Luftërat Ballkanike të viteve 1912–1913 prodhuan dy gjëra njëkohësisht për shqiptarët: një shtet dhe një ndarje. Më 28 nëntor 1912, delegatët në Vlorë shpallën pavarësinë e Shqipërisë nga Perandoria Osmane. Brenda pak muajsh, Fuqitë e Mëdha në Konferencën e Londrës e njohën atë pavarësi — dhe hoqën kufij që lanë rreth gjysmën e territoreve të banuara nga shqiptarët në anën tjetër.
Ky rezultat i dyfishtë — sovraniteti dhe copëtimi brenda të njëjtës periudhë nëntëmujore — formësoi çdo çështje të madhe politike shqiptare të shekullit të ardhshëm, nga konflikti i Kosovës te Çamëria, nga formimi i diasporës te kauzat themeluese të komunitetit shqiptaro-amerikan.
Liga Ballkanike dhe Lufta e Parë Ballkanike
Në pranverën e vitit 1912, Serbia, Bullgaria, Greqia dhe Mali i Zi nënshkruan një seri traktatesh dypalëshe duke formuar Ligën Ballkanike. Objektivi i tyre i përbashkët: të dëbonin Perandorinë Osmane nga Evropa Juglindore dhe të ndanin territoret e saj evropiane.
Koha punoi në favor të Ligës. Osmanët sapo kishin humbur Libinë ndaj Italisë në Luftën Italo-Turke (1911–1912) dhe përballeshin njëkohësisht me kryengritjet shqiptare në Kosovë dhe Shqipërinë veriore. Perandoria ishte e tendosur.
Mali i Zi hapi armiqësitë më 8 tetor 1912. Serbia, Bullgaria dhe Greqia ndoqën brenda ditësh. Rënia osmane ishte e shpejtë. Në Betejën e Kumanovës (23–24 tetor), ushtria serbe mposhti Ushtrinë Osmane të Vardarit në Vilajetin e Kosovës, duke hapur rrugën drejt Shkupit. Në mes të nëntorit, Beteja e Manastirit (Bitolës) i dha fund rezistencës së organizuar osmane në Maqedoni dhe Kosovën perëndimore.
Shqiptarët — pavarësisht se sapo kishin fituar lëshime nga Stambolli përmes kryengritjeve të tyre në vitin 1912 — u përjashtuan nga Liga Ballkanike. Ata nuk ishin partnerë në luftën kundër osmanëve. Ishin objektiva të ambicieve territoriale që qëndronin pas saj.
Fushatat Ushtarake në Territoret e Banuara nga Shqiptarët
Kosova dhe Veriu
Pushtimi serb i Kosovës filloi në tetor 1912, pas rënies osmane në Kumanovë. Forcat e çrregullta shqiptare, përfshirë luftëtarë nën komandën e Isa Boletinit, mbajtën një mbrojtje të humbur. Forcat serbe dhe malazeze e pushtuan vilajetin shpejt.
Pushtimi solli zhvendosje të menjëhershme dhe në shkallë të gjerë. Dokumentet zyrtare serbe nga ajo periudhë regjistruan dëbimin e qindra mijëra shqiptarëve nga “Serbia e Vjetër” (termi serb për Kosovën) midis viteve 1912 dhe 1914.
Rrethimi i Shkodrës
Angazhimi më i gjatë i vetëm i Luftërave Ballkanike në territorin shqiptar ishte Rrethimi i Shkodrës. Mali i Zi filloi rrethimin më 28 tetor 1912, nën komandën e Princit Danilo. Përforcimet serbe mbërritën më vonë.
Garnizoni osman dhe shqiptar, fillimisht nën Hasan Riza Pashën dhe pastaj Esat Pashë Toptanin, e mbajtën qytetin për gati gjashtë muaj. Rrethimi shkaktoi shkatërrime të mëdha në Shkodër dhe vrau mijëra mbrojtës dhe civilë. Esat Pasha urdhëroi vrasjen e Hasan Riza Pashës më 30 janar 1913, në atë që mbetet një episod i kontestuar — atentat sipas disa burimeve, luftë pushteti sipas të tjerëve.
Më 23 prill 1913, Esat Pasha negocioi dorëzimin e qytetit ndaj Gjeneralit malazez Vukotić, duke marrë sipas disa burimeve një shumë të madhe parash dhe kalim të sigurt për trupat e tij. Shumë shqiptarë e konsideruan këtë tradhti.
Fuqitë e Mëdha ndërhynë. Nën presionin e Austro-Hungarisë, forcat malazeze u tërhoqën nga Shkodra më 14 maj 1913. Qyteti iu caktua Shqipërisë — një nga rastet e rralla ku diplomacia e Fuqive të Mëdha punoi në favor të Shqipërisë gjatë ndarjes.
Epiri dhe Çamëria në Jug
Forcat greke kapën Janinën më 6 mars 1913, pas Betejës së Bizanit. Ushtria greke pastaj pushtoi Gjirokastrën, Korçën dhe Himarën — qytete me popullatë të konsiderueshme shqiptare. Të dhënat e vetë regjistrimit ushtarak grek të vitit 1913 treguan realitetin demografik: shumica dërrmuese e banorëve të Gjirokastrës ishin shqiptarë.
Në mars 1913, forcat greke dhe komitetet lokale arrestuan dhe vranë dhjetëra udhëheqës myslimanë shqiptarë nga fshatrat e Çamërisë pranë Paramithisë. Ky episod, i dokumentuar në periodikat bashkëkohore shqiptare dhe evropiane, ishte një nga sulmet e shumta ndaj civilëve shqiptarë gjatë avancimit grek nëpër Epir.
Bilanci Civil dhe Komisioni Carnegie
Fondacioni Carnegie për Paqen Ndërkombëtare dërgoi një komision ndërkombëtar në vitin 1913 për të hetuar sjelljen gjatë Luftërave Ballkanike. Komisioni — i përbërë nga studiues nga Franca, Britania, Shtetet e Bashkuara, Gjermania, Austria dhe Rusia — botoi gjetjet e tij në vitin 1914 si Raporti i Komisionit Ndërkombëtar për Hetimet mbi Shkaqet dhe Sjelljen e Luftërave Ballkanike.
Raporti dokumentoi një model sistematik në pushtimin e zonave të banuara nga shqiptarët. Forcat serbe dhe malazeze dogjën qindra fshatra si pjesë e asaj që komisioni e përshkroi si përpjekje të qëllimshme për të ndryshuar përbërjen demografike të rajoneve të banuara nga shqiptarët.
Komisioni gjeti prova për vrasje masive, gjymtim të civilëve, plaçkitje dhe zhvendosje të detyruar në Kosovë dhe Shqipërinë veriore. Në muajt që pasuan, forcat serbe shkatërruan dhjetëra fshatra të tjera dhe zhvendosën dhjetëra mijëra shqiptarë të tjerë.
Në rajonin e Plavës–Gucinë, sipas raporteve bashkëkohore dhe studimeve të mëvonshme, autoritetet ushtarake malazeze vranë qindra myslimanë shqiptarë dhe boshnjakë dhe detyruan mijëra të konvertoheshin në krishterimin ortodoks midis viteve 1912 dhe 1913. Fushata e konvertimit të detyruar përfundoi vetëm pas ndërhyrjes diplomatike austro-hungareze në prill 1913.
Vlerësimet e viktimave mes popullatës shqiptare gjatë Luftërave Ballkanike mbeten të kontestuara. Vlerësimet bashkëkohore të vdekjeve shqiptare variuan gjerësisht, me disa llogari që citonin shifra deri në 120,000 të vrarë vetëm nga forcat serbe. Vlerësimet më të gjera akademike variojnë nga 60,000 deri në 270,000 në zonën e konfliktit. Raporti Carnegie mbetet një referencë standarde akademike mbi sjelljen e luftërave.
Traktati i Londrës dhe Konferenca e Ambasadorëve
Konferenca e Ambasadorëve — përfaqësues të Britanisë, Francës, Gjermanisë, Austro-Hungarisë, Rusisë dhe Italisë, e kryesuar nga Sekretari i Jashtëm britanik Sir Edward Grey — filloi në Londër në dhjetor 1912 për të zgjidhur pasojat territoriale të luftërave.
Më 30 maj 1913, Traktati i Londrës i dha fund zyrtarisht Luftës së Parë Ballkanike. Perandoria Osmane dorëzoi pothuajse të gjithë territorin e saj evropian në perëndim të vijës Enos–Midia.
Në verën e vitit 1913, Konferenca e Ambasadorëve njohu Shqipërinë si Principatë sovrane dhe të trashëgueshme. Por kufitë u hoqën për të kënaqur llogaritjet e Fuqive të Mëdha, jo demografinë shqiptare. Austro-Hungaria dhe Italia mbështetën një Shqipëri të qëndrueshme për të bllokuar aksesin serb në Detin Adriatik. Rusia mbështeti kërkesat territoriale serbe dhe malazeze. Rezultati ishte një kompromis që i shërbeu logjikës evropiane të ekuilibrit të fuqive në kurriz të shqiptarëve.
Ndarja
Kufijtë e vitit 1913 caktuan:
- Kosovën Serbisë — pavarësisht popullatës me shumicë shqiptare të regjistruar në të dhënat e censusit osman
- Maqedoninë Perëndimore (Dibra, Gostivari, Struga, Ohri) Serbisë
- Çamërinë dhe pjesë të Epirit Jugor Greqisë
- Plavën, Gucinë dhe territoret ngjitur Malit të Zi
- Luginën e Preshevës (Presheva, Bujanoci, Medvegja) Serbisë
Shqipëria e pavarur mbeti me më pak se 30,000 kilometra katrorë dhe një popullsi pak mbi 800,000 — rreth një e treta e territorit dhe popullatës së katër vilajeteve osmane me shumicë shqiptare (Shkodra, Kosova, Manastiri dhe Janina).
Lufta e Dytë Ballkanike (qershor–gusht 1913), në të cilën Bullgaria luftoi kundër aleatëve të saj të mëparshme mbi Maqedoninë, forcoi më tej kontrollin serb dhe grek mbi territoret e pushtuara shqiptare. Traktati i Bukureshtit, i nënshkruar më 10 gusht 1913, konfirmoi ndarjen në vend që ta rishikonte.
Rreth 30–40% e shqiptarëve etnikë përfunduan jashtë shtetit të ri shqiptar. Këta nuk ishin popullsi të vogla kufitare — shumë jetonin në zona ku shqiptarët formonin shumicë të madhe. Kufijtë ishin hoqën për t’i shërbyer interesave të Fuqive të Mëdha, dhe realiteti etnik në terren ishte dytësor.
Pse Ka Rëndësi për Shqiptarët Sot
Ndarja e vitit 1913 vuri në lëvizje çdo çështje të madhe politike shqiptare të shekullit të njëzetë.
Caktimi i Kosovës Serbisë në vitin 1913 krijoi situatën politike që prodhoi dekada konflikti serbo-shqiptar — përmes fushatave të kolonizimit ndërmjet luftërave, Luftës së Dytë Botërore, krizave të viteve 1981 dhe 1989, Luftës së Kosovës 1998–1999 dhe shpalljes së pavarësisë së Kosovës në vitin 2008. Rrënjët e atij konflikti gjurmohen drejtpërdrejt te vendimet kufitare të viteve 1912–1913.
Çështja e Çamërisë ndjek një trajektore të ngjashme. Vrasjet e vitit 1913 dhe politikat pasuese greke të asimilimit — asnjë shkollë në gjuhën shqipe, kufizime në jetën e komunitetit mysliman — krijuan kushtet për dëbimin masiv të shqiptarëve çamë nga Greqia në vitet 1944–1945. Kjo çështje mbetet politikisht aktive në Shqipërinë e sotme.
Ndarja formësoi gjithashtu diasporën shqiptare. Humbja territoriale dhe paqëndrueshmëria e shtetit shqiptar pas vitit 1913 përshpejtuan emigracionin, veçanërisht drejt Shteteve të Bashkuara. Komuniteti shqiptaro-amerikan, i përqendruar në Boston nga fillimi i shekullit të njëzetë, u bë baza kryesore për advokimin e pavarësisë jashtë vendit. Federata Vatra e Shqiptarëve, e themeluar në Boston në vitin 1912 — po atë vit si shpallja e Vlorës — loboi qeverinë amerikane dhe Presidentin Wilson në emër të Shqipërisë. Kisha Ortodokse Shqiptare e Peshkop Fan Nolit dhe botime si gazeta Dielli (themeluar 1909) ndërtuan një identitet politik të diasporës të formësuar drejtpërdrejt nga ndarja.
Për shqiptarët, 28 nëntori 1912 është njëkohësisht data e themelimit të kombit dhe fillimi i një ndarjeje, efektet e së cilës vazhdojnë sot. Luftërat Ballkanike u dhanë shqiptarëve një shtet — dhe pastaj, përmes të njëjtit marrëveshje, e prenë atë shtet në rreth gjysmën e madhësisë së territorit që shqiptarët në të vërtetë banonin. Kjo kontradiktë nuk është një shënim në fund të faqes. Është korniza brenda së cilës politika, identiteti dhe jeta e diasporës shqiptare kanë funksionuar për më shumë se një shekull.