Ndre Mjeda — i lindur më 20 nëntor 1866 në Shkodër, i vdekur më 1 gusht 1937 në të njëjtin qytet — i përket grupit të vogël të shkrimtarëve që jo vetëm përshkruan kombin shqiptar por edhe ndihmuan të ndërtoheshin mjetet me të cilat do ta përshkruante veten. Ishte poet i rendit të parë, prift katolik i formuar nga jezuitët nëpër tre vende, dhe gjuhëtar që hartoi një alfabet dhe pastaj argumentoi për të para burrave që do të vendosnin si do të shkruhej një gjuhë e tërë.
Për një lexues shqiptaro-amerikan, kjo pjesa e fundit është ajo që bie më afër shtëpisë. Shqipja me shkronja latine që familjet përdorin për t’i dërguar mesazh një gjyshe në Shkodër, për të plotësuar një aplikim shtetësie, ose për t’i mbajtur detyrat e një fëmije në tryezën e kuzhinës nuk është aksident i historisë. Ajo u vendos me argument, në vitet rreth 1908, nga njerëz si Mjeda që secili kishte propozuar një sistem dhe pastaj duhej të binin dakord për një.
Mjeda zakonisht renditet nën Rilindja (Rilindja Kombëtare Shqiptare), lëvizja e shek. XIX e fillimit të shek. XX që ktheu një popull të shpërndarë e të sunduar nga osmanët në një projekt kombëtar me letërsinë e vet dhe shkrimin standard të vet. Është një nga katër ose pesë emrat mbi të cilët ec lëvizja, krah Naim Frashërit, Jeronim de Radës, dhe figurës më të hershme të Pjetër Bogdanit.
Çfarë e veçon brenda atij grupi është kombinimi. Naim Frashëri ishte zëri i madh popullor i rilindjes; de Rada shkruajti nga diaspora arbëreshe në Itali; Mjeda ishte teknikani — ai që jo vetëm shkroi poemat por edhe punoi mbi makinerinë që i duhej gjuhës për të funksionuar fare si gjuhë letrare. Poet dhe gramatikan, prift dhe parlamentar, njeriu hyn në disa kuti njëkohësisht, gjë që është pjesë e arsyes pse është më i vështirë për t’u përmbledhur në një fjali sesa disa nga bashkëkohësit e tij.
Kjo është kush ishte Mjeda: nga ku erdhi, si e formësuan një manastir spanjoll dhe një universitet italian, pse doli nga urdhri jezuit, çfarë shkroi, për çfarë ishte në të vërtetë lufta e alfabetit, dhe pse diaspora ka një interes të drejtpërdrejtë në përgjigjet që ai ndihmoi të arriheshin.
Një fëmijëri katolike në Shkodrën osmane
Mjeda lindi në Shkodër më 1866, brenda botës katolike të veriut shqiptar. Qyteti ishte nën administratën osmane, pranë liqenit dhe kufirit malazias, dhe ishte qendra më e dendur e jetës katolike shqiptare — një qytet i vogël me kisha, seminare, shtëpi botuese, dhe shkolla në italisht e shqip. Dialekti verior i folur atje ishte gegë, gjuha e malësisë dhe e traditës letrare katolike që kthehej përmes Bogdanit te Gjon Buzuku, Meshari i të cilit i vitit 1555 është libri më i vjetër i mbijetuar i shtypur në shqip.
Si shumica e figurave letrare që prodhoi veriu shqiptar në këtë periudhë, Mjeda u shkollua nga jezuitët. Urdhrat fetarë katolikë — jezuitët dhe françeskanët — drejtonin shkollat dhe shtypshkronjat që e mbajtën shqipen e shkruar gjallë në një kohë kur shteti osman kishte pak interes për të dhe në momente e shtypte aktivisht. Shkodra që formoi Mjedën është e njëjta botë intelektuale që, dekada më vonë, prodhoi Martin Camajn dhe shkrimtarët e veriut katolik para marrjes së pushtetit nga komunistët.
Dy figura formësuan ndjenjën e tij të thirrjes. Njëri ishte shkrimtari jezuit Anton Xanoni. Tjetri ishte poeti françeskan Leonardo De Martino, një arbëresh — një italo-shqiptar — vargjet e të cilit lidhnin traditat letrare të Italisë dhe të malësisë shqiptare. Mes tyre, i riu Mjeda thithi si disiplinën e një edukimi klasik evropian ashtu edhe bindjen që vetë shqipja ishte një gjuhë që ia vlente të shkruheshe seriozisht poezi në të.
Ajo bindje nuk ishte e qartë në atë kohë. Nën sundimin osman kishte periudha të gjata kur shkollimi dhe shtypshkrimi në shqip ishin kufizuar ose ndaluar plotësisht, dhe urdhrat katolikë të veriut ishin ndër pak institucionet që e mbajtën gjuhën e shkruar të funksiononte fare. Roli i atyre urdhrave — duke drejtuar shtypshkronjat, seminaret, dhe shkollat që prodhuan inteligjencën veriore — është historia e vet e madhe, e treguar në historinë e Kishës Katolike Shqiptare. Mjeda u rrit brenda pikërisht atij sistemi, dhe gjithë karriera e tij mund të lexohet si një përpjekje për ta shpërblyer atë: të merrte stërvitjen klasike që i dhanë jezuitët dhe ta kthente prapa drejt gjuhës shqipe.
Shtatë vjet formim jezuit, tre vende
Stërvitja që e bëri Mjedën prift e bëri gjithashtu studiues, dhe e çoi shumë larg Shkodrës. Nga viti 1880 deri më 1887 ai studioi nëpër një cikël institucionesh jezuite dhe katolike: letërsi në manastirin kartuzian të Porta Coeli në Valencia, Spanjë; retorikë, latinisht, dhe italisht në një institucion jezuit në Kroaci; dhe teologji e filozofi në Universitetin Gregorian në Romë dhe një kolegj Gregorian në Chieri, në rajonin e Piemontit në Italinë veriore.
Ky është një edukim jashtëzakonisht kozmopolit për një shqiptar të periudhës, dhe duket në vepër. Mjeda lexonte dhe shkruante latinisht e italisht rrjedhshëm, ishte i ngopur në formë klasike poetike, dhe solli një formim filologjik evropian përsëri te një gjuhë që kishte shumë pak prej tij në shtyp. Soneti — forma e ngushtë italiane prej 14 vargjesh — u bë një nga mjetet e tij të nënshkruara, gjë që në vetvete është një shenjë se sa thellë e formësoi tradita italiane.
Pikërisht gjatë këtyre viteve studimi, larg shtëpisë, Mjeda nisi të shkruante poezi në shqip. Produkti më i hershëm dhe më i famshëm i asaj periudhe është poema e shkurtër Vaji i bylbylit, e botuar më 1887 në një broshurë të vogël të titulluar Scahiri Elierz (Poeti i nderuar). Poema është një studim mbi mallin për shtëpinë — kënga e bylbylit duke përfaqësuar mallin e poetit në mërgim për Shqipërinë e tij të lindjes — dhe u bë një nga pjesët më të lexuara të vargut të hershëm të Rilindjes. Për një burrë që e shkruajti atë nga një manastir në Spanjë ose një kolegj në Itali, tema nuk ishte një pozë letrare. Ishte një përshkrim i situatës së tij faktike.
Ka një hollësi të qetë që ia vlen të ndalemi pak. Mjeda po shkruan një poezi malli për Shqipërinë, në shqip, ndërsa po stërvitet në një traditë fetare gjuhët e punës së së cilës ishin latinishtja dhe italishtja. Dy gjërat nuk duhej domosdoshmërisht të shkonin bashkë. Shumë shqiptarë që morën një edukim katolik evropian u kthyen në shtëpi duke menduar në gjuhët e shkollave që i kishin stërvitur. Mjeda bëri të kundërtën. Sa më larg udhëtonte, aq më shumë atdheu dhe gjuha e tij dukej se bëheshin tema e tij — që është modeli i përsëritur i shkrimtarit të diasporës, dhe një arsye pse vepra e tij e hershme lexohet kaq drejtpërsëdrejti për shqiptarët që janë larguar dhe kanë kujtuar.
Pse doli nga urdhri jezuit
Më 1898, pas afërsisht dy dekadash brenda botës jezuite, Mjeda doli nga urdhri. Ndarja erdhi nga një konflikt mes jezuitëve në Kraljevica, në Kroacinë e sotme, ku ai kishte qenë duke dhënë mësim; burimet e përshkruajnë variabël si dëbim ose dorëheqje, dhe kushtet e sakta janë debatuar. Çfarë nuk është në mosmarrëveshje është rezultati.
Mjeda u largua nga Urdhri Jezuit por nuk u largua nga priftëria. U kthye në veriun shqiptar dhe vazhdoi si prift katolik laik, duke shërbyer në famulli rurale rreth Shkodrës — përfshirë fshatin Kukël, midis Shkodrës dhe Shëngjinit në bregdet. Ky është forma e pjesës së dytë të jetës së tij: një prift fshati në malësinë katolike, duke bërë punën e zakonshme pastorale të pagëzimeve dhe funeraleve, që në të njëjtën kohë ishte një nga poetët dhe gjuhëtarët më të arritur që kombi i tij kishte prodhuar.
Shkëputja nga institucioni jezuit mund t’i ketë dhënë më shumë hapësirë për të vepruar në sferën kombëtare-kulturore. Vitet menjëherë pas 1898 janë pikërisht ato kur puna e tij organizative dhe gjuhësore u përshpejtua — themelimi i shoqërive letrare, projekti i alfabetit, argumentet publike për mënyrën se si duhej të shkruhej shqipja. Një prift famullie në Kukël kishte një liri lëvizjeje dhe shoqërimi që një anëtar i një urdhri fetar, i lidhur nga bindja, nuk e kishte.
Problemi i alfabetit — dhe shoqëritë e ndërtuara për ta zgjidhur
Për të kuptuar pse ka rëndësi Mjeda, ndihmon të kuptosh problemin me të cilin u përball ai dhe bashkëkohësit e tij. Shqipja më 1900 nuk kishte një mënyrë të vetme të rënë dakord për t’u shkruar. Shkrimtarë të ndryshëm përdornin sisteme të ndryshme — disa me bazë latine, disa të përshtatura nga shkrimi grek apo arab, disa të shpikura nga e para. Një libër i shtypur në një alfabet mund të ishte i palexueshëm për dikë të stërvitur në një tjetër. Për një lëvizje kombëtare që kishte nevojë për shkolla, gazeta, dhe një letërsi të përbashkët, kjo ishte një pengesë strukturore, jo kozmetike. Historia e plotë e asaj përpjekjeje është subjekt më vete; versioni i shkurtër tregohet në historinë e alfabetit shqip.
Mjeda punoi mbi të nga dy drejtime: duke ndërtuar institucione dhe duke hartuar një sistem.
Më 1899, së bashku me abatin e Mirditës Preng Doçin dhe poetin françeskan Gjergj Fishtën, ai bashkëthemeloi Shoqninë e Bashkimit të Gjuhës Shqipe, zakonisht e quajtur shoqëria Bashkimi e Shkodrës, e ngritur për të botuar libra në shqip. Dy vjet më vonë, më 1901, Mjeda themeloi shoqërinë e vet Agimi në Shkodër, rreth së cilës organizoi qasjen e tij të veçantë ndaj çështjes së alfabetit.
Sistemi i tij, alfabeti i Agimit, ishte me bazë latine dhe i ndërtuar mbi një parim të pastër: një shkronjë për çdo tingull, me shenja diakritike të shtuara për tingujt shqip që nuk kanë një shkronjë të vetme latine. Ishte zgjidhja e një gjuhëtari — ekonomike, e qëndrueshme, dhe fonetikisht e saktë. Problemi ishte që ishte një nga disa propozime serioze në tryezë, dhe qasja e ngarkuar me diakritikë konkurroi me sisteme rivale që përdornin kombinime shkronjash në vend.
Ndërsjellja në thelb të atij debati ia vlen të kuptohet, sepse është lloji praktik i pyetjes që vendos si shkruhet me të vërtetë një gjuhë. Një sistem me diakritikë — thekse dhe shenja të vendosura mbi shkronja — e mban çdo fjalë të shkruar të shkurtër dhe çdo shkronjë të lidhur me saktësisht një tingull, që është elegante në faqe. Por kërkon shkronja të veçanta, dhe është më e vështirë për t’u kompozuar, telegrafuar, dhe shtypur me kosto të ulët. Një sistem digrafësh, që shkruan një tingull të vetëm me dy shkronja të zakonshme (mënyrën se si shqipja moderne shkruan gj, nj, dh, sh, dhe th), është më i ngathët për t’u parë por punon në çdo shtypshkronjë standarde dhe çdo tastierë. Alfabeti i Agimit i Mjedës favorizonte rrugën elegante. Standardi që fitoi eventualisht u anua nga rruga praktike. Të dy instinktet ishin të mbrojtshme; pyetja ishte cili nga to mund të mbante praktikisht një komb i varfër, kryesisht rural, dhe sapo i shkolluar.
Kongresi i Manastirit i vitit 1908
Çështja arriti kulmin në Kongresin e Manastirit (Manastir, sot Bitola në Maqedoninë e Veriut) në nëntor 1908. Delegatë nga gjithë trojet shqipfolëse dhe diaspora u mblodhën për të zgjidhur, një herë e mirë, si do të shkruhej shqipja. Mjeda mori pjesë si delegat duke përfaqësuar Shoqërinë e Agimit — i pranishëm jo si vëzhgues por si autor i një prej sistemeve rivale.
Kongresi nuk thjesht zgjodhi një alfabet dhe i hodhi pjesën tjetër. Arriti një kompromis praktik, duke njohur më shumë se një sistem të përdorshëm dhe duke e shtyrë gjuhën drejt standardit me bazë latine, kryesisht me diakritikë e digrafë, që u bë shqipja moderne e shkruar. Alfabeti i Agimit i ngarkuar me diakritikë i Mjedës nuk u adoptua tërësisht, por prania e tij dhe argumentet e tij ishin pjesë e procesit që prodhoi rezultatin.
Rëndësia e Manastirit është e vështirë për t’u mbi-vlerësuar. Është një nga ato pak momente në Rilindja ku puna abstrakte e rilindjes kombëtare prodhoi një rezultat të vetëm, konkret, të qëndrueshëm: një shkrim të përbashkët. Sapo shqipja kishte një alfabet të rënë dakord, mund të kishte tekste shkollore standarde, një shtyp që mund ta lexonin të gjithë, dhe një letërsi që nuk fragmentohej përgjatë linjave rajonale. Që kjo mund të zgjidhej me argument midis studiuesve dhe priftërinjve — në vend që të imponohej nga një shtet, që Shqipëria nuk e kishte ende — është pjesë e asaj që e bën momentin të jashtëzakonshëm.
Vlen të vihet re gjithashtu kush ishte në dhomë. Delegatët erdhën nga gjithë ndarjet fetare e rajonale të botës shqiptare — katolikë e myslimanë, veri e jug, atdhe dhe diasporë — në një kohë kur autoritetet osmane ishin thellësisht të dyshimta për çdo aktivitet të organizuar kombëtar shqiptar. Vendosja e alfabetit ishte, në atë kontekst, një akt politik aq sa edhe gjuhësor. Të biesh dakord për një mënyrë të vetme të shkruari gjuhën ishte të pohoje se kishte një komb shqiptar të vetëm që ia vlente të shkruheshe për të. Mjeda, një prift katolik nga veriu gegërishtfolës duke debatuar meritat teknike të sistemit të vet krah burrave nga prejardhje shumë të ndryshme, ishte një nyje në atë akt më të madh marrëveshjeje.
Juvenilia dhe sonetet për qytete të humbura
Reputacioni i Mjedës si poet qëndron mbi të gjitha mbi Juvenilia, botuar në Vjenë më 1917. Titulli — latinisht për “veprat e rinisë” — është modest, por përmbledhja është distilimi i pjekur i dekadave punë, dhe vlerësohet në kritikë për dy cilësi mbi të gjitha: kontrollin e saj klasik formal dhe pastërtinë e shqipes së saj. Ku disa vargje të Rilindjes janë retorike dhe atdhetare në mënyrë deklaruese, ato të Mjedës janë të disiplinuara, të përfunduara, dhe të qeta. Shkroi në gegë, dialektin verior, dhe e shkroi atë me një saktësi që pak nga bashkëkohësit e tij e barazuan.
Projekti tjetër kryesor poetik ishte një cikël sonetesh mbi qytetet e lashta të Ilirisë — vendet e epokës klasike te të cilat shqiptarët kanë gjurmuar prej kohësh prejardhjen e tyre. Mjeda e planifikoi atë si një sekuencë mbi katër qytete: Lissus (Lezha e sotme), Scodra (Shkodra), Dyrrachium (Durrësi), dhe Apollonia (Pojani). U përfunduan vetëm dy pjesë. Lissus, dymbëdhjetë sonete, u shfaq në maj 1921 në mujoren françeskane Hylli i Dritës; Scodra u botua pas vdekjes më 1939, dy vjet pasi ai vdiq.
Cikli ilir është vendi ku takohen stërvitja klasike e Mjedës, projekti i tij gjuhësor, dhe ndjenja e tij kombëtare. Të shkruaje sonete — një formë e importuar italiane — për qytetet e lashta të tokës së vet, në një shqipe të rafinuar me kujdes, ishte të bëje një argument me shembull: që shqipja mund të mbante peshën e formës së lartë letrare evropiane, dhe që e kaluara shqiptare kthehej përtej osmanëve, përtej edhe romakëve, te Iliria. Qytetet e humbura janë vende reale, por janë gjithashtu një mënyrë për të thënë që kombi është i vjetër, dhe që gjuha e tij meriton të njëjtin respekt si gjuhët e kulturave që e kishin sunduar.
Gramatikani dhe vitet e fundit
Krahas poezisë, Mjeda bëri punën e pa-glamoroze të një gjuhëtari. Prodhoi studime në gramatikë dhe leksikologji shqipe, llojin e shkencës përshkruese që i duhet një gjuhe para se të mund të mësohet sistematikisht në shkolla. Kjo vepër lexohet më pak sot se poemat, por ishte pjesë e të njëjtit projekt: një gjuhë që pajisej, pjesë-pjesë, me aparatin e një standardi letrar — një alfabet, një gramatikë, një trup poezie të përfunduar për të cilën të tregonte si model.
Jeta publike e Mjedës ndoqi harkun e zakonshëm të figurave të Rilindjes. Puna kulturore erdhi e para; roli politik erdhi sapo ekzistoi një shtet shqiptar për t’i shërbyer. Pas pavarësisë së Shqipërisë më 1912, ai shërbeu si deputet në Asamblenë Kombëtare nga viti 1920 deri më 1924, vitet e turbullta të hershme të shtetit të ri. Ishte një kapitull i shkurtër politik në një jetë qendra e graviteti e së cilës qëndroi te gjuha dhe letërsia.
Nga viti 1930 deri në vdekjen e tij, Mjeda dha mësim gjuhë dhe letërsi shqipe në kolegjën jezuit në Shkodër — përsëri brenda botës institucionale që kishte lënë më shumë se tridhjetë vjet më parë, tani si mësues i nderuar në vend që anëtar i urdhrit. Vdiq në Shkodër më 1 gusht 1937, në qytetin ku kishte lindur shtatëdhjetë vjet më parë. Kishte kaluar jetën duke lëvizur në një rreth të gjerë — Spanjë, Kroaci, Romë, Chieri, Vjenë — dhe e mbylli atë brenda një distance ecjeje nga ku kishte nisur.
Pse ka rëndësi Mjeda për diasporën
Për shqiptaro-amerikanët, Mjeda nuk është një fusnotë e largët letrare. Është një nga njerëzit që vendosi gjënë e përditshme që diaspora përdor më shumë: vetë formën e shkruar të gjuhës.
Çdo herë që një familje shqiptaro-amerikane shkruan një emër në një certifikatë, ndihmon një fëmijë të shqiptojë gjyshe në një fletë pune, ose shtyp një mesazh në shqip te të afërmit në atdhe, ata po përdorin shkrimin standard me bazë latine themelet e të cilit u argumentuan në Manastir më 1908 — një proces të cilit Mjeda ishte pjesë. Alfabeti tani ndjehet natyral dhe i pashmangshëm. Nuk ishte asnjëra prej tyre. Ishte një zgjedhje, e bërë në kujtesë të gjallë, nga një grusht priftërinjsh, mësuesish, dhe studiuesish që lehtësisht mund të kishin dështuar të binin dakord.
Temat e tij janë temat e diasporës, gjithashtu. Vaji i bylbylit — bylbyli duke kënduar mallin për një atdhe të lënë pas — u shkrua nga një burrë që studionte jashtë, dhe lexohet pikërisht në përvojën e largimit dhe të kujtimit. Sonetet për qytetet e humbura ilire janë një argument që kombi është i lashtë dhe gjuha është e denjë, një argument që rëndon më shumë për njerëz që po rrisin brezin tjetër larg atdheut dhe duan që ata të dinë nga vijnë. Historia e gjuhës që Mjeda ndihmoi të formësohej vazhdon në historinë më të madhe të gjuhës shqipe dhe të Rilindjes që i dha një standard të shkruar.
Regjistri Kombëtar Shqiptar po ndërton një numërim të drejtuar nga komuniteti i diasporës shqiptaro-amerikane — familjet që bartin atë gjuhë, atë histori, dhe atë alfabet përmes brezave dhe përtej një oqeani. Nëse nuk je numëruar ende, mund të numërohesh te /sq/register.