Tridhjetë e gjashtë shkronja. Një shkrim me bazë latine. Alfabeti shqip — shkronjat e shqipes — u vendos në tetë ditë nga njëmbëdhjetë delegatë që u mblodhën në një qytet osman ballkanik në nëntor 1908, dhe pothuajse nuk ka ndryshuar që atëherë. Ai lloj stabiliteti është i rrallë në një gjuhë tradita e shkruar e së cilës u nda për shekuj mes shkrimit grek, arab, latin, dhe disa shkrimeve vendore.
Për familjet e diasporës, alfabeti është zakonisht gjëja e parë që një fëmijë i lindur në SHBA mëson për gjuhën shqipe. Mësohet në shkolla shqipe të së shtunës në Detroit, Bronks, Worcester, dhe Çikago, kopjohet në fletore në tryezat e kuzhinës, dhe recitohet në eventet e bodrumit të famullive. Alfabeti është dera, dhe është e gjerë: drejtshkrimi shqip është fonetik dhe konsistent. Sapo një nxënës i njeh 36 shkronjat dhe se si tingëllon secila, mund të lexojë çdo fjalë shqip me zë me saktësi të arsyeshme. Ndryshe nga anglishtja, pothuajse nuk ka befasi.
Ky shkrim mbulon 36 shkronjat, traditën e copëzuar që erdhi para 1908-ës, Kongresin e Manastirit që i dha fund, një udhëzues pune shqiptimi, mbivendosjen geg-toskë mbi një shkrim të vetëm, ku jeton alfabeti sot, këshilla praktike mësimi për prindërit e diasporës, dhe gabimet e zakonshme që bëjnë anglishtfolësit.
36 shkronjat dhe çfarë i bën të dallueshme
Alfabeti i plotë shqip, me radhë: a, b, c, ç, d, dh, e, ë, f, g, gj, h, i, j, k, l, ll, m, n, nj, o, p, q, r, rr, s, sh, t, th, u, v, x, xh, y, z, zh. Tridhjetë e gjashtë hyrje.
Tri gjëra meritojnë vëmendje.
E para, nuk ka W. Çdo shkronjë tjetër e anglishtes është e pranishme. W mungon sepse shqipja nuk ka tingull vendor që ka nevojë për të. Fjalët e huazuara me W në origjinal — emra, marka, terma teknikë — zakonisht rishkruhen me V (Washington bëhet Uashington në disa tekste; web priret të mbetet web). Mungesa kap anglishtfolësit pa kujdes herën e parë që e kërkojnë.
E dyta, dy shkronja mbartin shenja diakritike: Ç (sedilla) dhe Ë (diareza). Të dyja janë shkronja të pavarura, jo versione të modifikuara të C-së dhe E-së. Ç vjen mes C dhe D; Ë vjen mes E dhe F. Shenjat diakritike janë të panegociueshme në shkrimin formal shqip.
E treta, nëntë nga 36 shkronjat janë digrame — kombinime me dy karaktere që numërohen si një shkronjë e vetme: Dh, Gj, Ll, Nj, Rr, Sh, Th, Xh, Zh. Secila përfaqëson një tingull bashkëtingëllor që nuk ka shkronjë të vetme latine. Renditen si njësi: në një fjalor shqip, shtëpi shfaqet nën Sh, jo nën S. Fëmijët që mësojnë alfabetin i recitojnë digramet si emra të vetëm («dhë», «gjë», «shë») bashkë me shkronjat e thjeshta.
Alfabeti quhet abetare — e njëjta fjalë e përdorur për librin e parë të leximit të fëmijës. Një abetare e lëshuar nga shkolla në Tiranë, Prishtinë, ose Shkup do të duket e njohur për këdo që kujton një abetare amerikane Dick-and-Jane të viteve 1960-të: shkronja të mëdha në krye të çdo faqeje, fjalë të thjeshta poshtë, ilustrime të kafshëve dhe objekteve të shtëpisë.
Para 1908-ës: një traditë e copëzuar e shkruar
Për shumicën e historisë së saj të shkruar, shqipja nuk kishte një alfabet të vetëm. Kishte disa, secili i lidhur me një komunitet fetar, një rajon, ose një reformator individual.
Shqipja më e hershme e mbijetuar e shkruar është një fjali e vetme — një formulë pagëzimi e regjistruar më 1462 nga kryepeshkopi katolik i Durrësit, Pal Engjëlli, në shkrim latin. Libri i parë i shtypur në shqip, Meshari i Gjon Buzukut, u shfaq më 1555 në shkrim latin me karaktere që Buzuku shpiku për të trajtuar tingujt shqip; mbijeton në një kopje të vetme në Bibliotekën Apostolike të Vatikanit.
Ajo traditë katolike, me shkrim latin, vazhdoi në veri — katekizmi i Pjetër Budit (1618), Cuneus Prophetarum i Pjetër Bogdanit (1685). Në jugun ortodoks, tekstet fetare shqiptare shkruheshin në shkrim grek. Anonimi i Elbasanit i shek. XVIII përdori një shkrim origjinal unik me 40 karaktere — alfabetin e Elbasanit — ndoshta i projektuar nga një prift i vetëm i shkolluar ortodoks. Kodikët Beratinus dhe alfabeti i Todhrit i Elbasanit shtuan më shumë variante.
Në shek. XIX, zhgënjimi me ndarjen e shkrimeve fetare prodhoi përpjekje të reja. Naum Veqilharxhi, një tregtar nga rajoni i Korçës, projektoi shkrimin origjinal Vithkuqi me 33 karaktere më 1844 — i huazuar as nga latini, as nga greku, as nga arabi, një përpjekje e qartë për një sistem shkrimi fetarisht neutral.
Dy alfabete të mëtejshme formësuan vrapimin drejt 1908-ës. Alfabeti i Stambollit u zhvillua më 1879 nga Sami Frashëri dhe një rreth intelektualësh shqiptarë në kryeqytetin osman. Përdori shkronja latine me huazime greke dhe cirilike për tingujt që latinishtja nuk i mbulonte, dhe u bë shkrimi shqiptar më i përdorur në periudhën e vonë osmane. Alfabeti i Bashkimit, i projektuar në Shkodër më 1899 nga shoqëria letrare Bashkimi e lidhur me priftin katolik Gjergj Fishta, përdori shkronja të pastra latine me digrame — më pranë sistemit që do të fitonte.
Një traditë e veçantë myslimane shqiptare shkruante në shkrim arab të modifikuar — shkrim aljamiado, përfshirë poetët bejtexhinj të shek. XVIII dhe XIX.
Deri në vitet 1890-të, botuesit shqiptarë po zgjidhnin mes shkrimeve Latin-Bashkimi, Latin-Stamboll, grek, dhe arab sipas audiencës dhe rajonit. Një libër i shtypur në një alfabet ishte i palexueshëm për lexuesit e rritur me një tjetër, dhe një publik i vetëm lexues shqiptar ishte pothuajse i pamundur për t’u bashkuar.
Kongresi i Manastirit, nëntor 1908
Vendimi u shtrëngua nga Revolucioni i Xhonturqve të korrikut 1908, që e relaksoi shkurtimisht kufizimet osmane për botimet në gjuhët minoritare. Me derën e hapur, intelektualët shqiptarë në mbarë perandorinë dhe në diasporë shtynë për të zgjidhur pyetjen e alfabetit dhe për të nisur një shtyp të vërtetë shqiptar.
Kongresi i Manastirit u mblodh më 14 nëntor 1908, në qytetin osman të Manastirit. Zgjati tetë ditë, duke u mbyllur më 22 nëntor. Rreth pesëdhjetë delegatë morën pjesë në total, duke përfaqësuar dhjetëra qytete dhe komunitetet e diasporës në Rumani, Egjipt, Itali, dhe Shtetet e Bashkuara. Kryetari ishte Mid’hat Frashëri, biri i Abdyl Frashërit dhe nipi i Naim dhe Sami Frashërit — tre nga figurat më me ndikim të Rilindjes të shek. XIX.
Kongresi nuk prodhoi një alfabet. Prodhoi dy. Pas disa ditësh debati, komisioni i alfabetit me njëmbëdhjetë anëtarë rekomandoi që alfabeti i Bashkimit të miratohej si parësor, me alfabetin e Stambollit të njohur paralelisht për një periudhë të ndërmjetme. Të dy përdornin shkronja latine dhe mund të vendoseshin në shtypshkronja standarde evropiane. Brenda pak vitesh forma e prejardhur nga Bashkimi fitoi, dhe deri në pavarësinë shqiptare më 1912 ishte standard de facto.
Inventari me 36 shkronja që doli është ai që fëmijët shqiptarë në shkollë mësojnë ende nga abetarja. Vendimet ishin praktike. Shkrimi latin ishte fetarisht neutral në një mënyrë që ai grek a arab nuk ishte. Qasja me digrame shmangu karaktere speciale që shtypshkronjat mund të mos i mbanin. Dy shenjat diakritike (Ç dhe Ë) huazuan konvente tashmë të njohura nga rumanishtja dhe gjermanishtja. Asgjë nga dizajni nuk ishte e shkëlqyer. Synohej të funksiononte, dhe funksionoi.
Si tingëllojnë shkronjat: një udhëzues pune shqiptimi
Drejtshkrimi shqip është fonetik. Me përjashtime të vogla, çdo shkronjë shqiptohet në të njëjtën mënyrë çdo herë, dhe çdo tingull ka një drejtshkrim. Kjo e bën alfabetin shumë më të lehtë për t’u mësuar se drejtshkrimi anglez.
Zanoret (7):
- A — a në «father»
- E — e në «bet»
- Ë — schwa e butë, si e në «the» para një bashkëtingëlloreje
- I — ee në «see», më e shkurtër
- O — o në «more»
- U — oo në «boot», më e shkurtër
- Y — zanore e rrumbullakosur përpara në tu frënge a über gjermane
Bashkëtingëlloret që funksionojnë si në anglisht: B, D, F, G, H, K, L, M, N, P, R, S, T, V, Z. G është gjithmonë i fortë. H është gjithmonë i shqiptuar; shqipja nuk ka H të heshtur.
Bashkëtingëllore që duken të njohura por tingëllojnë ndryshe:
- C — ts në «cats»
- J — y në «yes» (gracka më e madhe e drejtshkrimit; Jeta është JEH-tah, jo XHE-tah)
- Q — një tingull palatal ky
- X — dz në «adze»
Dy shkronjat me diakritikë:
- Ç — ch në «church»
- Ë — shih zanoret më sipër
Nëntë digramet:
- Dh — th në «this» (me zë)
- Gj — palatal gy, partneri me zë i Q-së
- Ll — një L «e errët»
- Nj — ny në «canyon»
- Rr — R e rrokullisur, e dallueshme nga R e thjeshtë
- Sh — sh në «shoe»
- Th — th në «thin» (pa zë)
- Xh — j në «judge»
- Zh — s në «measure»
Çifti Dh/Th përputhet me anglishten. Sh/Zh përputhet me anglishten. C/X përputhet me italishten. Çifti Q/Gj nuk ka përputhje angleze dhe është pjesa në të cilën shumica e nxënësve të trashëgimisë kalojnë më gjatë.
Shkronja speciale në shqipen e përditshme
Një vështrim më i afërt te njëmbëdhjetë karakteret që i japin shqipes teksturën e saj.
Ç shfaqet në çaj, çelës, çfarë, dhe çorape. Kur sedilla bie në URL a daktilografim me tastierë angleze, çaj bëhet caj.
Ë është shkronja më e zakonshme në shqip pas A dhe I. Mbart schwa-në dhe shfaqet në mbarime gramatikore të panumërta dhe në rrënjë si nënë, zëri, dhe gjuha shqipe. Në fund të një fjale Ë është shpesh mezi e dëgjueshme; në mes të një fjale është më e plotë.
Dh është th me zë e «this», në dhe dhe dhomë. Gj është bashkëtingëllorja më e ndërlikuar për shumicën e nxënësve — një ndalues palatal me zë, më pranë dy në «did you» të thënë shpejt. Shfaqet në Gjergj, gjuha, dhe gjysh.
Ll është L «e errët» e shqiptuar me pjesën e pasme të gjuhës të ngritur, si L në «ball» anglisht — në kollë dhe vëlla. L e thjeshtë është L «e lehtë». Nj është palatal-nazal në një dhe njeri.
Rr është e rrokullisur a e trillit. Sh, Th, Xh, Zh përputhen pastër me tingujt anglez dhe shfaqen në fjalor të përditshëm: shtëpi, thes, xhep, zhurmë.
Gegërisht dhe toskërisht: një alfabet, dy tradita të folura
Shqipja ka dy grupe kryesore dialektesh, të ndara afërsisht nga lumi Shkumbin në Shqipërinë qendrore. Gegërishtja flitet në Shqipërinë veriore, Kosovë, Maqedoni të Veriut, dhe Mal të Zi. Toskërishtja flitet në Shqipërinë jugore, pjesë të Maqedonisë jugore, komunitetet arvanitase të Greqisë jugore, dhe komunitetet arbëreshe të Italisë jugore.
Dy dialektet ndajnë të njëjtin alfabet. Ndryshojnë në shqiptim, në disa mbarime gramatikore, dhe në një grup të vogël fjalësh të zakonshme. Kongresi i Drejtshkrimit në Tiranë më 1972 standardizoi shqipen letrare mbi një bazë toske, që është arsyeja pse librat shqiptarë, librat shkollorë, transmetimet e lajmeve, dhe dokumentet qeveritare të shkruar sot duken më shumë si toskërishtja e folur në Korçë sesa gegërishtja e folur në Shkodër ose Prishtinë.
Për alfabetin, tri ndryshime geg-toskë kanë rëndësi.
Zanoret hundore. Gegërishtja ruan zanoret hundore — zanore të shqiptuara pjesërisht përmes hundës — që toskërishtja i ka humbur. Shkrimi standard shqip nuk i shënon zanoret hundore me një simbol të veçantë; shkrimtarët gegë që duan t’i tregojnë ndonjëherë shtojnë një cirkumfleks (â, ê, î, û) a një tildë, por kjo është informale.
Rotacizmi. Në toskërisht, një «n» më e vjetër mes zanoreve u bë «r». Pra drejtshkrimi standard (me bazë toskë) për «rërë» është rëra; forma gege është rana. Sapo një lexues vëren rotacizmin, çiftet leksikore toskë-gegë dalin nëpër çdo tekst.
Koha e ardhme dhe disa forma të zakonshme. Toskërishtja dhe standardi përdorin do të + folje («do të shkoj»); gegërishtja përdor kam me + folje («kam me shkue»). Fëmijët e diasporës gjyshërit e të cilëve flasin gegërisht e marrin formën kam me në shtëpi, pastaj takohen me do të në shkollën e të shtunës. Të dyja janë të sakta në kontekstin e tyre.
Çfarë nuk ndryshon është alfabeti. Një shkrimtar tosk në Korçë dhe një shkrimtar geg në Prishtinë përdorin të njëjtat 36 shkronja me të njëjtat vlera tingujsh.
Ku jeton alfabeti sot: Shqipëria, Kosova, diaspora
Alfabeti i 1908-ës është sistemi zyrtar i shkrimit në Shqipëri (ku shqipja është gjuha e vetme zyrtare) dhe në Kosovë (ku shqipja është bashkë-zyrtare me serbishten). Përdoret edhe në sistemet arsimore në gjuhën shqipe të Maqedonisë së Veriut (shqipja është gjuhë zyrtare në nivel kombëtar që nga 2019) dhe Malit të Zi (shqipja ka status bashkë-zyrtar në komunat me popullsi shqiptare, përfshirë Ulqinin dhe Tuzin).
Përtej Ballkanit, alfabeti mësohet në:
- Fshatrat arbëreshë të Italisë jugore dhe Sicilisë, ku rreth 100 000 vetë ende flasin një dialekt tosk arkaik.
- Komunitetet e diasporës në Evropën Perëndimore — Gjermani, Zvicër, Itali, MB — ku shkollat e të shtunës në gjuhën shqipe dhe programet e mbështetura nga ambasadat u mësojnë 36 shkronjat fëmijëve të familjeve emigrante.
- Shtetet e Bashkuara, ku shkollat shqipe operojnë nga famullitë, xhamitë, dhe qendrat kulturore në Nju-Jork metropolitan, Detroit, Boston, Worcester, Çikago, Filadelfia, Houston, dhe komunitete më të vogla. Një kurrikulë tipike nis me abetaren dhe 36 shkronjat.
Në secilin nga ato mjedise alfabeti është i njëjti. Një fëmijë në Prishtinë, një gjyshe në Ulqin, një student i shkollës së të shtunës në Bronks, dhe një mësues arbëresh në Kalabri të gjithë lexojnë nga i njëjti inventar me 36 shkronja. Kjo është ajo që bleu Kongresi i Manastirit.
Mësimi i alfabetit për fëmijët e brezit të dytë
Për prindërit dhe gjyshërit e diasporës, alfabeti është pika më e lehtë dhe më shpërblyese e hyrjes në shqip për një fëmijë të lindur në SHBA. Mund të mësohet në një fundjavë, të përforcohet gjatë një muaji, dhe të përdoret si skela për çdo gjë tjetër.
Nis me këngën. Fëmijët shqiptarë e mësojnë alfabetin me një melodi, në të njëjtën mënyrë siç fëmijët anglishtfolës mësojnë ABC. Ka dhjetëra këngë alfabeti shqip në YouTube — kërko kënga e abetares. Dy javë përsëritjeje dhe një katërvjeçar do t’i recitojë të 36-tat me radhë.
Përdor një abetare fizike. Abetare të Botart, Dituria, ose Onufri (Tiranë) dhe Buzuku ose Koha Botime (Prishtinë) kushtojnë disa dollarë secila përmes librarive shqiptaro-amerikane dhe shitësve onlajn që dërgojnë nga Ballkani. Një fëmijë që mund të mbajë librin, të gjurmojë shkronjat me gisht, dhe të lyejë ilustrimet mëson më shpejt se ai që shikon një ekran.
Trajto digramet si njësi të vetme që nga dita e parë. Mos i mëso D dhe H veçmas, pastaj mëso Dh si «D dhe H bashkë». Mëso Dh si një shkronjë me një tingull, në të njëjtën mënyrë siç mëson M.
Praktikoje Ç dhe Ë. Këto janë dy shkronjat që bien më shpesh në shkrimin e rastësishëm. Një fëmijë që përdor vazhdimisht Ç në çaj dhe Ë në nënë po lexon shqip të vërtetë.
Lexo me zë, dhjetë minuta në natë. Sapo shkronjat janë të njohura, hapi tjetër është lidhja e tyre me fjalë të plota. Një libër i shkurtër fëmijësh në shqip i lexuar me zë çdo natë bën më shumë për rrjedhshmërinë se çdo aplikacion.
Për më shumë mbi transmetimin e gjuhës nëpër breza, shih Si t’u mësoni shqipen fëmijëve.
Gabimet e zakonshme që bëjnë anglishtfolësit
Një listë e shkurtër, e nxjerrë nga vëzhgimi i nxënësve të trashëgimisë të lindur në SHBA dhe studentëve të rritur.
Leximi i J si J anglez. Gabimi më i zakonshëm. J shqip është Y anglez. Emri Jeta është YEH-tah; folja ju është YOO.
Leximi i C si C ose K anglez. C shqip është ts. Cilësi është ts-ee-luh-SEE.
Kapërcimi i Ë-së. Schwa është e dëgjueshme për folësit vendorë edhe kur është e shkurtër. Heqja e saj plotësisht në nënë (duke thënë «nën») ndryshon ritmin e fjalës.
Rrafshimi i Rr-së në R. Rri dhe ri janë fjalë të ndryshme. I njëjti trill që përdoret në perro spanjisht a carro italisht funksionon këtu.
Ngatërrimi i Q dhe Ç. Të dyja ndonjëherë përshkruhen si «tinguj të ngjashëm me ch» në materialet fillestare. Nuk janë të njëjta. Ç është ch e «church». Q është më e butë dhe e bërë më përpara në gojë.
Trajtimi i diakritikëve si opsionale. Nuk janë. Cami nuk është Çami; bere nuk është bërë. Folësit vendorë i heqin në mesazhe dhe e marrin kuptimin nga konteksti, por shqipja e shkruar — detyrë shkollore, gazetë, dokument qeveritar — i përdor.
Supozimi që shqipja është e vështirë sepse alfabeti duket i pazakontë. Nuk është. 36 shkronjat janë fonetike, konsistente, dhe të mësueshme në një fundjavë. Pjesët e vështira — nyja e prapavendosur, gjashtë rasat gramatikore, mënyra habitore — janë diku tjetër.
Pse ka rëndësi alfabeti për numërimin
Leximi dhe shkrimi i alfabetit është një fije identiteti. Ka të tjera — ushqim, muzikë, shtetësi, vend — por shkrimi është një nga të paktat që kalon çdo brez dhe çdo rajon të botës shqiptare. Një fëmijë i lindur në SHBA që mund të lexojë Gëzuar Vitin e Ri! në një kartolinë feste nga një gjyshe në Prishtinë ose Vlorë po merr pjesë në të njëjtën traditë të shkruar si ajo gjyshe, me të njëjtat 36 shkronja, në një sistem të vendosur në një qytet të vogël osman më 1908.
Bashkimi me numërimin është një fije tjetër. Shto emrin tënd te Regjistri Kombëtar Shqiptar te /sq/register.