Berati quhet “qyteti i njëmijë dritareve” (qyteti i njëmijë dritareve). Emri është sa metaforë, aq edhe i saktë: shtëpitë osmane me ballë nga jugu në lagjet e Mangalemit dhe Goricës paraqesin qindra dritare në një shikim të vetëm nga bregu i lumit. UNESCO e regjistroi qytetin në vitin 2008 për atë që këto shtëpi, dhe kalaja sipër tyre, përfaqësojnë — një nga shembujt më të mirëruajtur të arkitekturës urbane osmane në Ballkan, të shtresëzuar mbi themele ilire, romake dhe bizantine.
Antipatrea: emri i lashtë
Emri më i hershëm i regjistruar për vendbanimin është Antipatrea, sipas regjentit maqedonas Antipater. Kasandri, i biri i Antipaterit, e fortifikoi vendin rreth vitit 314 para erës sonë si qytet garnizoni që kontrollonte luginën e lumit Osum. Por vendbanimi i paraprin Kasandrit. Fisi ilir i Dasaretëve banonte në këtë zonë, dhe materialet arkeologjike në kodrën e kalasë e shtyjnë banimin ende më herët.
Roma e mori qytetin pas pushtimit të Ilirisë në shekullin II para erës sonë. Nën romakët, Antipatrea ndodhej pranë Via Egnatiës, rrugës kryesore që lidhte bregdetin adriatik me Konstandinopojën. Kur Perandoria Romake e zhvendosi qendrën lindjes, qyteti kaloi nën sundimin bizantin, dhe emri ndryshoi nga latinishtja Antipatrea në Belgrad me ndikim sllav (“qytet i bardhë”) — të cilin shqipja e shkurtoi në Berat. Emri nuk ka lidhje me Beogradin e Serbisë; ai përshkruan shkëmbinjtë e bardhë gëlqerorë mbi Osum.
Shekujt mesjetarë sollën pretendime të ndryshme. Perandoria Bullgare e mbajti qytetin gjatë periudhave në shekujt IX deri XIII. Principata e Arbërit — entiteti politik më i hershëm shqiptar i regjistruar, me qendër në kodrat në lindje të Beratit — ushtroi ndikim mbi rajonin në fund të shekullit XII dhe në fillim të shekullit XIII. Despotati i Epirit, Anzhuinët e Napolit dhe Perandoria Serbe e mbajtën qytetin në momente të ndryshme. Në fund të shekullit XIV, familja Muzaka — një dinasti feudale shqiptare — qeverisi zonën deri në pushtimin osman.
Kalaja që nuk u zbraz kurrë
Kalaja e Beratit (Kalaja e Beratit) ndodhet mbi një kodër me majë të sheshtë mbi grykën e Osumit, e rrethuar nga mure me gjatësi mbi një kilometër dhe e përforcuar me kulla. Fortifikimet janë të shtresëzuara: muri ilir në bazë, rindërtim bizantin në mes, dhe riparime osmane sipër. Citadela mbulon rreth 9.6 hektarë.
Ajo që e bën Kalanë e Beratit të veçantë nuk është mosha apo madhësia — ka kala më të mëdha dhe më të vjetra në Ballkan. Është fakti që njerëzit ende jetojnë brenda. Rreth 100 familje banojnë shtëpi brenda mureve, shumë prej tyre mbi themele shekullore. Shtëpitë janë banesore, jo rikonstruksione. Litarë rrobash kalojnë midis mureve prej guri; disa dyqane shesin pije për vizitorët që kanë ngjitur rrugën me kalldrëm nga Mangalemi.
Brenda mureve ngrihen disa kisha të epokës bizantine, disa që datojnë nga shekulli XIII. Kisha e Fjetjes së Hyjlindëses (Kisha e Shën Mërisë), ndërtuar në 1797 mbi themelet e një strukture më të vjetër, tani strehon Muzeun Onufri. Kisha e Shën Trinisë (Kisha e Shën Trinitit), një kishëz e vogël e shekullit XIII, ndodhet pranë mureve mbrojtëse. Xhamia e Kuqe, një xhami osmane e shekullit XV, qëndron afër — minareja e saj e dukshme pranë kupolave të kishave. Bashkëjetesa është e vjetër dhe e zakonshme këtu; ka qenë kështu për pesë shekuj.
Mangalemi dhe Gorica: lagjet osmane
Qyteti poshtë kalasë ndahet në tri lagje tradicionale. Mangalemi, në shpatin poshtë kalasë, është lagja që vizitorët fotografojnë më shumë — aty ku “njëmijë dritaret” shikojnë drejt Goricës përtej lumit. Gorica, në bregun jugor të Osumit, pasqyron rregullimin: shtëpi të mbivendosura në shpat, me dritare nga veriu drejt Mangalemit. Midis tyre, lumi kalon nëpër grykë të ngushtë, e kapërcyer nga Ura e Goricës, urë osmane me shtatë harqe.
Shtëpitë ndjekin një model të zakonshëm në qytetet ballkanike të epokës osmane, por të ruajtur në Berat me plotësi të pazakontë. Kati përdhes është prej guri, i përdorur për magazinim; katet e sipërme janë suva mbi skelet druri, me dritare të mëdha dhe ballkone të dala për të kapur dritën dhe ajrin. Shtëpitë e shekullit XVIII dhe XIX janë më të ruajurat, edhe pse disa themele janë më të vjetra. I njëjti traditë arkitekturore gjendet në Gjirokastër, partneren e Beratit në listimin e UNESCO-s, edhe pse shtëpitë e Gjirokastrës janë kulla më të larta prej guri të latuar, jo ndërtimi dru-e-suva që i jep Beratit pamjen e veçantë me shtresa xhami.
Lagja ruan edhe arkitekturë fetare osmane. Xhamia e Mbretit, ndërtuar në 1492, është xhamia më e vjetër në Berat. Xhamia e Plumbit, ndërtuar midis 1553 dhe 1554, e merr emrin nga kupola e veshur me plumb. Xhamia e Beqarëve, ndërtuar në 1828, u shërbente djemve të pamartuar të esnafëve të pazarit. Së bashku me kishat e kalasë, ato formojnë një mozaik bashkëjetese fetare karakteristik për qytetet shqiptare dhe i dallueshëm nga pjesa tjetër e Ballkanit.
Onufri dhe e kuqja e humbur
Onufri (shkruar edhe Onouphrios, aktiv në mesin e shekullit XVI) ishte piktor ikonash shqiptar që punoi në Berat dhe rajonin përreth. Veprat e tij të mbijetuara ruhen në Muzeun Onufri brenda Kalasë së Beratit, në Kishën e Fjetjes, e cila u kthye në muze në vitin 1986. Koleksioni përfshin 173 objekte — 106 ikona dhe 67 sende liturgjike, një numër i konsiderueshëm prej të cilave i atribuohen Onufrit dhe të birit Nikolla.
Ajo që e dallon veprën e Onufrit është një pigment specifik i kuq — një ngjyrë e thellë, e ngopur që shfaqet tek Madonat dhe shenjtorët e tij dhe që restauratorët e artit nuk kanë arritur ta riprodhojnë saktësisht. Përbërja e pigmentit diskutohet; nuk është cinabër apo vermilion i thjeshtë, dhe përpjekjet për ta replikuar kimikisht nuk kanë përputhur ngjyrën. Për vizitorët, ngjyra është gjëja që mbajnë mend nga muzeu — një e kuqe që nuk ngjan me të kuqet në pikturimin tjetër të ikonave bizantine.
Onufri ka rëndësi për identitetin kulturor të Beratit siç ka kalaja për identitetin fizik. Ai dëshmon se qyteti nuk ishte thjesht garnizon apo treg, por vend ku krijohej art në një nivel aftësie që studiuesit ende e shqyrtojnë.
Dy qytete, një listim
UNESCO regjistroi Qendrat Historike të Beratit dhe Gjirokastrës si sit të kombinuar të Trashëgimisë Botërore: Gjirokastrën fillimisht në vitin 2005, Beratin si zgjerim në 2008. Listimi i njeh të dyja nën kriteret (iii) dhe (iv) — si shembuj të rrallë qytetesh osmane të ruajtura mirë, dhe si dëshmi e një mënyre jetese specifike për Ballkanin që rrezikon të zhduket.
Çiftëzimi me Gjirokastrën është i qëllimshëm. Të dyja janë qytete shpatesh me arkitekturë osmane, kala dhe ndërtesa fetare të shtresëzuara mbi themele më të hershme. Por ato janë lloje të ndryshme shembujsh. Gjirokastra është qytet guri — shtëpitë janë kulla-fortesa prej guri të latuar, që pasqyrojnë pasigurinë dhe strukturën fisnore të Shqipërisë jugore. Berati është qytet suva-e-druri — shtëpitë janë më të lehta, më tregtare, të orientuara drejt lumit dhe shkëmbimeve. Së bashku, ato tregojnë gamën e jetës urbane osmane në Shqipëri, jo vetëm një variant.
Midis qyteteve shqiptare që ruajnë arkitekturë historike — Shkodra në veri, Korça në juglindje, Durrësi dhe Vlora në bregdet — Berati dhe Gjirokastra dallohen për dendësinë e asaj që ka mbijetuar. Bërthama osmane në shumicën e qyteteve shqiptare u dëmtua ose u rrëzua qëllimisht gjatë periudhës komuniste; në Berat, shpallja si “qytet-muze” në vitin 1961 i mbrojti lagjet historike nga shembja.
Kongresi i Beratit
Historia politike moderne e Beratit përfshin një ngjarje përcaktuese. Në tetor 1944, ndërsa forcat gjermane tërhiqeshin nga Shqipëria, Kongresi Antifashist i Çlirimit Kombëtar u mbajt në Berat. Kongresi — i thirrur nga Lëvizja Nacionalçlirimtare, e dominuar nga Partia Komuniste — zgjodhi Enver Hoxhën si kryetar i qeverisë së përkohshme. Ishte akti politik që formalizoi kontrollin komunist mbi Shqipërinë, i cili do të zgjaste deri në vitin 1991.
Statusi i “qytetit-muze” që pasoi në vitin 1961 ishte pjesërisht ideologjik — qeveria komuniste donte të paraqiste një version të kuruar të trashëgimisë shqiptare — dhe pjesërisht praktik. Cilido qoftë motivi, statusi parandaloi shembjen e lagjeve të Mangalemit dhe Goricës gjatë të njëjtave dekada kur lagje historike në Tiranë, Elbasan dhe qytete të tjera shqiptare u rrëzuan për pallate të realizmit socialist. Rezultati është se bërthama osmane e Beratit i mbijetoi komunizmit gati e paprekur — një nga rastet e rralla ku impulsi ruajtës i një qeverie, cilido qoftë burimi ideologjik, prodhoi një rezultat të mirë.
Sot, Berati është qytet me rreth 60,000 banorë. Kalaja, muzeumet dhe lagjet osmane tërheqin vizitorë, por ende nuk është destinacion i turizmit masiv. Kanioni i lumit Osum në jug të qytetit është bërë itinerar i njohur për rafting. Për diasporën shqiptare, Berati është një nga qytetet që ka gjasa të përfshihet në çdo udhëtim — vend ku shprehja “2,400 vjet vendbanim i pandërprerë” nuk është slogan promovues, por përshkrim i asaj mbi të cilën po qëndroni.