Shkurt: Shqipëria po ndërton në Vlorë një muze për historinë e hebrenjve në vend dhe për shqiptarët që i strehuan gjatë Luftës së Dytë Botërore. Që nga fillimi i shtatorit 2026, banorët kanë protestuar kundër tij, duke thënë se po ndërtohet në kompleksin historik ku u themelua Klubi Labëria në vitin 1908, në sheshin e vetëm historik të paprekur të qytetit. Ministria e Kulturës dhe dokumentet e Këshillit Bashkiak të vitit 2024 thonë se muzeu shkon në shtëpinë ngjitur, jo në vetë godinën e Labërisë. Protestuesit e kundërshtojnë këtë version. Sido që të jetë, projekti shton një vëllim prej xhami dhe pavijone të reja në një shtëpi të shekullit XIX, monument kulture, që qëndron ngjitur me godinën e lidhur me pavarësinë e Shqipërisë. Më 16 tetor, një gjykatë pezulloi punimet derisa të vendosë për padinë e banorëve. Organizatorët e protestës thonë se e nderojnë shpëtimin e hebrenjve gjatë luftës dhe kundërshtojnë vendin, jo historinë.
Çfarë po ndërtohet
Muzeu Hebraik Shqiptar synon të tregojë historinë e hebrenjve në Shqipëri dhe të marrëdhënieve shqiptaro-hebraike, përfshirë mbrojtjen e hebrenjve gjatë Luftës së Dytë Botërore, sipas Balkanweb. I njëjti raport thotë se Fondacioni Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim (AADF) ka angazhuar 6.5 milionë dollarë për projektin. JNS e përshkruan si ndërmarrje të përbashkët të AADF-së dhe Ministrisë së Kulturës, në bashkëpunim me komunitetin hebre vendas.
Arkitekti është Kimmel Eshkolot, një studio në Tel Aviv që mori porosinë në gusht 2022 pas një konkursi ndërkombëtar. Plani fillestar ishte që muzeu të hapej në 2025, sipas e-architect. Një leje ndërtimi për muzeun, me Ministrinë e Kulturës si aplikuese, ishte në rendin e ditës së Këshillit Kombëtar të Territorit më 29 maj 2024, sipas rendit të ditës së publikuar.
Projekti e mban shtëpinë historike si bërthamë të muzeut, me ekspozitën e përhershme në dhomat e saj origjinale. Ai shton një vëllim prej xhami mbi çati, dy pavijone hyrjeje prej guri në shesh dhe një sallë nëntokësore për ekspozita të përkohshme poshtë sheshit, sipas përshkrimit të arkitektit në e-architect. JNS raportoi se kompleksi do ta dyfishojë përafërsisht madhësinë e ndërtesës ekzistuese.
Ku ndodhet, dhe çështja e Klubit Labëria
Slogani kryesor i protestës ishte “Muzeu Hebraik jo, Muzeu Labëria po.” Shumë protestues thanë se muzeu po ndërtohet në godinën ku u themelua Klubi Patriotik Labëria në vitin 1908, një klub i lidhur me punën që çoi në shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë në Vlorë më 1912. Kjo godinë sot strehon Muzeun Etnografik të Vlorës.
Versioni i qeverisë është se bëhet fjalë për dy godina. Në një mbledhje të Këshillit Bashkiak të Vlorës në mars 2024, Muzeu Etnografik u identifikua si dosja e trashëgimisë nr. 158 dhe vendi i muzeut të ri si dosja nr. 162, një shtëpi më vete e regjistruar si “banesa pranë Klubit Labëria,” raportoi Balkanweb. Euronews Albania raportoi se vendimet e këshillit përfshijnë një kat nëntokësor për muzeun e ri dhe përforcimin e themeleve të Muzeut Etnografik gjatë punimeve, dhe se zyrtarët vendorë e përshkruajnë vendin e muzeut si një banesë të viteve 1850, disa metra në lindje të Muzeut Etnografik. Ministri i Kulturës Blendi Gonxhja deklaroi se godina historike e Labërisë “nuk do të kthehet në Muze Hebraik,” se nuk do të ndryshohet dhe se do të restaurohet. Kryeministri Edi Rama tha se AADF kishte dhënë edhe 200,000 dollarë për projektimin e restaurimit të godinës së Labërisë, të cilën e përshkroi si shumë të degraduar, sipas Lexo.al.
Versioni i protestuesve është ndryshe. Ata thonë se ndërtimi po bëhet në vendin e Klubit Labëria, dhe Euronews Albania e raportoi këtë si qëndrimin e tyre. Gëzim Zilja, ish-kryetar i Bashkisë së Vlorës, tha në emisionin televiziv Opinion se planet që ai ka në dorë tregojnë tri godina: një shtesë prej xhami dykatëshe mbi shtëpinë ekzistuese që sheh nga sheshi, dhe dy godina të reja me nga katër kate. Sipas tij, godina e Labërisë do të zhdukej nga pamja pas tyre. Këto hollësi vijnë prej tij dhe nuk janë krahasuar me vizatimet e lejes, të cilat nuk janë publikuar. Përshkrimi i vetë arkitektit tregon vëllimin prej xhami mbi çati, dy pavijone prej guri dhe një sallë nëntokësore.
NAR nuk mund të vendosë nga dokumentet publike se cili version i gjurmës së ndërtimit është i saktë. Gjykata që pezulloi punimet është tani vendi ku do të provohet.
Pse po protestojnë njerëzit
Argumenti më i fortë i protestuesve ka të bëjë me mjedisin. Sipas tyre, Klubi Patriotik Labëria, i themeluar në vitin 1908, është vendi ku u përgatitën dokumentet dhe organizimi për shpalljen e pavarësisë, të bërë në Vlorë nën udhëheqjen e Ismail Qemalit në vitin 1912. Sheshi përreth tij është, me fjalët e tyre, sheshi i vetëm historik i gjallë që ka mbetur në qytet. Ata argumentojnë se një muze i ri i madh, me xham modern dhe godina të reja, nuk ka vend ngjitur me atë godinë, cilado qoftë tema e tij, dhe se sheshi duhet të tregojë së pari historinë e Vlorës dhe të pavarësisë së Shqipërisë. Ata duan që godina e Labërisë të restaurohet dhe të forcohet, dhe muzeu për historinë shqiptaro-hebraike të ndërtohet diku ku nuk e lë atë në hije. Zilja e paraqiti këtë argument në Opinion dhe tha se grupi i tij do t’i drejtohej gjykatës. Disa pretendime të bëra në të njëjtin emision, përfshirë se themelet u hapën disa centimetra larg godinës së Labërisë dhe i çanë muret, janë të tijat dhe nuk janë konfirmuar në mënyrë të pavarur.
Disa protestues shkojnë më tej. Riselda Balliu, një aktiviste e intervistuar në një nga protestat, tha se e sheh shpëtimin e hebrenjve gjatë luftës si një pjesë krenarie të historisë shqiptare. Ajo argumentoi se muzeu duhet të përfshihet në sistemin kombëtar të muzeve të Shqipërisë diku tjetër, ose të ndërtohet në Izrael.
Të tjerë kundërshtojnë mënyrën si u mor vendimi. Marjana Koçeku, deputete e pavarur, kërkoi transparencë dhe konsultim për vendndodhjen, sipas Truth Times. Historiani Pëllumb Xhufi propozoi që kjo histori të kishte një dhomë brenda një muzeu ekzistues, ose një shtëpi përdhese që të mos binte në sy, raportoi Balkanweb.
Protestat kanë qenë të tensionuara. Më 12 shtator, protestuesit tentuan të hynin në kantier dhe policia i ndaloi. Rama e quajti grupin “delinkuentë” dhe veçoi deputetin e Partisë Demokratike Bujar Leskaj me një nofkë fyese, raportoi Balkanweb. Leskaj u përgjigj se ishte i pranishëm si qytetar, jo si organizator, dhe se ndërhyri si deputet për të qetësuar një përplasje me policinë. Më 17 tetor, disa protestues tentuan të hynin me forcë në godinë, pati përplasje me policinë dhe disa protestues u shoqëruan, sipas Bold News. Protesta janë mbajtur edhe në Tiranë, përfshirë para Ministrisë së Kulturës, sipas një shkrimi opinioni në Middle East Eye nga gjashtë akademikë dhe aktivistë shqiptarë dhe të diasporës që e kundërshtojnë muzeun.
Urdhri i gjykatës
Më 16 tetor 2026, Gjykata Administrative e Shkallës së Parë Lushnjë pranoi kërkesën për sigurimin e padisë së banorëve dhe urdhëroi pezullimin e menjëhershëm të punimeve derisa të zgjidhet çështja, raportuan RTSH dhe Shqiptarja. Ilir Zoto, avokat i banorëve, tha se ata kërkojnë që aktet për ndërtimin të shpallen absolutisht të pavlefshme.
Grupi që ngriti padinë tha se 1,034 banorë firmosën peticionin e tij. Sipas tij, nisma “nuk është betejë kundër askujt, por përpjekje për të mbrojtur trashëgiminë kulturore dhe për të respektuar ligjin,” dhe grupi pranoi historinë hebraike të Vlorës dhe familjet vendase që strehuan hebrenjtë gjatë luftës.
Pezullimi nuk është vendim përfundimtar. Gjykata nuk ka vendosur ende nëse lejet ishin të ligjshme.
Historia që muzeu synon të tregojë
Historianët përshkruajnë një komunitet të konsiderueshëm hebre në Vlorë në shekullin XVI. Historiani Pëllumb Xhufi, duke cituar studimin e Ferit Dukës për regjistrin osman të taksave të viteve 1519-1520, shkruan se në Vlorë, “me gjithsej 1558 familje, në atë vit kishte 528 familje hebree”, pra rreth një e treta. Edhe Encyclopaedia Judaica jep të njëjtën shifër, 528 familje hebreje për vitin 1520. Këto janë regjistra taksash ashtu siç i lexojnë historianët, dhe numërojnë familje, jo njerëz. Me një supozim prej pesë vetash për familje, kjo do të bënte afërsisht 2,600 vetë, një vlerësim dhe jo një numërim.
Komuniteti ishte i përzier. Të mërguar nga Puja në Italinë e Jugut, hebrenj sefaradë nga Spanja dhe hebrenj portugezë u vendosën aty pas dëbimeve të viteve 1490, krahas një komuniteti më të vjetër romaniot greqishtfolës. Një rabin i asaj kohe, David ben Judah Messer Leon, shkroi se pujezët ishin grupi më i madh, sipas një studimi të vitit 2025 nga Nadia Zeldes dhe David Ben Zazon. Qarkullojnë edhe shifra të tjera, më të larta, përfshirë pretendime për një shumicë hebreje.
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria strehoi hebrenj nga e gjithë Evropa. Ajo e mbylli luftën me më shumë hebrenj se sa kishte para saj, i vetmi vend në Evropën e pushtuar ku ndodhi kjo. Shifrat i trajtojmë te Sa hebrenj ka në Shqipëri?. Yad Vashem, memoriali izraelit i Holokaustit, kishte njohur 75 shqiptarë si Të Drejtë mes Kombeve deri në janar 2019, sipas Ministrisë për Evropën dhe Punët e Jashtme.
Kjo histori ka një përjashtim që duhet përmendur në çdo rrëfim të ndershëm. Në maj 1944, divizioni SS Skënderbeg arrestoi 281 hebrenj në Prishtinë, e cila atëherë ishte e aneksuar me Shqipërinë, dhe ua dorëzoi gjermanëve, të cilët i dëbuan në kampin e përqendrimit Bergen-Belsen, sipas përmbledhjes në Wikipedia.
Anna Kohen, e cila u rrit në një familje hebreje romaniote në Vlorë, e ka shkruar këtë jetë në librin Flower of Vlora: Growing up Jewish in Communist Albania (Lulja e Vlorës: Të rritesh hebre në Shqipërinë komuniste), të cilin e prezantoi në Qendrën për Studime Hebraike të Harvardit në vitin 2024.
Pse argumenti për trashëgiminë meriton të dëgjohet
Protesta e organizuar, padia dhe zyrtarët e përfshirë flasin për vendndodhjen, përmasat, mbrojtjen e monumentit dhe një vendim të marrë nga lart. Ata thonë se e respektojnë shpëtimin e hebrenjve gjatë luftës. Një argument për trashëgiminë mbi një shtesë prej xhami në një shesh historik është një debat i drejtë, dhe një gjykatë e ka marrë aq seriozisht sa t’i ndalojë punimet derisa të vendosë.
Shumë nga ky zemërim mund të ishte shmangur me më shumë transparencë. Pas muajsh mosmarrëveshjeje, dy palët ende nuk bien dakord për diçka kaq themelore sa cilën godinë zë muzeu, dhe vizatimet e lejes nuk janë publikuar. Publikimi i plotë i dosjes së lejes dhe i planeve të vendit, si dhe një dëgjesë publike në Vlorë, do t’u jepnin banorëve mundësi ta verifikojnë vetë gjurmën e ndërtimit.
Ku qëndron NAR
Qëndrimi i NAR është se ky muze i përket një vendi tjetër: një pjese tjetër të Vlorës, ose sistemit kombëtar të muzeve të Shqipërisë, por jo ngjitur me godinën ku u themelua Klubi Labëria në vitin 1908. Këtu ka dy gjëra që meritojnë respekt, dhe ky vend i vë ato në garë me njëra-tjetrën. Historia e shqiptarëve që strehuan hebrenjtë gjatë Luftës së Dytë Botërore është nga faqet më të mira të historisë shqiptare dhe meriton një muze të denjë. Godina e lidhur me lëvizjen për pavarësi meriton që mjedisi i saj të mbrohet, jo të lihet në hije nga ndërtime të reja.
NAR nuk është palë në padi, dhe gjykata do të vendosë nëse lejet ishin të ligjshme. Shqiptaro-amerikanët kanë familje në Vlorë, dhe shumë prej tyre janë rritur me historinë e familjeve që fshehën hebrenjtë gjatë luftës. Deklarata e 18 tetorit e bordit tonë thotë se protesta paqësore nuk i përket asnjë partie. Debati se ku duhet të qëndrojë një muze është pjesë e kësaj.
Çfarë duhet ndjekur më pas
- Padia në Lushnjë. Gjykata duhet të vendosë ende nëse lejet ishin të ligjshme. Një ankim ndaj pezullimit është i mundur.
- Dokumentet e projektit. Vizatimet e lejes do t’i zgjidhnin pretendimet e kontestuara për numrin e kateve të reja dhe ndikimin mbi godinën e Labërisë.
- Restaurimi i Labërisë. Rama tha se AADF financoi një projekt për restaurimin e godinës. Nëse këto punime nisin do të ketë rëndësi për njerëzit që protestojnë.
- Deklaratat e mbështetësve. AADF, Ministria e Kulturës dhe Komuniteti Hebraik i Shqipërisë nuk kanë komentuar publikisht urdhrin e gjykatës, me sa gjetëm ne, dhe nuk gjetëm asnjë deklaratë të Izraelit për protestat.
Ky artikull do të përditësohet kur gjykata të vendosë.
Burimet
- Balkanweb, “The Jewish Museum and the Labëria Club: what do the facts show after the debate in Vlora,” 11 shtator 2026. balkanweb.com
- Euronews Albania, raport për protestën e shtatorit dhe përgjigjen e institucioneve, 12 shtator 2026. euronews.al
- Lexo.al, raport për protestën e 12 shtatorit dhe përgjigjen e Ramës, 12 shtator 2026. lexo.al
- Balkanweb, raport për deklaratën e Ramës për protestuesit dhe deputetin Bujar Leskaj, 12 shtator 2026. balkanweb.com
- Balkanweb, përgjigjja e Bujar Leskajt ndaj Ramës, 12 shtator 2026. balkanweb.com
- Truth Times, intervistë me deputeten Marjana Koçeku, 27 shtator 2026. truthtimes.com
- Balkanweb, “Pëllumb Xhufi’s proposal for the Jewish museum in Vlora,” 10 tetor 2026. balkanweb.com
- Bold News, raport për protestën e tetorit dhe përplasjet me policinë, 17 tetor 2026. boldnews.al
- RTSH, raport për pezullimin nga gjykata, 17 tetor 2026. rtsh.al
- Shqiptarja, raport për pezullimin nga gjykata, 16 tetor 2026. shqiptarja.com
- Këshilli Kombëtar i Territorit, rendi i ditës i mbledhjes, 29 maj 2024. azht.gov.al
- e-architect, “Albania Jewish Museum Vlorë building,” 2022. e-architect.com
- JNS, “New museum to provide comprehensive look at Albanian Jewish life.” jns.org
- Encyclopaedia Judaica, “Valona.” encyclopedia.com
- Pëllumb Xhufi, “Gjurmë të pranisë së hebrejve në Shqipëri gjatë mesjetës,” Studime historike, nr. 3-4, 2008, që citon studimin e Ferit Dukës të vitit 1991 për regjistrin osman të vitit 1520. ih-revista.edu.al
- Nadia Zeldes dhe David Ben Zazon, “Pugliesi, Sephardim, and Portuguese, Jewish Exiles in Ottoman Valona (1492-1550),” Sefer yuḥasin 13, 2025. unina.it
- Intervistë video me aktivisten Riselda Balliu në një protestë në Vlorë, YouTube, 2026. youtube.com
- Wikipedia, “The Holocaust in Albania.” wikipedia.org
- Middle East Eye, shkrim opinioni nga Klodiana Millona, Diana Malaj, Brunilda Pali, Kristina Millona, Drivalda Delia dhe Vjosa Musliu, 21 tetor 2026. middleeasteye.net
- Qendra për Studime Hebraike e Universitetit të Harvardit, “Anna Kohen, Flower of Vlora: Growing up Jewish in Communist Albania,” mars 2024. harvard.edu
- Regjistri Kombëtar Shqiptar, “Deklaratë e bordit të NAR për protestat në Shqipëri,” 18 tetor 2026. albanianregistry.org
- Foto kryesore: “The monument of Independence in Vlorë (Vlora)” nga Constantine H., Wikimedia Commons, CC BY 2.0. commons.wikimedia.org
