Përgjigjja e shkurtër: Një pjesë e jashtëzakonshme e heronjve të Luftës Greke të Pavarësisë (1821) — admirali Andrea Miaulis, familja financuese Kunduriotis, pjesa më e madhe e flotës revolucionare nga Hidra e Speca — ishin arvanitë, patriotë grekë që flisnin një dialekt të shqipes në shtëpi. Kjo nuk është pretendim mbi Greqinë. Është një copë trashëgimie të përbashkët që nacionalistët e të dyja kombeve preferojnë ta lënë jashtë. I përket historisë më të gjerë të nga vijnë vërtet shqiptarët dhe të arvanitëve të Greqisë.
Thuaje troç dhe prapë tingëllon e pabesueshme: flota që luftoi flotën e sulltanit që Greqia të mund të ekzistonte ishte e mbushur, në pjesë të madhe, me burra që flisnin shqip.
Kjo s’është provokim — është në rrëfimin standard të periudhës. Flota revolucionare i mori shumicën e detarëve nga ishujt shqipfolës të Gjirit Saronik, dhe arvanitishtja ishte praktikisht gjuha e saj e punës. Burrat që ia fituan Greqisë flotën luteshin në greqisht dhe, një pjesë e madhe e tyre, flisnin shqip në shtëpi.
Pasardhësit e tyre janë grekë, dhe s’e mendojnë veten ndryshe. Prandaj, para çdo gjëje, të jemi të qartë se çfarë është ky shkrim dhe çfarë nuk është. S’është pretendim se Athina është “vërtet” shqiptare, as se Greqia i detyrohet ndokujt një falje, as se arvanitët ishin një Shqipëri sekrete brenda Greqisë. Nuk ishin. Ishin patriotë grekë. Historia e ndershme është thjesht më e ndërthurur se versioni me flamuj — në të dyja anët e kufirit — dhe ndërthurja ia vlen të njihet.
Admirali
Andrea Miaulis lindi në Hidra në 1765, në një familje arvanitase. Hidra ishte një shkëmb ishulli që iu kthye detit, u pasurua duke kaluar mallra nëpër bllokada lufte, dhe pastaj i shpenzoi ato pasuri e ato anije për revolucionin. Në 1822 Miaulis u bë admiral i flotës kryengritëse, dhe për vitet në vijim ishte njeriu që s’e la flotën osmane ta mbyste kryengritjen — anije zjarri natën, beteja në lëvizje në Egje, një bllokadë e thyer më shumë se një herë.
S’është shënim në fund të faqes në kujtesën greke. Është një nga fytyrat e saj themeltare: Marina Helene i ka vënë emrin e tij disa anijeve që nga shekulli XIX — një kryqëzor, më vonë një kontratorpiluese — dhe statuja e tabela rrugësh me emrin e tij janë kudo. Admirali i flotës greke vinte nga një shtëpi që fliste shqip.
Flota dhe paraja
Miaulis s’ishte përjashtim në ishullin e tij; ishte tipik i tij. Hidra, Speca e Salamina ishin bashkësi arvanitase, dhe ishin detarët e tyre — dhe paraja e tyre — që e bënë të mundur një flotë.
Rasti më i qartë është familja Kunduriotis e Hidrës. Rridhnin nga një kolon shqiptar që kishte mbërritur në fillim të viteve 1700, dhe në kohën e revolucionit ishin ndoshta familja më e pasur në atë që u bë Greqi e pavarur. Jorgo Kunduriotis udhëhoqi ekzekutivin revolucionar nga 1823 dhe më vonë shërbeu si kryeministër i shtetit grek; sipas rrëfimeve që kanë mbijetuar, fliste greqisht vetëm me vështirësi dhe e trajtonte pjesën më të madhe të korrespondencës në dialektin shqip të Hidrës. Vëllai i tij Llazar derdhi pjesën më të madhe të një pasurie shumë të madhe në përpjekjen e luftës. Një njeri që ishte më i rehatshëm në shqip se në greqisht ndihmoi ta drejtonte qeverinë që themeloi Greqinë moderne.
Gruaja më e lidhur me botën Hidër–Speca, Laskarina Bubulina, pajisi anijen e vet luftarake dhe e futi në luftime. Origjina e saj e saktë debatohet — disa burime e numërojnë ndër arvanitë, të tjera e kundërshtojnë — kështu që ajo i përket kësaj historie si ilustrim i atij mjedisi, jo si shembull i vendosur. Familjet rreth saj janë terreni më i sigurt.
Sulioti dhe fjalori i tij
Larg ishujve, në malet e Epirit, ishin suliotët — një bashkësi e krishterë ortodokse, shqipfolëse, luftëtarët e së cilës u bënë legjenda të revolucionit. Biri i tyre më i famshëm, Marko Boçari, ra duke udhëhequr një sulm nate në Karpenisi në 1823 dhe është varrosur në Misolongj mes ikonave të luftës.
Boçari la pas edhe diçka më të qetë. Në 1809, në Korfuz, Boçari i ri përpiloi një leksik greqisht–shqip me nxitjen e Fransua Pukëvilit, konsullit të Napoleonit në oborrin e Ali Pashës. Historianët janë të kujdesshëm të thonë se s’e prodhoi vetëm — u hartua me të afërm më të moshuar që i dinin të dyja gjuhët — por dorëshkrimi është i vërtetë, ruhet në bibliotekën kombëtare të Francës, dhe ekziston për një arsye të thjeshtë: gjuha e këtyre revolucionarëve grekë, në shtëpi, ishte shqipja. Një hero i pavarësisë greke u ul të shkruante gjuhën e tij amtare, dhe gjuha e tij amtare ishte një formë e shqipes.
Pse i përket të gjithëve, jo një kufiri
Do të ishte e lehtë, dhe e gabuar, ta kthesh këtë në municion. Tundimi nga ana shqiptare është ta lexosh si zotërim të fshehur të Greqisë. Refleksi nga ana greke është ta mohosh krejt, ose të këmbëngulësh se këto familje ishin “gjithnjë vërtet greke”. Të dyja lëvizjet e humbin atë që tregon vërtet regjistri.
Ai që tregon është ndërthurja. Popujt në Ballkan s’jetonin në kutitë e mbyllura që nacionalizmi i shekullit XIX vizatoi rreth tyre më pas. Një i krishterë ortodoks mund të mbante një gjuhë amtare shqipe dhe një patriotizëm të zjarrtë grek në të njëjtën kohë, dhe mijëra e mbajtën, dhe disa prej tyre themeluan një vend. Arvanitët s’janë dëshmi për një hartë. Janë dëshmi kundër idesë se gjuha, feja dhe kombi duhet të përputhen gjithnjë — i njëjti mësim që përshkon si e kanë përkufizuar gjithnjë veten shqiptarët.
Kjo është një gjë më e dobishme se një hidhërim. Është arsye për ta marrë historinë si duhet, dhe për ta ruajtur — që është e gjithë ideja pas të numëruarit. Një bashkësi që e regjistron historinë e vet, me ndershmëri e duke përfshirë pjesët e ndërlikuara, është një bashkësi që askush tjetër s’ka të drejtë ta përmbledhë tërthorazi.
Burime
- Andrea Miaulis — Wikipedia (origjina arvanitase; admiral i flotës revolucionare, 1822).
- Arvanitët — Wikipedia (Hidra/Speca/Salamina si shqipfolëse; arvanitishtja si gjuha kryesore e flotës greke).
- Jorgo Kunduriotis dhe Llazar Kunduriotis — Wikipedia.
- Marko Boçari — Wikipedia (suliot; shqipfolës amtar; leksik greqisht–shqip i 1809-s i përpiluar me kërkesë të Pukëvilit, ruhet në BnF).
- Suliotët — Wikipedia (bashkësi e krishterë ortodokse, shqipfolëse e Epirit).
- Laskarina Bubulina — Wikipedia (origjina e debatuar).