Historia politike shqiptare fillon në Krujë. Rreth vitit 1190, një zot vendas me emrin Progon — sundimtari i parë shqiptar i njohur me emër — themeloi një principatë në malet e Shqipërisë qendrore. Ishte e vogël, e rrethuar nga Perandoria Bizantine në çdo anë, dhe zgjati më pak se 70 vjet. Por ishte hera e parë në të kaluarën e dokumentuar që një popullsi shqipfolëse e qeveriste veten nën udhëheqësit e vet, në një territor të identifikuar me emrin etnik që përfundimisht do të bëhej emri i një vendi.
Principata quhej Arbanon. Fjala është rrënja e Shqipërisë.
Për një pamje më të gjerë të vendit që Arbëria ze në harkun e gjatë nga Iliria te republika moderne, shih Historia shqiptare: nga ilirët te pavarësia. Ky artikull mbulon vetë principatën — themeluesit, sundimtarët, si funksionoi brenda një perandorie në shembje, dhe pse emri ka ende rëndësi.
Emri që u bë vend
Fjala “Arbanon” shfaqet në burimet bizantine qysh nga viti 1081, kur historiani Ana Komnena përshkroi një rajon brendësor nga Adriatiku ndërmjet lumenjve Mat dhe Shkumbin. Disa vite më parë, në 1078–1079, historiani Mihail Ataliati kishte referuar “Albanoi” dhe “Arbanitai” si një grup etnik në Ballkanin perëndimor — referimi i parë bizantin ndaj shqiptarëve nën emrin e tyre, megjithëse identifikimi diskutohet ndërmjet studiuesve.
Lidhja shkon më thellë. Gjeografi i shek. II Ptolemeu regjistroi një fis ilir të quajtur Albanoi dhe një vendbanim të quajtur Albanopolis në të njëjtat male të Shqipërisë qendrore. Arkeologjia moderne ka identifikuar vendin e mundshëm të Albanopolisit në Zgërdhesh, një fortifikim afër Krujës — i njëjti qytet ku Progoni do të themelonte principatën e tij mbi një mijë vjet më vonë.
Në shqip, vendi quhej Arbëri dhe populli Arbëreshë. Kalimi nga “Arbanon” në “Arbëri” ndjek një ndryshim të rregullt tingullor në shqipe të quajtur rotacizëm. Shqiptarët e përdorën “Arbëreshë” si vetëemërtim deri në shek. XVIII, kur fjala Shqiptar gradualisht e zëvendësoi. Sot, komunitetet arbëreshe të Italisë jugore — pasardhës të emigrantëve shqiptarë që u larguan në shek. XV — ende e quajnë veten me emrin e vjetër, duke ruajtur endonimin mesjetar që shqiptarët e tokës amtare e lanë pas.
Emri, pra, nuk është i rastësishëm. Arbanon është aty ku fjala “Albania” buron.
Kruja dhe themelimi
Kalaja e Krujës ngrihet mbi një kreshtë shkëmbore në Shqipërinë qendrore, rreth 20 kilometra në veri të Tiranës. Vendi u fortifikua në shek. V ose VI dhe u zhvillua gjatë shekujve vijues nga një post ushtarak në një vendbanim urban. Gjetjet arkeologjike nga varret mesjetare në vend — qeramikë e importuar, armë, mallra tregtie nga e gjithë bota bizantine — tregojnë një komunitet me pasuri dhe pozicion rajonal.
Rreth vitit 1190, një zot shqiptar me emrin Progon u vendos si arkon i Krujës dhe maleve përreth. Titulli arkon ishte një gradë administrative bizantine — e vendoste Progonin brenda sistemit perandorak duke njohur autoritetin e tij vendas. Territori që kontrollonte shtrihej në lindje dhe verilindje të zotërimeve veneciane në Adriatik, në brendësinë malore ku popullsitë shqipfolëse ishin përqendruar qysh nga periudha e hershme mesjetare.
Principata e Progonit nuk ishte një shtet i pavarur. Ishte një entitet autonom brenda Perandorisë Bizantine — vetëqeverisës në praktikë, i varur në teori. Marrëveshja ishte tipike për mënyrën se si funksiononte periferia bizantine: autoriteti qendror toleronte zotërinjtë vendas që mbanin rendin dhe mblidhnin taksat, për sa kohë që njihmin perandorin.
Progoni është sundimtari i parë shqiptar i njohur me emër në dokumentin historik. Qeverisi deri rreth vitit 1198.
Tre sundimtarë, tre dekada
Gjin Progoni (rreth 1198–1208)
Kur Progoni vdiq rreth vitit 1198, djali i tij i madh Gjini e trashëgoi si arkon i Krujës. Qeverisja e Gjinit ishte e qëndrueshme: korniza bizantine qëndroi, dhe Arbëria vazhdoi si një principatë malore brenda saj. Mbajti lidhje diplomatike si me Despotatin e Epirit ashtu edhe me Serbinë dhe kontrollonte territore shtesë rreth Elbasanit. Vdiq në vitin 1208.
Dhimitër Progoni (1208–rreth 1216)
Vëllai i vogël i Gjinit, Dhimitri (latinisht: Demetrius), trashëgoi principatën dhe u bë sundimtari i saj më i rëndësishëm. Koha punoi në favorin e tij: katër vjet më parë, në 1204, Kryqëzata e Katërt kishte plaçkitur Konstantinopojën dhe kishte copëtuar Perandorinë Bizantine në shtete pasardhëse konkuruese. Autoriteti qendror që e kishte mbajtur Arbërinë të varur nuk ekzistonte më. Për herë të parë, principata funksiononte si një shtet faktikisht i pavarur.
Dhimitri e shfrytëzoi pavarësinë. Ishte sundimtari i parë shqiptar që e stiloi veten princeps Arbanorum — Princ i Shqiptarëve — një titull latinisht që shfaqet në korrespondencën e tij me Papën Inocent III rreth viteve 1208–1210. Në ato letra, ai e përshkroi territorin e tij si rajonin malor ndërmjet Shkodrës, Durrësit, Ohrit dhe Prizrenit — një zotërim dukshëm më i madh se bërthama malore rreth Krujës.
Mbante gjithashtu titullin nderi bizantin panhypersevastos, një nga gradët më të larta që sistemi perandorak mundi të jepte. E fitoi nëpërmjet gruas së tij: në vitin 1208, Dhimitri u martua me Komnena Nemanjiq, bijë e Kneaz-Princit të Madh serb Stefan Nemanjiq dhe mbesë e Perandorit Bizantin Aleksi III Angel nëpërmjet bijës së tij Eudokia Angelina. Martesa krijoi një aleancë zyrtare me Serbinë dhe i dha Arbërisë një vend në rrjetin e familjeve sunduese ballkanike.
Mbretërimi i Dhimitrit — rreth 1208 deri 1215 ose 1216 — ishte pika më e lartë e autonomisë politike shqiptare para shek. XV. Një sundimtar shqiptar mbante një titull shqiptar, qeveriste një popullsi shqipfolëse, dhe korrespondonte me Papën si sovran. Shteti ishte i vogël dhe i rrethuar në çdo anë, por ekzistonte me kushtet e veta.
Vdiq rreth vitit 1216. Qeverisja e familjes Progoni mbaroi me të.
Pas Progonëve
Grigor Kamonas (rreth 1216–pas 1236)
Pas vdekjes së Dhimitrit, pushteti kaloi jo tek një trashëgimtar Progon por tek Grigor Kamonas, një fisnik greko-shqiptar që mbante titullin bizantin sebastos. Pas vdekjes së Dhimitrit, Kamonas u martua me të venë Komnena Nemanjiq — duke konsoliduar pretendimin e tij për sundim nëpërmjet lidhjeve familjare me Progonët.
Tranzicioni përkoi me humbjen e pavarësisë së Arbërisë. Rreth vitit 1216, Mihal I Komnen Duka i Despotatit të Epirit u zgjerua drejt veriut në Shqipëri dhe Maqedoni, duke e sjellë Arbërinë nën autoritetin epirotas. Nën Kamonasin, principata funksiononte si një varësi autonome e Epirit — vetëqeverisëse vendasisht, por jo më sovrane. Kryepeshkopi i Ohrit, Dhimitër Homatian, dokumentoi qeverisjen e Kamonasit në dosjet e tij ligjore që mbijetojnë.
Golemi i Krujës (rreth 1252–1257)
Dokumenti historik është i hollë ndërmjet Kamonasit dhe sundimtarit të fundit të principatës. Deri në fillimin e viteve 1250, Golemi — një fisnik shqiptar i martuar me një bijë të Kamonasit dhe Komnenës — mbante pushtetin në Arbëri. Peizazhi politik kishte ndryshuar: Despotati i Epirit dhe Perandoria e Nikesë (shteti pasardhës bizantin më i fuqishëm) po luftonin për Ballkanin perëndimor, dhe zotërinjtë vendas duhej të zgjidhnin anë.
Në vitin 1252, Golemi dezertoi nga Epiri tek Nikea. Nuk e shpëtoi principatën. Në dimrin 1256–1257, shtetari nikeas Gjergj Akropoliti — i cili ishte gjithashtu historian, dhe i cili i regjistroi ngjarjet vetë — aneksoi zyrtarisht Arbërinë në Perandorinë Bizantine në rindërtim. Golemi zhduket nga dokumentet në atë pikë.
Kryengritja që pasoi
Aneksimi nuk qëndroi lehtë. Në vitin 1257, një kryengritje shpërtheu kundër sundimit nikeas. Guvernatori nikeas, Kostandin Habaron, u kap në Kaninë. Vetë Gjergj Akropoliti u kap rob në Prilep nga forcat besnike ndaj Mihalit II të Epirit. Përforcime nga Azia e Vogël përfundimisht e shtypin kryengritjen deri në vitin 1259.
Pas kësaj, Arbëria pushoi së ekzistuari si entitet politik i veçantë. Dy vjet më vonë, Perandoria e Nikesë ripushtoi Konstantinopojën dhe u bë Perandoria Bizantine e restauruar. Territori shqipfolës u përthith në një shtet të centralizuar edhe një herë.
Principata kishte zgjatur rreth 70 vjet. Do të kalonin edhe një shekull e gjysmë para se familjet fisnike shqiptare — Balshajt, Thopiat, Kastriotët, dhe Muzakajt — të gdhendnin principata të reja në të njëjtin territor. Dhe Kruja do të shfaqej sërish në vitet 1440, kur Skënderbeu e bëri fortesën e rezistencës së tij 25-vjeçare kundër Perandorisë Osmane.
Çfarë do të thotë Arbëria për shqiptaro-amerikanët
Për shqiptaro-amerikanët, Arbëria ze një vend specifik në historinë kombëtare: është aty ku filli fillon. Para Arbërisë, njerëzit shqipfolës shfaqen në dokumentin historik si nënshtetas të shteteve të tjera — bizantine, sllave, romake. Me Arbërinë, shfaqen për herë të parë si aktorë politikë që e qeverisin veten.
Emri ka rëndësi gjithashtu. Kur shqiptaro-amerikanët e quajnë veten shqiptarë, po përdorin një fjalë që gjurmohet deri te principata e Arbanonit dhe, para saj, te fisi Albanoi që Ptolemeu e regjistroi rreth 2,000 vjet më parë. Arbëreshët e Italisë ende e përdorin formën mesjetare të emrit. Forma moderne — Albania, Albanian — kaloi nëpër latinishte, italisht, dhe anglisht, por rrënja është e njëjta.
Arbëria nuk ishte një shtet i madh. Nuk ishte i fuqishëm. Zgjati më pak se një jetë njerëzore. Por themeloi faktin bazë politik mbi të cilin ndërtohet historia shqiptare: që një popullsi shqipfolëse mundi ta qeveriste veten, në territorin e vet, nën udhëheqësit e vet. Letrat e Dhimitër Progonit drejtuar Papës — të shkruara në fillimin e shek. XIII nga një kala malore në Shqipërinë qendrore — janë ndër dokumentet e para diplomatike në historinë politike shqiptare. Thonë, në latinishte zyrtare, diçka që deklarata në Vlorë do ta thoshte sërish shtatë shekuj më vonë në shqip: ky popull është këtu, dhe ka një shtet.
Kalaja e Krujës qëndron ende. Muzeu i Skënderbeut brenda saj tërheq vizitorë gjatë gjithë vitit. Por para se Skënderbeu ta mbante kalanë, familja Progoni ndërtoi një principatë rreth saj — shtetin e parë shqiptar, dhe atë emri i të cilit u bë emri i vendit.