Shqipëria ishte tetë vjeçe dhe tashmë po vdiste. Vendi që Ismail Qemali e shpalli në Vlorë më 1912 kishte kaluar pesë nga ato vite nën pushtim ushtarak të huaj, pa qeveri funksionale, pa ushtri, dhe pa vend në tryezën ku Fuqitë e Mëdha po vendosnin nëse do ta mbanin në hartë. Deri në janar 1920, e vetmja qeveri shqiptare që ekzistonte — një kabinet në Durrës nën Turhan Pashë Përmetin — shihej gjerësisht si protektorat italian, i paaftë të vepronte në mënyrë të pavarur dhe i padëshiruar për të sfiduar planet e ndarjes që po hartoheshin në Paris.
Ajo që ndodhi më pas nuk ishte një revolucion. Ishte më afër një mbledhjeje bordi të mbajtur në një shtëpi private në një qytet të vogël bujqësor, me 56 persona që vendosnin nëse vendi i tyre do të ekzistonte. Kongresi i Lushnjës u zhvillua nga 21 deri më 31 janar 1920. Në dhjetë ditë, delegatët rrëzuan qeverinë e Durrësit, shkruan një kushtetutë, zgjodhën një kryetar shteti kolektiv, emëruan një kryeministër, dhe dërguan një delegacion në Paris për të argumentuar se Shqipëria ishte një vend real me një qeveri reale — jo një territor për t’u ndarë midis fqinjëve.
Pse Lushnja
Zgjedhja e vendndodhjes nuk ishte simbolike. Ishte gjeografike. Lushnja, një qytet me disa mijëra banorë në fushën e Myzeqesë në Shqipërinë qendrore, ndodhej jashtë zonës së pushtimit italian. Delegatët nuk mund të mblidheshin në Durrës (i kontrolluar nga Italia) ose në Vlorë (i pushtuar nga Italia që në 1914). U duhej një vend ku një oficer italian nuk mund të hynte dhe ta mbyllte mbledhjen.
Kongresi u mbajt në shtëpinë e Kaso Fugës, një rezidencë dykatëshe e mesit të shekullit të nëntëmbëdhjetë. Pesëdhjetë e gjashtë delegatë morën pjesë — përfaqësues nga e gjithë Shqipëria, nga territoret e banuara nga shqiptarët në Kosovë dhe Maqedoni, dhe nga komunitetet emigrante shqiptare jashtë vendit. Aqif Pashë Elbasani, një pronar tokash dhe figurë politike nga Elbasani, u zgjodh kryetar i kongresit. Ferid Vokopola shërbeu si sekretar.
Delegatët përfshinin pronarë tokash, intelektualë, udhëheqës fetarë dhe krerë rajonalë. Ndër ta ishte Ahmet Zogu, kryetari i ri nga rajoni i Matit në veri, i cili mbërriti me 100 burra të armatosur — një detaj që tregonte aq shumë për gjendjen e politikës shqiptare sa çdo pikë e rendit të ditës. Dyqind burra të tjerë të Zogut prisnin në Tiranë.
Problemi: Qeveria e Turhan Pashës
Kriza e menjëhershme politike ishte qeveria e Turhan Pashë Përmetit, e formuar në Kongresin e Durrësit në dhjetor 1918. Në letër, kabineti i Turhan Pashës përfaqësonte Shqipërinë. Në praktikë, ai funksiononte nën mbikëqyrjen italiane dhe nuk kishte kontroll mbi territorin që Italia, Franca dhe Greqia ende pushtonin.
Strategjia e Italisë ishte transparente. Roma donte ta mbante qeverinë e dobët të Durrësit në vend si regjim klient ndërsa Konferenca e Paqes në Paris debatonte të ardhmen e Shqipërisë. Traktati i Londrës i 1915-ës — pakti sekret i kohës së luftës që kishte premtuar ta ndante Shqipërinë midis Italisë, Serbisë dhe Greqisë — ishte ende pika fillestare e diplomacisë italiane. Një qeveri shqiptare funksionale dhe e pavarur do ta minonte atë plan.
Delegatët në Lushnjë e kuptonin këtë. Vendimi i parë i madh i kongresit, më 28 janar, ishte të shpallte qeverinë e Turhan Pashës jolegjitime dhe të shpërbërë.
Ndërtimi i një Shteti në Dhjetë Ditë
Ajo që pasoi ishte e shpejtë dhe sistematike. Kongresi nuk protestoi thjesht. Ai ndërtoi.
Statuti i Lushnjës. Kongresi hartoi dhe miratoi një dokument të titulluar zyrtarisht Bazat Kanonike të Këshillit të Lartë — i njohur si Statuti i Lushnjës. Ishte kushtetuta e parë e Shqipërisë e prodhuar nga një organ përfaqësues kombëtar. Statuti vendosi monarkinë parlamentare si formë qeverisëje, me një kryetar shteti kolektiv për të shërbyer derisa të zgjidhej një mbret. Ai përcaktoi marrëdhënien midis ekzekutivit dhe legjislaturës, vendosi kuadrin për zgjedhjet, dhe pohoi sovranitetin shqiptar mbi kufijtë e plotë territorialë siç ishin njohur në 1913.
Këshilli i Lartë i Regjencës. Në vend të një monarku, kongresi zgjodhi një Këshill të Lartë Regjence me katër anëtarë si kryetar shteti kolektiv. Përbërja ishte e qëllimshme — ajo balanconte komunitetet fetare dhe interesat rajonale të Shqipërisë:
- Aqif Pashë Elbasani — një bej bektashian nga Elbasani, kryetar i kongresit
- Monsinjor Luigj Bumçi — peshkopi katolik i Lezhës
- Mihal Turtulli — një i krishterë ortodoks nga Korça, përfaqësues i Shqipërisë jugore
- Abdi Bej Toptani — një pronar tokash mysliman nga Tirana
Regjenca katëranëtarëshe nuk ishte një kompromis — ishte një dizajn. Një vend me komunitete sunite, bektashiane, katolike dhe ortodokse nuk mund të qeverisej nga një kryetar shteti që përfaqësonte vetëm njërën. Këshilli i Lartë e bëri atë pluralitet të dukshëm në majë të shtetit.
Këshilli Kombëtar. Kongresi zgjodhi një Këshill Kombëtar me 37 anëtarë për të shërbyer si parlamenti i Shqipërisë. Ky ishte organi i parë legjislativ i krijuar nga vetëqeverisja shqiptare që nga pavarësia — një hap nga kongrese ad hoc drejt vazhdimësisë institucionale.
Një qeveri e re. Sulejman Delvina, një politikan dhe patriot nga Delvina, u emërua kryeministër. Ahmet Zogu u emërua ministër i Brendshëm — njeriu që kishte sjellë 100 besnikë të armatosur në kongres tani kishte për detyrë të ndërtonte një xhandarmëri dhe të vendoste autoritetin e qeverisë në një vend ku mandati i qeverisë nuk kishte funksionuar për gjashtë vjet.
Kryeqyteti Zhvendoset në Tiranë
Qeveria e formuar në Lushnjë nuk mund të kthehej në Durrës. Italia kundërshtonte që një qeveri sovrane shqiptare të vendosej në qytetin portual — Durrësi ishte qendra e ndikimit italian, dhe një qeveri e pavarur atje do të ishte një sfidë e drejtpërdrejtë ndaj pozitës së Romës.
Më 11 shkurt 1920, Ministri i Brendshëm Ahmet Zogu siguroi vendosjen e qeverisë dhe Këshillit të Lartë në Tiranë. Dy ditë më vonë, më 13 shkurt, ai njoftoi vendimin për të gjitha prefekturat shqiptare. Përparësitë e Tiranës ishin praktike: ndodhej në qendrën gjeografike të vendit, larg çdo zone pushtimi të huaj, e lidhur me brendësinë me rrugë, dhe mjaft afër Durrësit për të komunikuar me Adriatikun pa qenë nën armët italiane.
Para atij shkurti, Tirana kishte qenë një qytet modest i epokës osmane me ndoshta 10,000–15,000 banorë, pa ndonjë rëndësi të veçantë politike. Kongresi i Lushnjës e bëri atë kryeqytet — jo nga dizajni ose tradita, por nga eliminimi. Çdo qytet tjetër kandidat ishte i komprometuar. Tirana ishte ai që nuk ishte.
Nga Lushnja te Lufta e Vlorës
Kongresi prodhoi edhe një vendim me pasoja të menjëhershme: zgjodhi një delegacion trepalësh — Monsinjor Luigj Bumçi, Mehmed Konitza, dhe Mihal Turtulli — për të përfaqësuar Shqipërinë në Konferencën e Paqes në Paris dhe për të protestuar planet e ndarjes.
Por diplomacia vetëm nuk mund ta shpëtonte vendin. Testi i parë ushtarak i qeverisë së re erdhi brenda disa muajve. Italia kishte ende rreth 20,000 trupa që pushtonin rajonin e Vlorës dhe nuk tregonte shenja tërheqjeje. Në qershor 1920, Ministri i Brendshëm Zogu dhe qeveria urdhëruan mbledhjen e vullnetarëve për ta rimarrë Vlorën me forcë. Çetarë shqiptarë — përfshirë emigrantë që ktheheshin nga Amerika — përparuan drejt pozitave italiane.
Lufta e Vlorës u zhvillua nga qershori deri në shtator 1920. Rreth 4,000 vullnetarë shqiptarë — të paarmatosur dhe të paktë — përdorën taktika guerrilje në kodrat përreth. Trupat italiane, të demoralizuara dhe nën presionin kundër luftës në atdhe, nuk mund ta mbanin pozitën. Më 2 gusht 1920, Italia nënshkroi Protokollin e Tiranës duke rënë dakord të tërhiqej nga Shqipëria kontinentale. Deri më 3 shtator, të gjitha forcat italiane ishin larguar përveç nga ishulli i Sazanit.
Lufta provoi atë që kongresi kishte pohuar: se një qeveri shqiptare ekzistonte, se ajo mund të ngrinte dhe drejtonte një forcë ushtarake, dhe se do të luftonte për të mbrojtur integritetin territorial të vendit. Tërheqja e Italisë ishte provë e parë praktike se shteti i ndërtuar në Lushnjë ishte më shumë se fjalë në letër.
Shqipëria Hyn në Lidhjen e Kombeve
Më 17 dhjetor 1920 — më pak se njëmbëdhjetë muaj pas kongresit — Lidhja e Kombeve pranoi Shqipërinë si shtet anëtar. Votimi ishte 35 pro me 7 abstenime.
Rradhitja ka rëndësi. Në janar, Shqipëria nuk kishte qeveri të njohur. Deri në dhjetor, ajo kishte një kushtetutë, një parlament, një ekzekutiv funksional, një fitore ushtarake, dhe njohje ndërkombëtare. Çdo një nga ato hapa filloi në Lushnjë.
Anëtarësia në Lidhje nuk i dha fund problemeve të Shqipërisë. Mosmarrëveshjet kufitare me Jugosllavinë dhe Greqinë vazhduan për vite. Sistemi parlamentar doli i paqëndrueshëm — midis 1920 dhe 1924, qeveritë u ngritën dhe ranë ndërsa politika fisnore, rivalitetet rajonale dhe ndarjet ideologjike luhateshin përmes një legjislature pa traditë demokratike. Ahmet Zogu, ministri i Brendshëm që kishte sjellë burrat e tij të armatosur në Lushnjë, përfundimisht do të merrte pushtetin si president në 1925 dhe do ta kurorëzonte veten Mbret Zog I në 1928.
Por vetë shteti mbijetoi. Kuadri që 56 delegatët ndërtuan në shtëpinë e Kaso Fugës — një qeveri sovrane, një kushtetutë e shkruar, një organ parlamentar, një kryeqytet — doli mjaft i qëndrueshëm për t’i përballuar krizat që pasuan.
Çfarë Do të Thotë Kongresi
Kongresi i Lushnjës është ngjarja e dytë më e rëndësishme në historinë politike shqiptare pas Shpalljes së Pavarësisë së 1912-ës. Nëse shpallja ishte certifikata e lindjes, kongresi ishte prova e jetës. Pavarësia në letër nuk do të thoshte asgjë kur pesë ushtri kishin pushtuar vendin dhe Fuqitë e Mëdha ishin gati ta ndanin. Ajo që shpëtoi shtetësinë shqiptare nuk ishte fakti i pavarësisë por vendimi, në janar 1920, për të vepruar sikur ajo ende ekzistonte — për të ndërtuar institucione, emëruar zyrtarë, shkruar një kushtetutë, dhe i thënë botës se vendi ishte i hapur për punë.
Për shqiptaro-amerikanët, kongresi ndodhet në origjinën e një modeli që ka përcaktuar jetën politike të diasporës për një shekull: bindja se pavarësia shqiptare nuk është kurrë e sigurt dhe gjithmonë kërkon mbrojtje. Organizatat që emigrantët e hershëm ndërtuan — Vatra (themeluar në Boston në 1912), Organizata Kombëtare Shqiptaro-Amerikane, Lidhja Civile Shqiptaro-Amerikane — u formësuan nga përvoja e shikimit të vendit të tyre pothuajse të zhduket. Mësimi i Lushnjës ishte se një vend i vogël me fqinjë të fuqishëm mbijet vetëm duke ndërtuar institucione më shpejt se sa armiqtë mund t’i shkatërrojnë.
Shtëpia e Kaso Fugës ende qëndron. U bë muze në 1970 dhe mbetet një nga vendet historike më të vizituara në Shqipëri. Ndërtesa është e vogël — dy kate, disa dhoma. Është e vështirë ta shikosh dhe të besosh se një vend u rimblodh brenda saj. Por kjo ndodhi. Pesëdhjetë e gjashtë persona, dhjetë ditë, një shtëpi private në një qytet krahinor. Shqipëria ekziston për shkak të asaj që ata vendosën atje.