Përgjigjja e shkurtër: Arkivi audio Louis M. Prifti është i ndërtuar rreth 17 regjistrimeve historike që dokumentojnë Kryepeshkopin Fan Noli — fjalimet e intervistat e tij, së bashku me regjistrime të ngjarjeve rreth tij, përfshirë funeralin dhe një simpozium për njëqindvjetorin e lindjes së tij — plus intervista shtesë me shqiptaro-amerikanë të tjerë, regjistruar nga një transmetues i Zërit të Amerikës dhe tani duke u ruajtur e shpërndarë te Kryepeshkopata Ortodokse Shqiptare në Boston, Biblioteka e Kongresit dhe institucione të tjera. Është diçka e rrallë: historia e hershme shqiptaro-amerikane, në tingull dhe jo në letër.
Për tri dekada, një transmetues në Uashington mbajti në heshtje një mikrofon të hapur mbi shekullin shqiptaro-amerikan.
Rezultati, i njoftuar përmes gazetës më të vjetër të diasporës, Gazeta Dielli, është Arkivi audio Louis M. Prifti — shtatëmbëdhjetë regjistrime të ndërtuara rreth një figure madhore, Fan Nolit, plus intervista me shqiptaro-amerikanë të tjerë. Disa janë vetë zëri i tij — fjalimet, intervistat. Të tjera janë të ngjarjeve rreth tij: funerali i tij në 1965, dhe një ngjarje që koleksioni e përshkruan si simpozium të Harvardit për njëqindvjetorin e lindjes së tij, e mbajtur vite pas vdekjes së tij.
Thuajse gjithçka tjetër që mbijeton nga ajo botë është tekst. Ky është tingulli.
Kush ishte Noli
Është e vështirë të mbivlerësohet vendi i Fan Nolit në Amerikën shqiptare. I lindur në 1882 në İbriktepe, në Trakën osmane, ai mbërriti në Shtetet e Bashkuara dhe, në 1908 në Boston, themeloi Kishën Ortodokse Shqiptare në Amerikë — një kishë në gjuhën e vetë emigrantëve, në një kohë kur një shqiptari mund t’i mohohej varrimi i krishterë thjesht se ishte shqiptar.
Nuk u ndal aty. E mori diplomën në Harvard në klasën e 1912-s. Themeloi Diellin në 1909 dhe, në 1912, bashkëthemeloi VATRA-n, Federatës Panshqiptare të Amerikës — për dekada zemra politike e diasporës. Në 1924 u kthye në atdhe dhe shërbeu gjashtë muaj si kryeministër i Shqipërisë para se të shtyhej sërish në mërgim. Përktheu Shekspirin, Servantesin dhe liturgjinë ortodokse në shqip, dhe më vonë mori një doktoraturë nga Universiteti i Bostonit, në 1945, me një disertacion mbi Skënderbeun.
Peshkop, studiues, redaktor, burrështetas, përkthyes: Noli është gjëja më e afërt me një baba themelues që ka historia shqiptaro-amerikane. Dhe deri tani, shumica e atyre që e përmendin emrin e tij nuk e kanë dëgjuar kurrë.
Njeriu me shiritin
Regjistrimet ekzistojnë falë Louis M. Priftit. Sipas familjes së tij dhe Gazetës Dielli, Prifti lindi në Borovë të Shqipërisë në 1914, emigroi në Filadelfia në 1931, dhe shërbeu si ushtar i dekoruar në Luftën e Dytë Botërore. Pastaj, nga 1951 deri në 1982, punoi për Shërbimin Shqip të Zërit të Amerikës — si shkrimtar, redaktor, producent dhe zë në transmetim.
Ajo punë ka rëndësi për historinë. Zëri i Amerikës i kishte rifilluar transmetimet shqip në 1951, dhe përgjatë izolimit të gjatë të Shqipërisë komuniste ishte lidhja kryesore që bota e jashtme kishte me vendin — sondazhet më vonë sugjeruan se shumica e shqiptarëve dëgjonin, me rrezik real personal. Prifti e kaloi karrierën duke qenë zëri që Shqipëria dëgjonte. Rrugës, me instinktin e një transmetuesi, regjistroi zërat përreth: kryepeshkopin, emigrantët, bashkësinë ashtu si tingëllonte vërtet.
(Biografia e vetë Priftit mbështetet kryesisht në rrëfime familjare, ndaj e raportojmë si të tillë. Fillimi i tij në 1951 përputhet me rifillimin e dokumentuar të transmetimeve shqip të Zërit të Amerikës po në 1951.)
Çfarë ka në shirita
Të shtatëmbëdhjetë regjistrimet, siç i përshkruan arkivi, shkojnë nga solemnja te intimja:
- Vetë Fan Noli, në zërin e tij — disa fjalime e intervista.
- Funerali i tij, 1965 — regjistrim i vetë ngjarjes, një rast për Nolin dhe jo zëri i tij.
- Një regjistrim i një ngjarjeje që koleksioni e quan simpozium të Harvardit për njëqindvjetorin e lindjes së Nolit — domosdoshmërisht e mbajtur rreth vitit 1982, rreth shtatëmbëdhjetë vjet pas vdekjes së tij në 1965. (Këtë e shënojmë me kujdes: përshkruhet në vetë njoftimin e arkivit, dhe ngjarja e dokumentuar në mënyrë të pavarur për njëqindvjetorin e Nolit në 1982 ishte një seminar në Nju-Jork — ndaj trajtoje kornizën “Harvard” si rrëfim të arkivit, jo si fakt të vërtetuar.)
Përtej këtyre shtatëmbëdhjetëve, vetë rrëfimi i arkivit përfshin edhe intervista me shqiptaro-amerikanë të tjerë të epokës: Anthony Athanas, pronari i restorantit të famshëm të Bostonit Anthony’s Pier 4; Dr. Andrew D. Elia; At Arthur Liolin, që shërbeu si kancelar i Kryepeshkopatës Ortodokse Shqiptare në Amerikë për dekada; dhe disa të tjerë.
Marrë së bashku, është një portret në tingull i Amerikës shqiptare përgjatë mesit të shekullit të njëzetë — kisha, profesionet, restorantet, politika e mërgimit — kapur ndërsa njerëzit që e ndërtuan ishin ende gjallë për të folur.
Pse ka rëndësi ruajtja
Audioja është forma më e prishshme e kujtesës që zotëron një bashkësi. Një gazetë mund të rrijë në një kuti për një shekull dhe prapë të lexohet. Shiriti magnetik e lëshon vetë sipërfaqen, dhe makinat që e luajnë zhduken. Një regjistrim zëri mbijeton vetëm nëse dikush vendos, me qëllim, ta çojë përpara në formatin tjetër — që është pikërisht ajo që po ndodh tani, ndërsa koleksioni dixhitalizohet dhe u dorëzohet Kryepeshkopatës, Bibliotekës së Kongresit dhe ruajtësve të tjerë. Sipas familjes, Zëri i Amerikës ka konfirmuar se materiali është në domenin publik — çka hap rrugën që ai të kopjohet e të ndahet lirisht ndërsa kalon në ato duar.
Ky është mësimi i qetë i arkivit Prifti, dhe është i njëjti mësim që qëndron nën gjithçka që bën Regjistri Kombëtar Shqiptar. Një bashkësi që është vetëm e shkruar është e lehtë ta përmbledhësh, ta zvogëlosh e ta harrosh. Një bashkësi që mban regjistrin e vet — zërat, numrat, emrat — vendos vetë se çfarë ishte. Të numërohesh të merr rreth dy minuta, dhe është një veprim i vogël në të njëjtën traditë me një njeri në Uashington që mbante një shirit të hapur, që dekada më vonë, ti të mund të dëgjoje ende nga vjen.
Burime
- Gazeta Dielli, “Historic Albanian American Audio Recordings from the Louis M. Prifti Audio Archive” nga Joanne Prifti-Nicholas (gazetadielli.com, 10 korrik 2026) — njoftimi i koleksionit dhe burimi parësor për përmbajtjen e arkivit dhe biografinë e Priftit.
- Fan Noli — Wikipedia (1882–1965; Kisha Ortodokse Shqiptare në Amerikë 1908; Harvard AB 1912; doktoraturë në Universitetin e Bostonit 1945; kryeministër i Shqipërisë 1924).
- VATRA dhe Dielli — Wikipedia (Boston, 1909/1912; Noli dhe Faik Konica).
- Shërbimi Shqip i VOA-s — 70-vjetori — U.S. Agency for Global Media (shënon 70-vjetorin e transmetimit të parë në gjuhën shqipe, 1943).
- Anthony Athanas — Wikipedia (pronar restoranti shqiptaro-amerikan; Anthony’s Pier 4, Boston).
- In Memoriam: Protopresbyter Arthur E. Liolin — Kisha Ortodokse në Amerikë (kancelar i Kryepeshkopatës Shqiptare nga 1975).
Korrigjim (3 gusht 2026): Një version i mëparshëm i këtij artikulli linte të kuptohej, në kornizën dhe përmbledhjen e tij, se të shtatëmbëdhjetë regjistrimet kapin zërin e vetë Fan Nolit. Ai është përditësuar për të sqaruar se arkivi dokumenton Nolin — përmban si regjistrime të vetë Nolit (fjalime e intervista), ashtu edhe regjistrime të ngjarjeve për të, përfshirë funeralin e tij dhe simpoziumin e mëvonshëm në Harvard për njëqindvjetorin e lindjes së tij, i cili u mbajt shumë pas vdekjes së tij.