Kufijtë e Shqipërisë nuk i kanë përfshirë kurrë të gjithë shqiptarët. Për shekuj, komunitete shqipfolëse kanë ekzistuar në mbarë Ballkanin dhe Mesdheun — në Itali, Greqi, Rumani, Ukrainë dhe Bullgari. Diaspora e gjerë shqiptare shtrihet në pesë kontinente sot; ajo që e bën Mandritsën ndryshe është mosha dhe izolimi i saj. Një fshat, në një cep të Bullgarisë ku Malet Rodope takojnë kufirin grek, ka folur shqip për pothuajse 400 vjet.
Tre Vëllezër, Një Baxho
Historia e themelimit të Mandritsës është mjaft e saktë për të qenë e besueshme dhe mjaft e vjetër për të mbajtur paralajmërimet e zakonshme rreth traditës gojore. Sipas dëshmive lokale të trashëguara brez pas brezi, tre vëllezër të krishterë ortodoksë shqiptarë mbërritën në Rodobet lindore në 1636. Ata erdhen nga Vithkuqi, një fshat në rajonin e Korçës në Shqipërinë juglindore të sotme — një vend i njohur për kishat e tij prej guri dhe zejëtarët e aftë.
Vëllezërit ishin blegëtorë. Ata furnizonin mish dhe djathë njësive ushtarake osmane që kalonin rajonin në rrugën drejt Adrianopojës (Edirne e sotme, Turqi). Beu osman lokal, i kënaqur me furnizimin e tyre, u dha një marrëveshje: drejtoni grigjat tuaja nga lindja e diellit deri në perëndim dhe vendosuni kudo që ju zë nata. Toka që do të kërkonin do të ishte e përjashtuar nga taksat.
Ata ndalën në bregun e djathtë të Bjala rekës, në kodrat në jug të asaj që sot është Ivajlovgradi. Fshati që themeluan mori emrin nga zanati i tyre: mandra, fjala shqipe dhe ballkanike për baxhon ose stanën. Mandritsa — fshati i mandrës.
Rritja dhe Begatia
Shumica e popullsisë shqiptare të Mandritsës mbërriti më vonë, me shumë gjasa në fund të shekullit të tetëmbëdhjetë, ndërsa më shumë familje ortodokse shqiptare ndoqën rrugën e kolonëve fillestarë nga trojet osmane shqiptare. Deri në 1873, fshati kishte arritur në 250 familje me 1,080 banorë shqiptarë. Në kulmin e tij, në fillim të shekullit të njëzetë, Mandritsa mbante rreth 3,500 vetë — një qytezë me çdo masë.
Ekonomia ishte e ndërtuar mbi mbarështimin e mëndafshit, kultivimin e duhanit dhe tregtinë. Fshati kishte tre institucione arsimore — një shkollë për djem, një shkollë për vajza dhe një kopsht — një shkritore këmbanash, punishte susami e tahini, mullinj, farkëtarë, kasaphanë, madje edhe një kinema. Shtëpitë e tij trekatëshe — me tullë e qerpiç, me tavane të gdhendura në dru, ballkone prej hekuri të punuar dhe kolona guri — ndiqnin stilin arkitektonik rajonal trakian që udhëtarët mund ta shohin ende në ndërtimet e mbijetuara sot.
Dy kisha ortodokse ishin shtylla e komunitetit. Kisha më e vjetër e Shën Nedelës, pranë varrezave, thuhet se i ngjan shumë kishës në Vithkuq — atdheun origjinal matanë maleve. Kisha kryesore e Shën Dhimitrit ndodhet në qendër të fshatit.
Luftërat Ballkanike dhe Zbrazja e Madhe
Rënia e Mandritsës filloi me luftërat që riformësuan Ballkanin në vitet 1912–1913. Fshati u çlirua nga sundimi osman më 15 tetor 1912, gjatë Luftës së Parë Ballkanike, nga njësi të Ushtrisë së Parë Bullgare. Ai u ripushtua shkurtimisht nga osmanët gjatë Luftës së Dytë Ballkanike para se Traktati i Kostandinopojës ia kaloi përgjithmonë Bullgarisë.
Popullsia u shemb brenda një brezi. Nga 480 familjet që jetonin në Mandritsë gjatë Luftërave Ballkanike, vetëm 40 mbeën në Bullgari. Të tjerët u larguan — fillimisht drejt territorit osman, pastaj përmes Kostandinopojës dhe Rodostos drejt Greqisë. Rreth 100 familje u vendosën afër Kilkisit në Maqedoninë greke, ku themeluan një fshat që e quajtën Mandres sipas shtëpisë që kishin lënë. Familje të tjera u shpërndanë në fshatra të Maqedonisë greke dhe Trakisë Perëndimore.
Një valë e dytë emigrimi drejt Greqisë pasoi në 1929. Deri në mesin e shekullit të njëzetë, Mandritsa ishte një fshat i vogël që bëhej edhe më i vogël.
Një Shqipe Arkaike në Kufi me Greqinë
Ajo që mbijetoi në Mandritsë kur popullsia jo ishte gjuha. Familjet e mbetura vazhduan të flisnin shqip — një varietë arkaike e dialektit jugor tosk që u nda nga zhvillimi i përgjithshëm i shqipes diku në shekullin e shtatëmbëdhjetë dhe nuk u standardizua apo u shkrua kurrë.
Dialekti ruan fjalor dhe forma gramatikore që shqipja standarde moderne i ka braktisur. Është, në miniaturë, i njëjti fenomen që gjuhëtarët kanë dokumentuar në fshatrat shqiptare të stepës së Azovit në Ukrainë dhe ndër komunitetet arbëreshe të Italisë jugore: një shqipe e ngrirë në kohë, e mbajtur gjallë nga transmetimi gojor brenda një komuniteti të rrethuar nga një gjuhë tjetër shumice.
Albanologu bullgar Ludmil Stankov (1949–2020) kaloi vite duke regjistruar dhe analizuar shqipen e Mandritsës. Monografia e tij e vitit 2017, The Albanian Variety Spoken in the Village of Mandritsa, është studimi më i plotë i dialektit. Maria Hristova Georgieva-Peeva botoi një fjalor bisedor bullgarisht-shqip me glosar në 2015, duke u mbështetur në të njëjtën gjuhë të gjallë. Të dy punimet dokumentojnë një varietë që nuk ka traditë të shkruar — gjithçka që ka mbijetuar, mbijetoi sepse dikush vazhdoi ta fliste me fëmijët e vet.
Folësit janë dygjuhësh. Bullgarishtja është gjuha e shtetit, e shkollës, e tregtisë. Shqipja është gjuha e tryezës së kuzhinës, e të afërmve më të vjetër, e frazave që dalin kur dikush habit ose zemërohet. Është i njëjti model në çdo komunitet të vogël të diasporës: gjuha e trashëgimisë tërhiqet në sferën private dhe mbahet aty sa kohë që brezi që e mbart ende jeton.
Mandritsa Sot
Regjistrimi bullgar i vitit 2021 numëroi 34 banorë të përhershëm në Mandritsë, nga 52 në vitin 2011. Fshati është i qetë në dimër, më i zëshëm në verë kur pasardhësit kthehen. Disa nga shtëpitë trekatëshe qëndrojnë ende; të tjera janë rrënoja me ballkone hekuri që ndryshken në faqen e kodrës.
Fshati ndodhet vetëm 2 km nga kufiri grek, në një cep të Bullgarisë ku pak turistë mbërrijnë. Ivajlovgradi, qyteti më i afërt, është 15 km në veri. Rodobet këtu janë të ulëta dhe të buta — zonë duhani, jo zonë skish.
Mandritsa nuk ka lobi të diasporës, as qendër kulturore në ndonjë kryeqytet të huaj, as paradë vjetore. Nuk është një komunitet që organizohet. Është një komunitet që mbishtron — me kokëfortësi, me gjeografi, me aksidentin e një leje toke të vitit 1636 që vendosi blegëtorë shqipfolës në një kodër ku qëndruan për pothuajse katër shekuj ndërsa kufijtë ndryshuan rreth tyre.
Për shqiptaro-amerikanët që ndjekin hartën e plotë të atjeve ku përfunduan shqiptarët, Mandritsa është një pikë e dhënash që e ndërlikon historinë. Shpërndarja shqiptare nuk ishte vetëm drejt perëndimit — në Itali me arbëreshët, në Amerikë me valët e shekullit të njëzetë. Ishte gjithashtu drejt veriut, në Ballkanin sllavishtfolës, ku komunitete të vogla u mbajtën në vende ku lëvizja kombëtare nuk arriti kurrë. Mandritsa është i fundit nga ato komunitete që flet ende shqip në Bullgari. Nëse do të flasë shqip në brezin tjetër varet nga fakti nëse 34 banorët e mbetur kanë nipër që kthehen.
Çfarë Na Tregon Mandritsa
Komunitetet shqiptare që mbijetojnë jashtë Shqipërisë dhe Kosovës priren të bien në dy kategori: të mëdhatë dhe të organizuarat (diaspora milionëshe në Shtetet e Bashkuara, arbëreshët me statusin e tyre të pakicës së mbrojtur në Itali) dhe të voglat e të harruarat (një fshat në Bullgari, katër fshatra në Ukrainë). Mandritsa i përket kategorisë së dytë.
Ka rëndësi sepse është dëshmi. Një komunitet që ka folur shqip që nga 1636, brenda Bullgarisë, pa mbështetje institucionale apo traditë të shkruar, është provë se shpërndarja shqiptare në Ballkanin osman ishte më e thellë dhe më e qëndrueshme sesa hartat politike sugjerojnë. Tre vëllezërit nga Vithkuqi që drejtuan grigjat e tyre në Rodope nuk planifikuan të bëheshin kapsulë kohore gjuhësore. Ata planifikuan të bënin djathë. Pasardhësit e tyre, 390 vjet më vonë, ende mbajnë gjuhën e njerëzve që mbërritën.