Është një nga pyetjet më të kërkuara mbi identitetin shqiptar, dhe vjen nga një vend i sinqertë: përgjigjja s’përputhet me kategoritë që shumica mbajnë në kokë. As sllavë, ndonëse fqinjët janë. As grekë a italianë, ndonëse bregdeti gati i prek të dyja. As arabë, ndonëse një emër a një fe ndonjëherë lexohet ashtu nga të huajt. Ai mospërputhje është arsyeja pse pyetja shkruhet në një shirit kërkimi mijëra herë në muaj.
Ja përgjigjja e qartë, dhe arsyet pas saj.
Çfarë etnie janë shqiptarët?
Shqiptarët janë një grup etnik i veçantë, autokton i Ballkanit, në Evropën Juglindore. “I veçantë” është fjala kyçe: s’janë degë e asnjë populli fqinj. Prova e vetme më e fortë është gjuha. Shqipja është një nga rreth një duzinë degësh kryesore të familjes indo-evropiane, dhe qëndron vetëm në atë pemë, pa të afërm të gjallë. Gjuhë kaq të izoluara s’shfaqen brenda natës; ato shënojnë një popull që ka qenë në vend, si vetja, prej shumë kohësh.
Shqiptarë etnikë sot jetojnë në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni të Veriut e Mal të Zi, me komunitete më të vjetra në Greqi (çamët dhe, historikisht, arvanitasit) e në Italinë jugore (arbëreshët), dhe një diasporë në çdo kontinent. E njëjta etni, shumë pasaporta.
A janë shqiptarët të bardhë?
Në një formular amerikan, po. Byroja e Censusit të SHBA e përkufizon “të bardhë” si prejardhje nga çdo popull i lashtë i Evropës, Lindjes së Mesme ose Afrikës së Veriut — pra shqiptarët, si popull evropian, numërohen si të bardhë, e njëjta kuti që shënon një italian, grek a polak amerikan.
Ajo që ia vlen të ndahet është se raca dhe etnia janë dy pyetje të ndryshme. “I bardhë” është një kategori e gjerë racore amerikane; “shqiptar” është një etni e caktuar. Një shqiptaro-amerikan është të dyja — etnikisht shqiptar, dhe, në pyetjen e racës në census, i bardhë. Asnjëra përgjigje s’e fshin tjetrën, dhe asnjëra s’është ajo interesantja. Interesantja është etnia, sepse ajo është pjesa që trashëgohet.
A janë shqiptarët arabë ose lindorë?
Jo. Shqiptarët janë popull evropian, dhe gjuha e tyre është indo-evropiane, pa lidhje me arabishten a ndonjë gjuhë semite. Kjo del ngaqë ka të bëjë me fenë. Shumë shqiptarë — ndonëse jo të gjithë — janë myslimanë, trashëgimi e gati pesë shekujve nën Perandorinë Osmane, dhe për një të huaj një emër mysliman mund të lexohet si lindor.
Por feja s’është etni, dhe Shqipëria është një nga vendet më të qarta në botë për ta parë ndryshimin. I njëjti vend i vogël strehon myslimanë sunitë, bektashinj, katolikë dhe të krishterë ortodoksë që ndajnë një gjuhë e një trashëgimi. Një shqiptar mysliman dhe një shqiptar katolik janë e njëjta etni — evropianë, ballkanas, shqiptarë. Feja u shtua sipër identitetit; s’e zëvendësoi.
A janë shqiptarët sllavë, grekë a turq?
Jo për të tria, dhe arsyet ia vlen t’i dish sepse diaspora i dëgjon vazhdimisht.
Jo sllavë. Shqipja s’është gjuhë sllave — s’ka lidhje me serbishten, kroatishten, bullgarishten a maqedonishten. Shqiptarët ishin tashmë në Ballkan kur mbërritën migrimet sllave në shekujt VI e VII; shekuj jetese pranë fqinjëve sllavë s’i bënë sllavë.
Jo grekë. Kontakt i lashtë e i thellë, një cep i përbashkët i Mesdheut, madje ca histori e përbashkët — por një popull tjetër dhe një gjuhë tjetër.
Jo turq. Perandoria Osmane sundoi trojet shqiptare rreth 500 vjet dhe la një shenjë fetare e kulturore, siç bëjnë perandoritë. Sundimi s’është prejardhje. Shqiptarët s’janë etnikisht a gjuhësisht turq.
Nga vjen vërtet etnia
Rrëfimi kryesor shkencor i gjurmon shqiptarët e sotëm te ilirët e lashtë — popujt indo-evropianë të Ballkanit perëndimor në antikitet — me gjuhën shqipe si fillin e vazhdimësisë. Është hipoteza mbizotëruese më shumë sesa një çështje e mbyllur, dhe si pyetja e origjinës ashtu edhe dëshmia ilire meritojnë trajtimin e tyre të plotë, që e marrin diku tjetër në këtë faqe.
Për pyetjen e etnisë, përfundimi është më i thjeshtë: shqiptarët janë një nga popujt më të vjetër vazhdimisht të pranishëm të Evropës, të përcaktuar nga një gjuhë që s’i takon askujt tjetër.
Pse ka rëndësi pyetja — dhe ç’të bësh me përgjigjen
Njerëzit rrallë e kërkojnë etninë e tyre në Google nga kureshtje e kotë. E bëjnë sepse është e tyrja dhe duan fjalët për të — një shqiptaro-amerikan i brezit të dytë a të tretë, një kuti larg nga një trashëgimi që forma e përditshme e jetës amerikane e mban paksa jashtë dorës.
Pra ja përgjigjja në një rresht: je etnikisht shqiptar — një popull i veçantë evropian i Ballkanit, me një gjuhë krejt të vetën — dhe asnjë kuti race në census s’e ndryshon këtë.
Hapi tjetër është ai që e bën të vlejë për diçka. Censusi amerikan regjistron rreth 224,000 shqiptaro-amerikanë; komuniteti i vërtetë, duke përfshirë këdo që s’e shënon kurrë kutinë, është më afër një milioni. Ai hendek është problem matjeje, dhe mbyllet një emër në një kohë — njerëz që e dinë saktësisht çfarë janë, duke e vënë në regjistër.
Regjistri Kombëtar Shqiptar është numërimi i udhëhequr nga komuniteti i shqiptaro-amerikanëve. Nëse përgjigjja lart është e jotja, të shtosh emrin zgjat dy minuta, dhe e kthen një fakt privat në një fakt të numëruar.