti vendbanim në Shqipëri.

3. Davidi, i lindur në San Francisco në 1985, familja e të cilit është nga Bosnja dhe identifikohet si boshnjake (jo shqiptare). Nuk kualifikohet me prejardhje. Ligji kërkon shprehimisht prejardhje shqiptare. Etnitë boshnjake, serbe, kroate ose të tjera sllave të jugut nuk e plotësojnë Nenin 6.

Nënshtetësia e dyfishtë — çfarë thotë ligji

Ligji 113/2020 e lejon nënshtetësinë e shumëfishtë pa kufizime: asnjë nga rrugët e tij të fitimit nuk kërkon heqje dorë nga një nënshtetësi tjetër, dhe statusi i dyfishtë nuk kushtëzohet nga ndonjë marrëveshje a test reciprociteti. Kjo ishte tashmë realiteti praktik para 2020-s, por tani është forma e ngulitur e ligjit parësor. Pasoja të rëndësishme:

• Nuk ke nevojë të heqësh dorë nga nënshtetësia amerikane (a ndonjë tjetër) për t’u bërë shqiptar.
• Detyrimet e tua ekzistuese amerikane — shërbimi ushtarak po të thirresh, deklarimi i taksave — nuk preken nga marrja e nënshtetësisë shqiptare.
• Shqipëria nuk vendos test “nënshtetësie parësore” siç bëjnë disa vende; mbetesh plotësisht shqiptar edhe nëse jeta jote e përditshme është në SHBA.
• Edhe SHBA-të zakonisht e lejojnë nënshtetësinë e dyfishtë; Departamenti i Shtetit ka pranuar shprehimisht se shtetasit amerikanë mund të kenë nënshtetësi të huaj pa e humbur statusin amerikan.

Një paralajmërim praktik: sipas Rregullit Master të Nënshtetësisë (US Master Nationality Rule), kur je fizikisht në Shqipëri, qeveria shqiptare të trajton si ekskluzivisht shqiptar për qëllime diplomatike e ligjore. P.sh., nuk mund të kërkosh asistencë konsullore amerikane në Shqipëri për një çështje që përfshin zbatimin e ligjit shqiptar mbi shtetasit shqiptarë.

Çfarë do të thotë ligjërisht “prejardhje shqiptare”

Shprehja më e rëndësishme — dhe më pak e zgjidhur — në Ligjin 2020 është “i prejardhjes shqiptare”, te Neni 6. Lexuar thjesht, është më e gjerë se “shtetas shqiptar” ose “i lindur në Shqipëri”. Por, siç u tha më lart, pjesa e përkufizimeve (Neni 2(d)) e lidh “prejardhjen” me një paraardhës që ka mbajtur nënshtetësinë shqiptare, dhe ligji nuk i pajton kurrë të dyja. Meqë Neni 6(3) ia lë rregullat dokumentare një udhëzimi të Ministrit, shtrirja në botën reale përcaktohet administrativisht e jo vetëm nga fjalët e ligjit.

Në praktikë, të mëposhtmit janë njohur zakonisht, pak a shumë sipas radhës se sa e ngulitur është ajo njohje:

• Personat e lindur brenda Republikës së sotme të Shqipërisë
• Shqiptarët etnikë nga Kosova
• Shqiptarët etnikë nga Maqedonia e Veriut
• Shqiptarët etnikë nga Mali i Zi
• Çamët (shqiptarët etnikë nga Çamëria greke, të zhvendosur gjatë e pas LDB-së)
• Arvanitët (pasardhës të migrimeve mesjetare shqiptare në Greqi) — njohja është më diskrecionale dhe më rrallë e vënë në provë
• Arbëreshët (komunitete italiano-shqiptare në Italinë jugore) — e njëjta gjë

Sa më larg të rrijë linja jote nga një paraardhës që ishte shtetas shqiptar, aq më shumë varet përfundimi nga ai udhëzim i Ministrit dhe nga nëpunësi konkret konsullor — jo nga një garanci e pastër ligjore. Testi praktik është i njëjti kudo: prodho regjistrime të gjendjes civile që të lidhin ty, brez pas brezi, me paraardhësin tënd shqiptar. Nëse mjafton vetëm origjina etnike, apo dosja duhet të arrijë deri te një paraardhës që ka mbajtur nënshtetësinë shqiptare, është pikërisht pyetja që t’ia bësh konsullatës para se të investosh në përkthime e apostila.

Pse ka rëndësi për diasporën shqiptaro-amerikane

Tre pasoja praktike që shumica e shqiptaro-amerikanëve nuk i kanë kuptuar plotësisht:

1. Ka shumë mundësi të kualifikohesh. Po ka ardhur familja jote nga kudo në rajonet historikisht me popullsi shqiptare të Ballkanit në tre brezat e fundit, rruga është e hapur. Ligji 2020 është shkruar duke pasur diasporën në mendje.
2. Fëmijët e tu kualifikohen automatikisht përmes teje. Sapo të bëhesh shtetas shqiptar, fëmijët e tu të mitur kualifikohen për nënshtetësi shqiptare nëpërmjet teje sipas Nenit 5, me pëlqimin e prindërve. Për ta nuk ka procedurë të veçantë dhjetëvjeçare.
3. Nënshtetësia është një mjet ndikimi. Përtej vlerës personale të identitetit të dyfishtë, madhësia dhe statusi i nënshtetësisë së diasporës janë një burim politik. Sa më shumë shqiptarë në SHBA që mbajnë pasaporta shqiptare e mund të votojnë në zgjedhjet shqiptare, aq më shumë peshë mban diaspora në Tiranë — dhe aq më shumë peshë mban komuniteti shqiptaro-amerikan te politikanët amerikanë që duan votat e diasporës.

Çfarë mbetet ende për t’u përmirësuar

Tri kritika të ndershme ndaj Ligjit 2020 nga këndvështrimi i dobishmërisë për diasporën:

• Kufiri i brezit të tretë i lë jashtë brezat e mëpasshëm. Shqiptaro-amerikanët e brezit të katërt e të pestë që ruajnë lidhje reale kulturore nuk kanë rrugë me prejardhje sipas ligjit aktual. Në fakt, një shtrirje deri te stërgjyshi është bujare sipas standardeve të sotme — Italia e uli deri në dy breza më 2025 nënshtetësinë e dikurshme pa kufi me prejardhje, dhe rruga irlandeze me prejardhje zakonisht ndalet te gjyshi — pra kërkesa realiste këtu është një zgjerim modest, jo arritja e paralelëve më të lirshëm.
• Kapaciteti i përpunimit konsullor është “pengesa” e vërtetë. Ambasada në DC dhe Konsullata në Nju-Jork janë nën-staffuara për kërkesën. Një aplikim nga ana amerikane ndonjëherë pret javë për një takim para se të hyjë në kornizën zyrtare 6-mujore.
• Kostot e dokumenteve mblidhen. Përtej tarifës qeveritare të aplikimit, kostot reale nga xhepi për një aplikues nga SHBA — apostila, përkthime, kontroll FBI — mund të arrijnë disa qindra dollarë ose më shumë. Kjo është një pengesë me peshë për disa familje.

Këto janë fusha ku avokimi i diasporës mund të shtyjë për reformë të mëtejshme.

I përket numërimit

Regjistri Kombëtar Shqiptar i numëron shqiptaro-amerikanët me vetë-identifikim — pa kërkuar të pretendosh nënshtetësi a të vërtetosh asgjë. Pavarësisht nëse aplikon ndonjëherë për pasaportë shqiptare, nëse regjistrat e stërgjyshit gjenden, nëse e ke menduar fare këtë çështje deri pesë minuta më parë: nëse e identifikon veten si shqiptar nga lindja, prejardhja a etnia, i përket regjistrit.

Censusi amerikan regjistron rreth 224,000 shqiptaro-amerikanë. Numri real, duke përfshirë shqiptarët etnikë nga gjithë Ballkani dhe shqiptaro-amerikanët e brezit të dytë e të tretë, është më afër një milioni. Të numërohemi vetë është hapi i parë drejt asaj që të veprojmë si komuniteti që tashmë jemi.

Regjistrimi zgjat 2 minuta. Është falas. Është privat. Të jep një Certifikatë Digjitale të Trashëgimisë Shqiptare të përhershme.

Numërohu →

Burimet: Ligji Nr. 113/2020 — teksti i plotë (anglisht) te GLOBALCIT, Albania: Law No. 113/2020 on Citizenship — Refworld, JBC & Associates — ndryshimet e Ligjit 113/2020, Albanian nationality law — Wikipedia, Securing Rights and Futures: Albania strengthens legislation — UN Albania. Informacion i përgjithshëm, jo këshillë juridike. Verifiko ligjin dhe procedurën aktuale me konsullatën shqiptare ose me një avokat shqiptar të licencuar përpara se ta përdorësh për aplikim.