Principata e Shqipërisë, 1914: Gjashtë Muaj Shtet

Më 7 mars 1914, jahti austro-hungarez Taurus ankoroi pranë Durrësit, dhe një princ 37-vjeçar gjerman zbriti në tokën e një vendi që nuk e kishte vizituar kurrë. Ai ishte Vilhelm Fridrih Hajnrih, Princ i Vidit, dhe gjashtë Fuqitë e Mëdha të Evropës e kishin zgjedhur për të sunduar shtetin më të ri të kontinentit. Kishte një titull, një luftanije të huazuar dhe vullnetin e mirë të diplomatëve në Londër e Vjenë. Nuk kishte ushtri, thesar, sistem tatimor, as mbështetjen e shumicës së njerëzve që duhej të qeveriste.

Gjashtë muaj më vonë, më 3 shtator, ai u largua — pa abdikuar formalisht, pa zgjidhur asnjë nga krizat që kishin përpirë sundimin e tij, dhe pa u kthyer kurrë. Principata e Shqipërisë, eksperimenti i Evropës në ndërtimin e shtetit me komitet, kishte zgjatur 180 ditë. Ishte një nga monarkitë me jetëgjatësinë më të shkurtër në historinë moderne evropiane, dhe rënia e saj formësoi politikën shqiptare — dhe emigrimin shqiptar — për pjesën tjetër të shekullit.

Si i ndërtuan Fuqitë një shtet në letër

Principata ishte produkt i Konferencës së Londrës, ku Fuqitë e Mëdha njohën pavarësinë e Shqipërisë por menjëherë filluan të vendosnin se si do të qeverisej shteti i ri. Më 29 korrik 1913, gjashtë muaj pas shpalljes së pavarësisë në Vlorë, ambasadorët ranë dakord që Shqipëria do të ishte një principatë sovrane trashëgimore nën një princ evropian, e garantuar nga Fuqitë.

Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit, i themeluar më 15 tetor 1913, u ngarkua me ndërtimin e një administrate nga zeroja. Gjashtë komisionerë — një nga secila Fuqi e Madhe — u vendosën në Vlorë dhe filluan organizimin e një xhandarmërie. Forca do të përbëhej nga rekrutë shqiptarë të mbikëqyrur nga oficerë holandezë, Holanda duke qenë një vend neutral i pranueshëm për të gjashtë fuqitë.

Ajo që komisioni nuk mund të bënte ishte të krijonte një shtet funksional. Shqipëria e vitit 1913 nuk kishte monedhë kombëtare, banka, mbledhje qendrore të tatimeve, rrugë moderne jashtë qyteteve bregdetare, dhe një ekonomi pothuajse tërësisht bujqësore e vetëmjaftueshme.

Princi që askush nuk e njihte

Vilhelm i Vidit lindi më 26 mars 1876 në Nojvid, një qytet i vogël në Rajnland. Familja e tij, Shtëpia e Vidit, ishte një dinasti princërore gjermane e vogël. Ishte nip i Mbretëreshës Elizabeta të Rumanisë dhe kishte shërbyer si kapiten në ushtrinë prusiane.

Fuqitë u vendosën tek ai pasi eliminuan kandidatë më të spikatur. Ishte protestant — në një vend me shumicë myslimane, me pakica katolike dhe ortodokse — dhe nuk fliste shqip. Por këto nuk ishin faktorë skualifikues për diplomatët në Londër; ajo që kishte rëndësi ishte që emërimi i tij nuk do të provokonte krizë mes Austro-Hungarisë dhe Rusisë.

Më 21 shkurt 1914, një delegacion notable shqiptarësh udhëtoi në Nojvid dhe i ofroi zyrtarisht kurorën. Vidi e pranoi. Dy javë më vonë, ai lundroi drejt Durrësit.

Durrësi: kryeqyteti i një mbretërie që ekzistonte në harta

Vidi vendosi selinë në Durrës, qytetin portual adriatik, sepse Fuqitë e kishin caktuar si kryeqytet të përkohshëm.

Akti i tij i parë ishte emërimi i Turhan Pasha Përmetit si kryeministër. Turhan Pasha ishte një diplomat i sprovuar osman — kishte shërbyer si guvernator i Kretës dhe ambasador në Shën-Petersburg — dhe sillte përvojë administrative që princit i mungonte. Kabineti u formua më 17 mars 1914 dhe përfshinte Esat Pasha Toptanin si ministër lufte dhe të brendshme, një vendim që do të provohej katastrofik.

Arritja e qeverisë shtrihej mezi përtej Durrësit. Mbledhja e tatimeve ishte e papërfillshme. Xhandarmëria, ende në trajnim, numëronte disa qindra vetë në një vend me rreth 800,000 banorë.

Tri kryengritje njëherësh

Brenda javësh nga mbërritja e Vidit, principata u përball me kriza të njëkohshme në tri fronte.

Jugu: Epiri i Veriut

Në jug, popullsia etnike greke e rajoneve rreth Gjirokastrës dhe Korçës kishte shpallur tashmë Republikën Autonome të Epirit të Veriut më 28 shkurt 1914 — një javë para se Vidi të mbërrinte. Greqia mbështeste separatistët. Forcat e parregullta greke u përplasën me xhandarët shqiptarë. Protokolli i Korfuzit, i nënshkruar më 17 maj 1914, tentoi një kompromis: rrethet greqisht-folëse do të merrnin autonomi kulturore dhe fetare brenda Shqipërisë. Asnjëra palë nuk u kënaq.

Qendra: kryengritja fshatare

Në Shqipërinë qendrore, një kryengritje fshatare shpërtheu në pranverën e 1914, e përqendruar në fushat mes Tiranës, Kavajës dhe Elbasanit. Kryengritja drejtohej nga komunitetet rurale myslimane që kishin pak lidhje me idenë e një princi të krishterë evropian. Kryengritësit udhëhiqeshin nga Haxhi Qamili, i cili kërkonte kthimin e Shqipërisë nën sovranitetin osman, rivendosjen e ligjit islam dhe zëvendësimin e flamurit shqiptar me atë osman. Më 3 qershor 1914, kryengritësit u mblodhën në Kavajë dhe paraqitën kërkesat e tyre.

Në mes të verës, forcat e Qamilit kishin përparuar deri afër Durrësit. Xhandarmëria me oficerë holandezë dhe një grusht luftëtarësh shqiptarë besnikë mbanin perimetrin, por mbijetesa e principatës ishte një pyetje e hapur.

Pallati: Esat Pasha

Kërcënimi më i rrezikshëm erdhi nga brenda qeverisë. Esat Pasha Toptani, ministri i luftës, po i shërbente princit dhe njëkohësisht po e minonte. Esati kishte bazën e vet të fuqisë në Shqipërinë qendrore, ndjekësit e vet të armatosur dhe mbështetës të huaj — Italinë dhe, nëpërmjet një traktati sekret, Serbinë.

Më 19 maj 1914, pasi provat e komplotit u bënë të paevitueshme, oficerët e xhandarmërisë holandeze autorizuan një operacion kundër Esatit. Forcat e armatosura rrethuan dhe bombarduan shtëpinë e tij në Durrës. Esati u dorëzua, u arrestua dhe u dëbua në Bari të Italisë jugore. Ai kurrë nuk pushoi së komplotuari.

Një luftë botërore i dha fund eksperimentit

Më 28 qershor 1914, Arciprinci Franc Ferdinand i Austro-Hungarisë u vra në Sarajevë. Deri në gusht, Evropa ishte në luftë. Fuqitë e Mëdha që kishin krijuar Principatën e Shqipërisë tani kishin shqetësime krejt të tjera. Mbështetja financiare e premtuar — tashmë e hollë — u ndërpre.

Vidi rezistoi deri në gusht, por pozicioni i tij ishte i pambajtueshëm. Kryengritësit fshatarë kontrollonin shumicën e Shqipërisë qendrore. Lëvizja e Epirit të Veriut e mbështetur nga Greqia mbante jugun. Thesari i tij ishte bosh. Xhandarmëria e tij ishte në inferioritet numerik.

Më 3 shtator 1914, Princi Vilhelm i Vidit hipi në një anije në Durrës dhe lundroi drejt Venecias. Nuk abdikoi formalisht — la derën hapur për një kthim që nuk do të vinte kurrë. Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit pushoi së ekzistuari tri ditë më vonë.

Ajo që pasoi ishte më keq

Rënia e principatës nuk çoi në një qeveri alternative shqiptare. Çoi në pushtim dhe pothuajse në zhdukje.

Gjatë Luftës së Parë Botërore, Shqipëria u copëtua në zona të kontrolluara nga ushtri të huaja. Italia pushtoi Vlorën dhe jugun. Serbia dhe Mali i Zi depërtuan në veri. Austro-Hungaria mbajti pjesë të verilindjes. Franca krijoi një zonë autonome rreth Korçës në 1916. Greqia ripushtoi jugun.

Shqipëria mbijetoi si shtet falë dy gjërave: kokëfortësisë së delegatëve shqiptarë që udhëtuan në Paris dhe lobuan Fuqitë, dhe Kongresit të Lushnjës në janar 1920, ku udhëheqësit shqiptarë refuzuan planet e ndarjes, shpallën një qeveri të re dhe zhvendosën kryeqytetin në Tiranë.

Çfarë do të thotë 1914 për diasporën

Principata e Shqipërisë ka rëndësi për shqiptaro-amerikanët jo si histori suksesi por si mësim. Fuqitë e Mëdha ishin të gatshme të krijonin një shtet por jo ta mbështesnin. Njohja ndërkombëtare, pa kapacitetin institucional për të qeverisur, vlente sa letra ku ishte shkruar.

Dekada që pasoi — pushtimi, propozimet për ndarje, rreziku ndaj sovranitetit shqiptar — prodhoi valën e parë të rëndësishme të emigrimit shqiptar në Shtetet e Bashkuara. Familjet që mbërritën në Massachusetts, New York, Connecticut dhe Michigan në vitet 1910 dhe 1920 po largoheshin nga një vend ekzistenca e të cilit ishte vërtet e pasigurt. Organizatat që ndërtuan në Amerikë — Vatra, Kisha Ortodokse Shqiptare në Amerikë, shoqatat komunitare — ishin përpjekje ruajtjeje për një komb pa të ardhme të garantuar.

Kur NAR numëron shqiptaro-amerikanët sot, po vazhdon një projekt që filloi në vitet kur shteti shqiptar ishte një eksperiment që kishte dështuar tashmë një herë.

Kronologjia