Në fillim të gushtit, unë dhe Ervini u lidhëm në një Zoom me Dr. Nevila Pahumin, specialisten e referencës që kujdeset për koleksionet shqiptare në Bibliotekën e Kongresit. Po e pranoj diçka që në fillim. Nuk kisha kërkuar kurrë në loc.gov para asaj bisede. E kam dëgjuar emrin gjithë jetën, ndërtoj faqe interneti për trashëgiminë shqiptare, dhe nuk kisha shkruar asnjë herë “Albanian American” në bibliotekën më të madhe në botë. Nevila na vuri ta bënim drejtpërdrejt. Rezultati i parë ishte arkivi online shqiptaro-amerikan.
Ajo bisedë ma ndryshoi mënyrën si mendoj për atë që po ndërton NAR-i, dhe duhet të ndryshojë atë që bën ti me kutitë në bodrumin e prindërve të tu. Ja çfarë mësuam.
Koleksioni shqiptar më i madh në Amerikë ndodhet përballë Gjykatës së Lartë
Biblioteka e Kongresit u themelua në 1800, çka e bën institucionin më të vjetër kulturor federal në Shtetet e Bashkuara. Aty punojnë rreth 3.200 veta. Materialet shqiptare filluan të vinin gjatë fundit të viteve 1800, dhe sot koleksioni shkon, me fjalët e Nevilës, “diku mes 15.000 dhe 20.000 artikujsh të formateve të ndryshme, nga Shqipëria, nga të gjitha pjesët e Evropës Juglindore ku shqipja flitet ose shkruhet ose është gjuhë komunikimi.”
Kjo e bën koleksionin shqiptar më të madh në Shtetet e Bashkuara, dhe ka gjasa më të madhin jashtë vetë Shqipërisë.
Disa nga ato që gjenden aty:
- Biografia e Skënderbeut nga Marin Barleti, e shtypur në Romë në fillim të viteve 1500. Njëra nga biografitë më të hershme të heroit tonë kombëtar, dhe mund të shohësh një kopje të dixhitalizuar online.
- Një dorëshkrim i miniaturuar, i pikturuar me dorë me flamurin amerikan dhe atë shqiptar, dhuruar Presidentit Woodrow Wilson në 1919 nga shqiptarë që përgjëroheshin për mbështetje të pavarësisë. Ka mbijetuar sepse e veja e Wilsonit dhuroi letrat e tij.
- Një regjistrim radiofonik i vitit 1939 me Faik Konicën, ministrin tonë të parë në Shtetet e Bashkuara. Biblioteka e ka ende.
- Dielli, gazeta e Bostonit që ndërtuan Konica dhe Fan Noli, në mikrofilm që shkon deri në 1909. Illyria nga Bronksi. Liria nga Bostoni. Zëri i Popullit, Koha Jonë, gazeta zyrtare, madje edhe revista satirike e epokës komuniste Hosteni.
- Koleksioni më i madh në botë i numëratorëve telefonikë fizikë, çka tingëllon absurde derisa të dëgjosh pse ka rëndësi. Më shumë për këtë më poshtë.
“Shqipja është një nga 470 gjuhët e huaja me të cilat punojmë,” na tha Nevila. Pastaj shtoi, pa shumë modesti: “Jemi në gjendje të bëjmë atë që bën Biblioteka Britanike. Dhe ndoshta shumë, shumë më mirë, sinqerisht.”
Personi që e ruan
Nevila festoi pesë vjet në Bibliotekë një ditë para bisedës sonë, dhe sipas standardeve të institucionit ajo është e re. “Shumica e bibliotekarëve vazhdojnë me një karrierë diku mes tridhjetë dhe dyzet e pesë vjetësh,” tha ajo. “Ndërsa unë jam vetëm në fillimin e fillimit.”
Ajo nuk kishte nisur të bëhej bibliotekare. Është historiane e Evropës Juglindore me një doktoraturë nga Universiteti i Miçiganit, ka dhënë histori ballkanike, dhe punon në rreth shtatë gjuhë. Është personi i parë i punësuar për të punuar me kohë të plotë për promovimin e koleksioneve shqiptare, por ishte e kujdesshme të theksonte se koleksioni nuk është i saji: “Ky është grumbulluar përgjatë një shekulli. Unë jam thjesht personi i parë i punësuar për ta promovuar.”
Prioritetet e saj të mbledhjes, sipas renditjes së saj: gjuha e para, historia e dyta. “Çfarë është shqiptare? Gjuha është tipari i asaj lloj identiteti.” Biblioteka mbledh material shqiptar në çdo fushë përveç mjekësisë klinike dhe bujqësisë teknike, që i takojnë dy bibliotekave të tjera kombëtare në Uashington.
Kur Ervini e pyeti se çfarë do në fund të fundit, përgjigjja u dha me pak fjalë. “Rrit koleksionet. Rrit ndërgjegjësimin.”
Interneti tani është edhe ai një koleksion
Kjo është pjesa që më ndaloi. Biblioteka e Kongresit nuk arkivon vetëm libra. Ka arkivuar faqe interneti shqiptare, dhe Nevila ishte pjesë e një nisme për të ruajtur praninë online të bashkësive emigrante nga Evropa Qendrore dhe Lindore.
“Ne dokumentojmë faqet e bashkësisë kudo që i gjejmë,” tha ajo. Si i gjejnë? “Ndonjëherë është rastësi, dhe ndonjëherë është fjalë goje.” Kisha, xhami, organizata bashkësie. Faqet aktive skanohen çdo javë ose çdo muaj. Faqet që Biblioteka i do për regjistrin kapen të paktën një herë, sepse faqet e bashkësisë e kanë zakon të zbehen nga interneti, dhe sapo të zhduken, kanë ikur.
E gjitha bazohet në leje. Pronari i një faqeje merr një kërkesë me shkrim nga ekipi i arkivimit të internetit, dhe nëse pranon, historia e faqes tënde ruhet nga biblioteka kombëtare e Shteteve të Bashkuara. Përgjithmonë. Çdo studiues, kudo, mbi moshën 16 vjeç, mund ta shohë falas.
Ndalu një çast te kjo. Shumica e organizatave shqiptare në këtë vend nuk kanë fare arkiv. Historia e tyre jeton në një dollap dokumentesh, në një faqe Facebook, dhe në kujtesën e atij që ka qenë arkëtar më gjatë. Biblioteka kombëtare do ta ruajë regjistrin dixhital të një bashkësie përgjithmonë, falas, dhe shumica prej nesh nuk e dimë që programi ekziston.
Si ta përdorësh Bibliotekën
Nuk të duhet të jesh profesor. Nuk të duhet as të shkosh në Uashington, ndonëse po shkove, ndërtesa ndodhet ngjitur me Gjykatën e Lartë, pak minuta në këmbë nga Union Station, dhe Nevila organizon vizita. Ka pritur ambasadorin shqiptar dhe ministrin e kulturës, por edhe familje të zakonshme e grupe studentësh.
Tri rrugë praktike:
- Kërko nga divani. Shko te loc.gov dhe kërko “Albanian American” ose çfarëdo teme, emri ose qyteti. Artikujt e dixhitalizuar, përfshirë biografinë e Skënderbeut nga Barleti dhe dorëshkrimin e Wilsonit, janë me qasje të hapur.
- Pyet një bibliotekar. Divizioni Evropian u përgjigjet pyetjeve nga kushdo te ask.loc.gov. Dhe këtu hyjnë ata numëratorë telefonikë. “Kam një gjysh që jetoi në Bon. E di që ju keni numëratorë telefonikë. A mund të më ndihmoni të gjej adresën e tij? Kjo është një pyetje e rëndomtë që marr,” na tha Nevila. Nëse familja jote kaloi nga Italia, Greqia, Gjermania, ose kudo tjetër rrugës për në Amerikë, Biblioteka mund të jetë në gjendje t’i vendosë në një adresë në një vit të caktuar. Ky është ar për gjenealogjinë.
- Vizito personalisht. Kushdo 16 vjeç e lart me një dokument me foto merr një Kartë Lexuesi falas. Regjistrohu paraprakisht online, paraqitu, dhe mund të kërkosh materiale në sallat e leximit.
Mos i hidh kutitë
Ja historia që më mbeti në mendje. Disa vjet më parë, bodrumi i Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë në Tiranë u përmbyt. Gazeta që shkonin deri në fillim të viteve 1900, që para se vendi të ekzistonte zyrtarisht, ishin në atë bodrum. Ato mbijetuan si dëshmi sepse ishin dixhitalizuar dhe kopjuar më parë.
Nevila na e tregoi atë histori si inkurajim, sepse dixhitalizimi i arkivave është punë e ngadaltë e pa shkëlqim. “Ajo që po bëni është tejet e rëndësishme,” tha ajo. “Ka vlerë të jashtëzakonshme.”
Pra çfarë ndodh me letrat e gjyshit tënd, me broshurën e pesëdhjetëvjetorit të kishës sate, me programet e kuvendit të shoqatës sate nga viti 1962? Dy përgjigje tani, jo një.
Së pari, Biblioteka e Kongresit pranon dhurime, dhe thotë jo më rrallë nga sa mund të mendosh. “Është shumë e rrallë të refuzojmë diçka,” tha Nevila. “Nëse nuk e kemi, zakonisht e pranojmë.” Arsyeja kryesore për refuzim është dublikimi. Ti paraqet një ofertë përmes formularit online të dhurimeve të Bibliotekës (mos i dërgo kurrë artikujt pa u kërkuar), një specialiste si Nevila e shqyrton, dhe nëse i shton diçka koleksionit, materialet e familjes sate hyjnë në regjistrin e përhershëm të Shteteve të Bashkuara. Për artikujt më të vjetër ka një bonus: çdo gjë e botuar në vitin 1930 ose para tij që hyn në koleksione mund të dixhitalizohet drejtpërdrejt, pa ndërlikime të së drejtës së autorit.
Së dyti, dhe kjo doli drejtpërdrejt nga biseda jonë: kur Biblioteka nuk mund të marrë diçka, Nevila tani mund t’i drejtojë njerëzit te ne. NAR-i po ndërton një arkiv dixhital pikërisht për materialet që bien jashtë fushëveprimit të një biblioteke kombëtare, dhe rekomandimi shkon në të dyja drejtimet. Siç e tha ajo, “Kjo është ajo që bëjnë bibliotekat. Lidhin njerëzit. S’ka kuptim t’i grumbullosh të gjitha vetëm për vete.”
Ajo tha edhe diçka që vlen për ne po aq sa për të. “Pjesë e mbledhjes është edhe shërbimi ndaj saj, sepse s’ka kuptim të grumbullosh libra që nuk do të përdoren.”
Ky është standardi. Jo thjesht të ruash gjërat. T’i bësh të gjetshme. “Gjithçka ka të bëjë me gjetshmërinë,” tha ajo. “Të nxitësh gjetshmërinë.”
Ku shkon kjo
Biblioteka e Kongresit i numëron librat tanë. Askush nuk na numëron ende ne. Këto janë dy gjysma të të njëjtit projekt, dhe pas nëntëdhjetë minutash me personin që ruan gjysmën e parë, jam më i bindur se kurrë që gjysma e dytë ia vlen të ndërtohet.
Nëse ke materiale që ia vlen të ruhen, fillo me formularin e dhurimeve të Bibliotekës ose na shkruaj neve te NAR-i. Nëse ke një faqe interneti që dokumenton jetën shqiptare në Amerikë, njofto ekipin e arkivimit të internetit që ajo ekziston. Dhe nëse ke dy minuta, shtoje veten te numërimi te albanianregistry.org, sepse një bashkësi që i ruan dëshmitë e veta duhet të dijë edhe përmasën e vet.
Çfarë po fle në bodrumin e familjes sate?