Shumica e urdhrave të mëdhenj fetarë të botës e kanë qendrën aty ku lindën. Bektashinjtë jo. Kryeqyteti shpirtëror i këtij urdhri sufi, një rrymë mistike dhe famëmadhe tolerante e Islamit e lindur në Anatolinë mesjetare, është një kompleks i rrethuar me mure në skajin lindor të Tiranës, kryeqytetit shqiptar. Udhëheqësi i tij suprem, Dedebaba, jeton aty. Po ashtu edhe arkivat, muzeu, dhe autoriteti qendror mbi komunitetet bektashiane nga Ballkani te Miçigani.
Si arriti një urdhër i shek. XIII nga ajo që sot është Turqia ta drejtojë botën e tij nga Shqipëria, është një histori mbi mërgimin, identitetin kombëtar, dhe një formë besimi jashtëzakonisht të hapur. Është edhe një histori që kapërcen Atlantikun: teqja e parë bektashiane në Shtetet e Bashkuara u hap në një periferi të Detroitit më 1954, e themeluar nga një klerik shqiptar që kishte ikur nga të njëjtat trazira që rimodeluan urdhrin në atdhe.
Për një shqiptaro-amerikan që lexon këtë, bektashi apo jo, thelbi është më pak teologjik se qytetar. Shqipëria është një nga shoqëritë më të përziera fetarisht në Europë, dhe e mban këtë përzierje me lehtësi. Katolikë, të krishterë ortodoksë, myslimanë sunitë, bektashinj, dhe jofetarë kanë jetuar krah për krah për shekuj, dhe një varg letrar i njohur thotë se ajo që i bashkon shqiptarët nuk është një besim por një gjuhë dhe një identitet i përbashkët. Bektashizmi është një fill në atë pëlhurë. Ky shpjegim mbulon çfarë është urdhri, pse qendra e tij ndodhet në Tiranë, si i mbijetoi një shteti zyrtarisht ateist, planin e vitit 2024 për t’i dhënë një enklavë sovrane, dhe si zuri rrënjë në Amerikë.
Çfarë është bektashizmi
Bektashizmi është një urdhër sufi, një tarikat, ose vëllazëri mistike, brenda Islamit. Merr emrin nga Haxhi Bektash Veliu, një shenjt që tradita e vendos në Anatolinë e shek. XIII, dhe ritualet e tij të mëvonshme u sistemuan në shek. XVI nga Balem Sulltani. Ndjekësit quhen bektashinj (Bektashism, Wikipedia).
Urdhri njihet më së shumti si liberal dhe sinkretik. Mbështetet te misticizmi sufi, thithi ndikime nga hurufizmi dhe traditat e dervishëve endacakë, dhe mban një nderim me ngjyrim shiit ndaj Ali ibn Ebi Talibit, kushëririt dhe dhëndrit të Profetit Muhamed, së bashku me Dymbëdhjetë Imamët. Në praktikë, bektashizmi ka qenë historikisht më i çlirët ndaj detyrimeve formale rituale sesa Islami ortodoks sunit, dhe vë theks të fortë te humanizmi, barazia shoqërore, dhe toleranca (Bektashi, Britannica).
Disa terma ndihmojnë, të shpjeguar këtu në përdorim të parë:
- Teqe (turqisht tekke), një vatër ose manastir, shtëpia vendore e adhurimit dhe e komunitetit.
- Baba, fjalë për fjalë “atë”, një udhëheqës shpirtëror që drejton një teqe dhe jep udhëzim.
- Dervish, një anëtar i iniciuar që ka bërë betimet nën gradën e babait.
- Dedebaba (shqip Kryegjysh), “gjyshi” ose udhëheqësi suprem, autoriteti më i lartë i urdhrit.
- Kryegjyshata, qendra botërore, selia e Dedebabait.
Vetë rruga shpesh përshkruhet përmes katër “portave” ose dyerve: Sheriati (ligji fetar), Tarikati (rruga mistike nën një udhërrëfyes), Marifeti (njohja e thellë e Zotit), dhe Hakikati (e vërteta përfundimtare). Kjo paraqitet këtu si përshkrim, jo si miratim; mësuesit e vetë urdhrit e shpjegojnë shumë më plotësisht sesa mund ta bëjë një shkrim mbi trashëgiminë.
Një pasojë praktike e këtij këndvështrimi është mënyra si është pritur bektashizmi nga të jashtmit. Ngaqë urdhri thekson kuptimin e brendshëm të besimit dhe është relativisht i çlirët ndaj ritit të jashtëm, nuk i ndan, për shembull, burrat dhe gratë gjatë ceremonive siç bëjnë shumë tradita, dhe prej kohësh ka lejuar praktika që lexime më të rrepta të Islamit nuk do t’i lejonin, ai shpesh është përshkruar nga studiues e gazetarë si një nga rrymat më liberale në botën myslimane. Ai reputacion është pjesë e arsyes pse Shqipëria e ka nxjerrë në pah urdhrin si simbol të bashkëjetesës fetare. Për një lexues të diasporës, mësimi i dobishëm është thjesht se bektashizmi është një traditë e vërtetë dhe e gjallë me klerin, kalendarin, dhe teologjinë e vet, jo një kuriozitet folklorik, dhe jo një etiketë që përputhet mirë me supozimet perëndimore për Islamin.
Haxhi Bektash Veliu dhe besimet themelore
Tradita mban se Haxhi Bektash Veliu lindi në Horasan, në ose pranë Nishapurit, në Iranin e sotëm, dhe se u vendos në Anatoli, ku mësoi një filozofi të përqendruar te dashuria për Zotin dhe dashuria për njerëzimin. Burimet nuk pajtohen për datat e tij të sakta, disa e vendosin jetën e tij në shek. XIII e të tjerë e shtrijnë deri në shek. XIV (Bektashism, Wikipedia).
Bektashinjtë besojnë në Zot dhe njohin profetët e Islamit. Ajo që e dallon urdhrin në kuptimin popullor është karakteri i tij: theksi te kuptimi i brendshëm, shpirtëror i fesë mbi formën e rreptë të jashtme, dhe një respekt për besimet e tjera që e ka bërë, sipas reputacionit, një nga lëvizjet më ekumenike në botën myslimane. Nderimi i Aliut dhe i Dymbëdhjetë Imamëve i jep një ngjyrim shiit, të mbivendosur mbi një kornizë gjerësisht sufi.
Urdhri ka gjithashtu një strukturë të brendshme të përcaktuar. Pas iniciimit, një anëtar mund të bëhet dervish; një dervish mund të ngjitet në baba dhe të marrë drejtimin e një teqeje; mbi babain qëndron grada e halifes ose dedes (gjyshi). Në krye qëndron Dedebaba, stërgjyshi, i njohur si autoriteti suprem shpirtëror i urdhrit (Bektashism, Wikipedia).
Një ngjarje qendrore në kalendarin bektashi është Nevruzi (Nowruz), festa e pranverës, të cilën urdhri e kremton si një ditë të madhe të shenjtë dhe që përsëritet gjatë gjithë kësaj historie: qendra e Tiranës është hapur dhe rihapur në ose rreth saj. Urdhri mban gjithashtu periudhën dhjetëditore të zisë së Ashures, të lidhur me nderimin e Aliut dhe Imamëve, duke pasqyruar sërish shtresën me ndikim shiit në përkushtimin bektashi.
Asgjë prej kësaj nuk ofrohet këtu si renditje besimesh ose pohim mbi të vërtetën. Synimi është thjesht të përshkruajë një traditë të endur në historinë shqiptare, një nga disa të tilla.
Pse qendra botërore ndodhet në Tiranë
Për shekuj bektashinjtë lulëzuan brenda Perandorisë Osmane, me një lidhje të famshme me trupat e jeniçerëve. Zhvendosja moderne në Shqipëri lidhet me një vendim të vetëm politik në republikën e re turke.
Më 1925, qeveria e Mustafa Qemal Ataturkut ndaloi të gjithë urdhrat sufi dhe mbylli teqet e dervishëve në të gjithë Turqinë si pjesë e reformave të saj sekularizuese. Bektashinjtë, si urdhrat e tjerë, humbën shtëpinë e tyre ligjore në Anatoli. Qendra e urdhrit u zhvendos në Shqipëri, ku bektashizmi ishte tashmë i rrënjosur thellë, sidomos në jug (World Headquarters of the Bektashi, Wikipedia).
Rreth 1930, Sali Njazi, Dedebabai i fundit në Turqi dhe i pari në Shqipëri, themeloi Kryegjyshatën Botërore Bektashiane në Tiranë. Ai shërbeu si Dedebaba nga 1930 deri në vdekjen e tij më 1941. Kompleksi i selisë ndodhet në skajin lindor të qytetit; ndërtesat kryesore u përfunduan më 1941, gjatë pushtimit italian, dhe vendi sot përfshin një teqe, një muze, një bibliotekë, dhe arkivat e urdhrit (Salih Nijazi, Wikipedia).
Udhëheqësi aktual shpirtëror është Baba Mondi, i lindur Edmond Brahimaj më 1959, i njohur si Dedebabai i 8-të. U zgjodh më 2011 pas vdekjes së paraardhësit të tij, Reshat Bardhit, dhe e drejton urdhrin nga selia e Tiranës (Baba Mondi, Britannica). Kjo është arsyeja pse, kur flitet për kryeqytetin shpirtëror të bektashizmit botëror, po tregohet një hartë e Shqipërisë.
Bektashizmi dhe identiteti kombëtar shqiptar
Vendi i urdhrit në Shqipëri nuk është vetëm shpirtëror. Është i ndërthurur me Rilindjen Kombëtare, zgjimin kombëtar shqiptar të shek. XIX, lëvizjen që ndërtoi një identitet modern shqiptar nga gjuha, letërsia, dhe historia e përbashkët në vend të fesë.
Disa figura kryesore të atij zgjimi ishin bektashinj. Më i famshmi është Naim Frashëri, i njohur gjerësisht si poeti kombëtar i Shqipërisë, i cili vinte nga një familje me lidhje të hershme me urdhrin dhe shkroi vepra të mbushura me tema bektashiane (Albanian nationalism in Albania, Wikipedia). Ngaqë tradita bektashiane i kapërcente aq lehtë vijat sektare, ajo ofroi një shtëpi të natyrshme për një ide kombëtare të menduar për të bashkuar shqiptarët e çdo besimi.
Ajo ide përmblidhet në një varg që shpesh i atribuohet shkrimtarit të shek. XIX Pashko Vasa: Feja e shqiptarit është shqiptaria. Kuptohet më mirë si një thirrje letrare nga epoka e Rilindjes, e shkruar për të penguar dallimet fetare të mos përçanin një popull që ndante një gjuhë dhe një atdhe. Ia vlen të trajtohet me nuancë: vetë Pashko Vasa ishte katolik praktikues, dhe vargu ishte një thirrje për unitet, jo një argument se shqiptarët nuk kanë fe. Shumë shqiptarë janë të devotshëm në traditat e tyre; vargu flet për atë që kanë të përbashkët.
Për diasporën, kjo histori ka më shumë rëndësi se çdo doktrinë e vetme. Është arsyeja pse një katolik shqiptar, një ortodoks shqiptar, një sunit shqiptar, një bektashi, dhe një shqiptar laik mund ta njohin njëri-tjetrin si pjesë të të njëjtit komb. Urdhri Bektashi është një shprehje e atij pluralizmi, i shquar, i veçantë, dhe i lidhur ngushtë me historinë kombëtare.
Shtypja nën shtetin ateist, dhe rilindja
Jeta fetare e Shqipërisë gati përfundoi brenda një brezi. Më 1967, qeveria komuniste e Enver Hoxhës e shpalli vendin shtetin e parë zyrtarisht ateist në botë dhe ndaloi çdo praktikë fetare. Xhamitë, kishat, teqet, dhe faltoret u mbyllën, u ripërdorën, ose u shkatërruan; klerikët e çdo besimi u burgosën ose u internuan (Bektashism in Albania, Wikipedia).
Bektashinjtë u goditën rëndë. Shumica e teqeve bektashiane që kishin ekzistuar në të gjithë Shqipërinë para 1967-ës nuk i mbijetuan fushatës; vetëm një grusht strukturash kaluan përmes saj, dhe adhurimet vazhduan në heshtje, në privatësi, aty ku vazhduan fare. Klerikët u dërguan në internim të brendshëm ose u burgosën, dhe faltoret e teqet u rrënuan ose u ripërdorën. E njëjta fushatë ra mbi kishat katolike e ortodokse dhe mbi xhamitë sunite. Për më shumë se dy dekada, feja publike e çfarëdo lloji ishte e paligjshme në Shqipëri, dhe një brez i tërë u rrit pa asnjë udhëzim formal fetar.
Kjo mori fund me rënien e komunizmit. Ndërsa regjimi ra më 1990–91, jeta fetare u kthye, dhe selia bektashiane në Tiranë u rihap: Kryegjyshata e saj u rishenjtërua në fillim të viteve 1990 gjatë Nevruzit, festës së pranverës qendrore për kalendarin bektashi. Urdhri filloi të rindërtojë teqe, të trajnojë klerikë të rinj, dhe të rilidhet me komunitetet bektashiane jashtë vendit, përfshirë në Shtetet e Bashkuara.
Kjo histori e përbashkët e shtypjes është pjesë e arsyes pse toleranca fetare trajtohet gati si një vlerë qytetare në Shqipërinë moderne. Çdo besim në vend kaloi të njëjtën mbyllje dhe të njëjtën rilindje, brenda kujtesës së të gjallëve.
Shteti Sovran i Urdhrit Bektashi i vitit 2024
Zhvillimi më i spikatur i kohëve të fundit është një propozim për t’i dhënë urdhrit diçka që asnjë vëllazëri sufi nuk e ka pasur kurrë: vendin e vet sovran.
Më 21 shtator 2024, në Asamblenë e Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara, Kryeministri shqiptar Edi Rama njoftoi planet për të krijuar Shtetin Sovran të Urdhrit Bektashi, një mikroshtet të mbyllur tërësisht brenda Tiranës, të përqendruar te selia ekzistuese. Rama e paraqiti si një gjest tolerance fetare dhe një mënyrë për të promovuar një pamje më pozitive të Islamit (Sovereign State of the Bektashi Order, Wikipedia).
Modeli i përmendur është Qyteti i Vatikanit. Territori i propozuar do të mbulonte rreth 11 hektarë, afërsisht 27 akra, gjë që do ta bënte më të vogël se Vatikani dhe shtetin sovran më të vogël në botë për nga sipërfaqja. Sipas përshkrimit, shtetësia do të kufizohej te klerikët bektashi dhe zyrtarët që administrojnë shtetin, duke pasqyruar rregullimin e Vatikanit, dhe Baba Mondi ka folur në mbështetje të planit (Sovereign State of the Bektashi Order, Britannica).
Është e rëndësishme të jemi të saktë për statusin. Ky është një plan i njoftuar dhe i hartuar, me legjislacion që raportohet të ketë nisur në fund të 2024-ës. Nuk është, deri në çastin e këtij shkrimi, një shtet i përfunduar dhe i njohur ndërkombëtarisht, dhe propozimi ka tërhequr si mbështetje ashtu edhe kritika brenda e jashtë Shqipërisë (Edi Rama announces Bektashi microstate, Euronews). Se ku do të përfundojë ideja është ende duke u shpalosur.
Vëzhguesit kanë ngritur pyetje praktike dhe ligjore: si do të lidhej një enklavë sovrane me ligjin shqiptar dhe atë ndërkombëtar, çfarë do të thoshte krijimi i saj për ndarjen e fesë nga shteti në një vend kushtetutshëm laik, dhe a qëndron vërtet krahasimi me Qytetin e Vatikanit. Mbështetësit e paraqitin si një deklaratë paqësore dhe të nivelit të lartë se Islami dhe toleranca i përkasin njëri-tjetrit; skeptikët shqetësohen për precedentin. Ato debate janë në vazhdim dhe shënohen këtu pa marrë anë. Ajo që sinjalizon njoftimi, një vend që ofron të gdhendë tokë sovrane për një urdhër sufi mysliman si emblemë bashkëjetese, është mjaftueshëm e pazakontë sa të ketë tërhequr vëmendje mbarëbotërore dhe të ketë vënë emrin bektashi para audiencash që nuk e kishin dëgjuar kurrë.
Bektashizmi në diasporën amerikane
Historia bektashiane ka një kapitull amerikan, dhe ai kalon nga Miçigani.
Teqja e parë bektashiane shqiptare në Shtetet e Bashkuara u themelua nga Baba Rexhebi, i lindur Rexheb Beqiri më 1901, në Taylor, Miçigan, pak jashtë Detroitit. E njohur si Teqja e Parë Bektashiane Shqiptare në Amerikë, ishte ndërtesa e parë bektashiane e ngritur në vend dhe u shenjtërua më 15 maj 1954 (First Albanian Bektashi Tekke in America, Wikipedia). Baba Rexhebi kishte lënë Ballkanin mes të njëjtave trazira të mesit të shekullit që shpërndanë kaq shumë shqiptarë, dhe e ndërtoi teqen me mbështetjen e bektashinjve shqiptarë tashmë të vendosur në zonën e Detroitit.
Teqja u bë më shumë se një vend adhurimi. Gjatë viteve 1960, emigrantët bektashi shqiptarë që mbërrinin nga rajoni rreth Maqedonisë së Veriut e forcuan komunitetin, dhe vatra shërbeu si një spirancë kulturore për shqiptaro-amerikanët e traditës bektashiane (Baba Rexheb, Wikipedia). Baba Rexhebi e udhëhoqi deri në vdekjen e tij më 1995, dhe puna e tij u dokumentua më vonë gjatë nga antropologia gjuhësore Frances Trix, e cila studioi me të për vite dhe botoi një biografi të tij.
Teqja e Taylorit ka rëndësi për të njëjtën arsye si selia e Tiranës: tregon urdhrin duke i mbijetuar zhvendosjes dhe duke u rindërtuar larg nga ku nisi. Kur shteti komunist i Shqipërisë po shtypte jetën fetare në atdhe, një cep i praktikës bektashiane po mbahej gjallë në periferi të Detroitit. Vatra u dha familjeve bektashiane shqiptaro-amerikane një vend për të shënuar Nevruzin dhe adhurime të tjera, për t’u mësuar fëmijëve, dhe për të mbajtur një fill vazhdimësie që atdheu nuk mund ta ruante gjatë atyre dekadave.
Lidhja me Miçiganin nuk është rastësore. Miçigani është shtëpi e afërsisht 27,000 shqiptaro-amerikanëve, përqendrimi i dytë më i madh në vend pas Nju-Jorkut. Komuniteti bektashi i zonës së Detroitit është një fill i asaj pranie më të gjerë shqiptaro-amerikane, e cila, si vetë Shqipëria, përfshin familje katolike, ortodokse, sunite, bektashiane, dhe laike.
Ky është filli lidhës. Diaspora mbart të njëjtin pluralizëm si atdheu. Një shqiptaro-amerikan familja e të cilit është bektashiane, një tjetër katolik, dhe një me asnjë besim, janë të gjithë pjesë e të njëjtit komunitet, të përcaktuar nga gjuha, trashëgimia, dhe historia e përbashkët në vend të fesë.
Shto veten te numërimi
Ai komunitet është shumë më i madh sesa tregon regjistri. Regjistrimi amerikan i popullsisë numëron rreth 230,000 shqiptaro-amerikanë. Numri i vërtetë është më afër një milioni, sepse numërimi na humbet shumicën për arsye strukturore: përgjigje të përziera për vendlindjen, shënime paraardhësie të anashkaluara, dhe degë të tëra të një familjeje që formulari nuk i arrin kurrë.
Regjistri Kombëtar Shqiptar po ndërton një numërim të drejtuar nga komuniteti nëpër çdo traditë dhe rajon, familjet bektashiane të përfshira. Feja nuk është në formular; të na thuash që ekziston është ajo që të shton te numërimi. Numërohu → Është falas dhe merr rreth dy minuta.