Në mëngjesin e 16 shtatorit 2026, në orën 10:00 në Hagë, një gjykatë lexon një vendim që një pjesë e madhe e botës shqiptare e ka pritur prej vitesh. Të akuzuarit janë Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi: katër ish-udhëheqës të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, forca guerile që luftoi Serbinë më 1998 dhe 1999 dhe që shumë shqiptarë të Kosovës e njohin si lëvizjen që fitoi pavarësinë e tyre. Akuzat janë krime kundër njerëzimit dhe krime lufte. Të katërt janë deklaruar të pafajshëm.
Për shqiptaro-amerikanët, ky nuk është një titull i largët i huaj. Ai prek historinë familjare, identitetin e komunitetit, dhe një debat të gjatë se si tregohet historia e pavarësisë së Kosovës. Ky shkrim është një shpjegim me gjuhë të thjeshtë, i shkruar për të qenë i saktë sido që të dalë vendimi. Nuk merr anë për fajësinë apo pafajësinë, dhe nuk është thirrje për ndonjë veprim të caktuar. Është këtu që një lexues i cili e ka dëgjuar çështjen të diskutohet në një tryezë darke, në një grup WhatsApp, apo në një event komuniteti, të kuptojë çfarë po vendoset në të vërtetë.
Çfarë ndodh më 16 shtator
Dhomat e Specializuara të Kosovës kanë caktuar shpalljen e aktgjykimit të tyre për 16 shtator 2026 në orën 10:00 CET. Kjo është 4:00 e mëngjesit në Nju-Jork dhe mesi i mëngjesit në Hagë. Seanca është publike. Transmetohet në faqen e gjykatës shqip, anglisht dhe serbisht, dhe mund të ndiqet nga galeria publike në gjykatë.
Ajo që lexon paneli është një aktgjykim i shkallës së parë. Me fjalë të thjeshta, është vendimi i gjykatës së shkallës së parë, dhe mund të apelohet nga prokuroria ose mbrojtja te paneli i apelit i gjykatës. Pra 16 shtatori është një ditë vendimtare, por është një moment kyç dhe jo domosdoshmërisht kapitulli i fundit. I gjithë procesi, përfshirë çdo apel, mund të zgjasë më shumë.
Të katër të akuzuarit
Secili nga të katërt ishte figurë e lartë e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, e njohur me shkurtesën UÇK, gjatë luftës së viteve 1998–99, dhe secili vazhdoi drejt një roli udhëheqës në Kosovën e pavarur.
Hashim Thaçi është më i njohuri. Udhëheqës politik i UÇK-së gjatë luftës, ai u bë kryeministër i Kosovës më 2008, vitin kur Kosova shpalli pavarësinë, dhe më vonë president. Në nëntor 2020, pasi një gjyqtar i procedurës paraprake konfirmoi aktakuzën ndaj tij, ai dha dorëheqjen nga presidenca dhe udhëtoi për në Hagë, duke thënë se nuk donte të përballej me akuzat teksa ishte në detyrë.
Kadri Veseli është ish-kryetar i Kuvendit të Kosovës dhe ish-shef i strukturës informative të UÇK-së, më vonë figurë udhëheqëse në njërën prej partive kryesore politike të Kosovës.
Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi ishin të dy figura të larta të UÇK-së që vazhduan në udhëheqjen politike të Kosovës pas luftës, Krasniqi si ish-kryetar i Kuvendit dhe zëdhënës i UÇK-së gjatë luftës.
Këta nuk janë emra të panjohur në Kosovë. Ata janë mes njerëzve më të lidhur me epokën e pavarësisë, gjë që është një pjesë e madhe e arsyes pse çështja mban peshën që ka.
Akuzat
Prokurori i Specializuar i akuzon të katërt për krime kundër njerëzimit dhe krime lufte që pretendohet të jenë kryer nga UÇK-ja midis viteve 1998 dhe 2000, gjatë dhe menjëherë pas luftës me Serbinë.
Sipas aktakuzës, burrat mbajnë përgjegjësi individuale dhe komanduese për një fushatë kundër njerëzve që UÇK-ja i konsideronte kundërshtarë. Prokuroria pretendon më shumë se njëqind vrasje, së bashku me zhdukje me forcë, tortura dhe persekutim, shumë prej tyre të lidhura me qendra paraburgimi të drejtuara nga UÇK-ja në Kosovë dhe në veri të Shqipërisë. Njerëzit që thuhet se u shënjestruan përfshijnë serbë, romë dhe shqiptarë të dyshuar për bashkëpunim me autoritetet serbe ose për kundërshtim të UÇK-së. Gjykata ka njohur 156 viktima pjesëmarrëse në çështje.
Dy pika kanë rëndësi për një lexim të saktë. E para, këto janë pretendime që të akuzuarit i mohojnë; të katërt u deklaruan të pafajshëm, dhe Thaçi ka thënë publikisht se pret të lirohet. Asgjë këtu nuk është vërtetim i fajësisë. E dyta, çështja ka të bëjë me veprime të pretenduara në Kosovë dhe Shqipëri, jo, siç përshkruhet ndonjëherë në biseda të rastësishme, me «krime lufte në Serbi». Ky dallim ia vlen të mbahet mend, sepse identiteti i viktimave të pretenduara është qendror për atë që gjykata po peshon.
Pse ekziston kjo gjykatë, dhe pse është e diskutueshme
Dhomat e Specializuara të Kosovës janë një institucion i pazakontë, dhe kuptimi i formës së tyre shpjegon pjesën më të madhe të debatit rreth tyre.
Gjithçka nisi me një raport të vitit 2011 të Këshillit të Evropës, të përgatitur nga hetuesi zviceran Dick Marty, i cili pretendonte krime të rënda nga figura të UÇK-së kundër serbëve, romëve, dhe shqiptarëve të konsideruar tradhtarë. Për të hetuar ato pretendime, Kuvendi i vetë Kosovës votoi më 2015, nën presion të fortë të Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Evropian, për të krijuar një gjykatë të specializuar. Ligjërisht ajo është pjesë e sistemit të drejtësisë të Kosovës dhe zbaton ligjin e Kosovës, por ndodhet në Hagë dhe ka gjyqtarë e prokurorë ndërkombëtarë. U vendos jashtë sepse gjykime të mëparshme për krime lufte ndaj figurave të UÇK-së, si te tribunali i vjetër i Jugosllavisë ashtu edhe nën misionin e BE-së në Kosovë, ishin dëmtuar nga frikësimi i dëshmitarëve.
Ja ku është vija ndarëse. Mandati i gjykatës mbulon vetëm krime të lidhura me UÇK-në. Ajo nuk peshon krimet e kryera nga forcat serbe gjatë së njëjtës luftë, të cilat u ndoqën penalisht, nëse u ndoqën fare, në vende të tjera. Për shumë shqiptarë të Kosovës, ai dizajn i njëanshëm ngjan sikur vetë lëvizjen e pavarësisë e vë në gjyq, ndërsa kundërshtari i saj mbetet i pahetuar. Kur u krijuan Dhomat më 2015, veteranët e luftës dhe qytetarë të thjeshtë protestuan në rrugë. Mbështetësit e gjykatës përgjigjen se llogaridhënia nuk e anulon drejtësinë e çështjes së Kosovës, se krimet e pretenduara ndaj civilëve meritojnë një gjykim pavarësisht se kush i kreu, dhe se një gjykatë me dëshmitarë të mbrojtur jashtë vendit ishte e vetmja mënyrë realiste për ta mbajtur atë. Të dyja këto qëndrime mbahen me sinqeritet dhe gjerësisht në gjithë diasporën. Një lexues nuk ka pse t’i zgjidhë ato për të ndjekur çështjen.
Çfarë do të thotë për shqiptaro-amerikanët
Për shumë familje shqiptaro-amerikane, ngjarjet e viteve 1998 dhe 1999 nuk janë histori nga një libër shkolle. Ato janë vitet kur të afërmit ikën, vitet kur telefonatat drejt atdheut sillnin lajme për të zhdukurit, vitet që prodhuan Kosovën e pavarur që shumë shqiptarë të lindur në Amerikë e kanë vizituar që atëherë. Njerëzit në bankën e të akuzuarve janë të lidhur, në kujtesën e komunitetit, me atë periudhë mbijetese dhe vetëvendosjeje. Prandaj një vendim në një gjykatë përtej oqeanit mund të ndihet personal në një tryezë kuzhine në Bronks, në Sterling Heights, apo në Worcester.
Prandaj gjithashtu komuniteti nuk është i një mendjeje. Disa shqiptaro-amerikanë do ta përjetojnë ditën si sulm ndaj figurave që i konsiderojnë themelues. Të tjerë do të mbajnë se llogaridhënia dhe pavarësia nuk bien ndesh, dhe se një komb i pjekur mund të përballet me pyetje të vështira për të shkuarën e tij. Shumë do të ndiejnë të dyja njëherësh. Regjistri Kombëtar Shqiptar nuk e gjykon atë debat, dhe nuk mbështet një qëndrim për vendimin apo për ndonjë prej të akuzuarve. Ajo që është e vërtetë pavarësisht se ku qëndron lexuesi është se shqiptaro-amerikanët po jetojnë së bashku një moment të rëndë kolektiv, dhe se komuniteti do ta përpunojë ashtu si i përpunon shumicën e gjërave, ballë për ballë, në famulli, kafene e salla komuniteti, dhe në internet.
Nëse sheh një tubim të njoftuar në qytetin tënd rreth vendimit, kuptoje për atë që është: një komunitet që reagon ndaj një momenti të cilit nuk ia zgjodhi kohën. Nëse ai reagim do të lexohet si solidaritet, si pikëllim, apo si protestë, do të varet pjesërisht nga ajo që vendos paneli në mëngjesin e 16-të.
Të numërohesh, sido që të dalë vendimi
Momente si ky janë kur një diasporë bëhet e dukshme për veten. Mijëra shqiptaro-amerikanë që rrallë e mendojnë veten si një komunitet të vetëm papritur janë një i tillë, duke shikuar të njëjtin ekran në të njëjtën orë.
Ajo dukshmëri ia vlen të bëhet e qëndrueshme. Regjistrimi i SHBA-së numëron rreth 230.000 shqiptaro-amerikanë. Vlerësimi i vetë komunitetit është afër një milioni. Hendeku është dallimi midis të qenit i parë si një gabim rrumbullakimi dhe të qenit i parë si një bashkësi, dhe është arsyeja pse ekziston Regjistri Kombëtar Shqiptar: për të prodhuar një numërim të ndershëm, të udhëhequr nga komuniteti, se sa prej nesh jemi vërtet këtu. Është falas, merr rreth dy minuta, dhe nuk të kërkon të mbash ndonjë pikëpamje të caktuar për Kosovën, UÇK-në, apo vendimin. Të kërkon vetëm nëse do të numërohesh.
Nëse një ditë si 16 shtatori të bën të ndihesh pjesë e diçkaje më të madhe, mund të numërohesh këtu. Gjykata në Hagë do të vendosë atë që vendos. Se sa i madh dhe sa i dukshëm është komuniteti shqiptaro-amerikan, është diçka që e vendosim vetë.
Burimet
- Dhomat e Specializuara të Kosovës, “Thaçi et al. Trial Judgment Scheduled for 16 September 2026,” scp-ks.org
- Dhomat e Specializuara të Kosovës, faqja e çështjes, Hashim Thaçi et al., scp-ks.org
- Balkan Insight, “After Delays and Controversies, End in Sight For Thaçi’s Kosovo War Crimes Trial,” 10 shtator 2026, balkaninsight.com
- Al Jazeera, “Kosovo president resigns to face war crimes charges,” 5 nëntor 2020, aljazeera.com
- Dhomat e Specializuara të Kosovës, “Raporti i Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës” (raporti i Dick Marty), scp-ks.org