Kur një grup këngëtarësh të Shqipërisë së jugut qëndron në gjysmërreth dhe hap një këngë, tingulli i parë nuk është melodi. Është një ton i vetëm i mbajtur — i ulët, me grykë të hapur, i mbajtur nga disa zëra që frymëmarrin me radhë që nota të mos ndërpritet kurrë. Ky është iso-ja, dhe gjithçka që pason — linja kryesore, zëri përgjigjës, thirrjet zbukuruese që ngrihen lart — ngrihet nga ai dysheme i përbashkët tonal.
Iso-polifonia shqiptare është një nga traditat vokale më të vjetra që mbijetojnë në Europë. Është tërësisht a cappella: pa instrumente, pa dirigjent, pa partiturë të shkruar. Këngëtarët prodhojnë një tingull me shtresa nga zërat njerëzorë vetëm, të ankoruar nga një bordon kolektiv që qëndron nën solistët si një ton pedali. UNESCO e shpalli Kryevepër të Trashëgimisë Gojore dhe Jomateriale të Njerëzimit në 2005, dhe tradita u regjistrua në Listën Përfaqësuese në 2008. Ndër këngët tradicionale shqiptare që përcaktojnë kanonin folklorik të vendit, iso-polifonia zë një vend të veçantë — një praktikë aq e vjetër sa studiuesit gjurmojnë rrënjët e saj te periudha ilire, dhe aq e specifikuar rajonalisht sa fshatrat fqinje e këndojnë ndryshe.
Çfarë bën bordoni
Fjala iso lidhet me isonin e muzikës kishtare bizantine, por bordoni shqiptar i paraprin çdo ndikimi liturgjik të krishterë. Në interpretim, iso-ja nuk është një gumëzhimë statike në sfond. Është një ton i mbajtur nga një grup këngëtarësh që alternojnë frymëmarrjen — një zë thith ajër ndërsa të tjerët mbajnë — kështu bordoni nuk bie kurrë. Rezultati është një shtrat tonal i vazhdueshëm që mund të zgjasë për gjithë kohëzgjatjen e një kënge.
Bordoni bën dy gjëra njëherësh. Vendos qendrën tonale të këngës, duke mbajtur lartësinë tonale rreth së cilës lëvizin solistët. Dhe siguron një rezonancë fizike — një frekuencë e ulët që mbush dhomën ose hapësirën e hapur dhe u jep zërave të tjera diçka kundër së cilës të shtyjnë. Këngëtarët e përshkruajnë këtë si iso-ja “mbart” këngën. Pa të, pjesët solistike humbasin bazën e tyre harmonike.
Sistemi tonal nën të është pentatonik — një shkallë pesënotëshe që i paraprin sistemit perëndimor mazhor-minor. I kombinuar me këndim me grykë të hapur, lëkundje mikrotonale, dhe rezonancën e zërave të shumtë që konvergojnë në një bordon pothuajse unison, tingulli ndryshon nga muzika korale perëndimore. Është më i papërpunuar, më me teksturë, dhe më i pranishëm fizikisht në hapësirë.
Dy dialekte: labe dhe toske
Në jug të lumit Shkumbin, që tradicionalisht ndan Shqipërinë në veriun geg dhe jugun tosk, iso-polifonia ndahet në dy stile kryesore rajonale. Ndryshimet nuk janë delikate.
Polifonia labe, nga Labëria në malësinë jugperëndimore rreth Gjirokastrës, Tepelenës, Përmetit, dhe bregdetit deri në Sarandë, është më e dendura nga të dyja. Përdor deri në katër zëra: marrësin (ai që fillon melodinë), kthyesin (ai që përgjigjet), hedhësin (ai që shton linja zbukuruese që ngrihen lart sipër), dhe korin e iso-s poshtë. Bordoni lab nuk është gjithmonë një rrokje e mbajtur — mund të jetë ritmik, i kënduar sipas fjalëve të vërteta të këngës, duke pulsuar nën solistët në vend që thjesht të mbajë një ton. Efekti i përgjithshëm është më i ashpër, më gutural, dhe më i orientuar vertikalisht, me zërat që shtresohen njëri mbi tjetrin në vend që të ecin paralelisht.
Labëria është vendi ku u zhvillua kënga katërzërëshe. Fshati Pilur, i vendosur në shpatin e një mali sipër bregut jon, u njoh si “ballkoni i polifonisë.” Grupi Polifonik Lab i Pilurit është ansambli më i regjistruar në traditën jugore.
Polifonia toske, nga rajonet e Toskërisë, Myzeqesë, dhe Çamërisë, është më e butë dhe më diatonike. Zakonisht përdor dy ose tre zëra mbi një bordon që është gjithmonë i vazhdueshëm, i mbajtur mbi rrokjen “e” pa ndryshim ritmik. Zërat lëvizin më horizontalisht — duke u thurur pranë njëri-tjetrit në vend që të shtresohen vertikalisht. Stili tosk ka një cilësi më rrjedhëse e të mbajtur krahasuar me energjinë perkusive të traditës labe.
Një variant i tretë vjen nga tradita çame (Çamëria) në kufirin më jugor, tani kryesisht në Epirin grek. Këngët polifonike çame mbajnë një peshë të veçantë emocionale sepse shumë flasin për atdheun — lumenjtë, fshatrat, dhe ngjarjet e dëbimit të 1944–1945. Ansamble çame të diasporës në Greqi i ruajnë këto këngë si formë e kujtesës kolektive.
Sa e vjetër është tradita?
Askush nuk mund ta datojë iso-polifoninë shqiptare me saktësi, sepse ajo ekzistonte shumë para se dikush në rajon të shkruante për muzikë. Tradita është gojore — e kaluar nga këngëtari te këngëtari, brez pas brezi, pa sistem notacioni dhe pa dokument të shkruar të origjinave të saj.
Provat indirekte më të forta të lashtësisë vijnë nga tre drejtime.
Së pari, arkeologët kanë gjetur instrumente polifonike — specifikisht, një lloj flauti dyfishtë — në Apoloni në Shqipërinë jugperëndimore, të datuara në shekullin e 4-t – 3-t para Krishtit. Një flaut i dyfishtë prodhon dy tone njëkohësisht, njëri prej të cilëve funksionon si bordon. Parimi është i njëjtë me iso-polifoninë: një lartësi tonale e mbajtur nën një melodi lëvizëse.
Së dyti, arbëreshët — komunitete shqiptare që emigruan në Italinë jugore në shekujt XIV dhe XV — ende praktikojnë një formë dyzërëshe iso-polifonie në Kalabri. Meqë tradita e tyre e këndimit mund të kishte ardhur vetëm me ta kur u larguan nga Shqipëria, polifonia ishte tashmë e vendosur në jug jo më vonë se periudha mesjetare.
Së treti, muzikologët tregojnë tipare strukturore që janë tregues të lashtësisë së thellë: shkalla pentatonike, mungesa e instrumenteve, prodhimi vokal me grykë të hapur, struktura e interpretimit komunitar. Shumë studiues i vendosin origjinnat në epokën trako-ilire, megjithëse ky është rindërtim nga analiza dhe jo nga burime të datuara.
Tradita gjithashtu rrënjoset në vajtim — vajtimin kolektiv jugor shqiptar për të vdekurit. Vajtimi shumëzërësh i funeraleve, në të cilin një zë udhëheq dhe të tjerët mbajnë një klithmë bordon, konsiderohet një nga kontekstet shoqërore më të vjetra nga ku u rrit teknika polifonike.
Ku dhe kur këndonet
Iso-polifonia i përket ciklit të plotë të jetës komunitare në fshatrat e Shqipërisë jugore, jo skenës së koncertit. Dasmat, funeralet, festat e korrjes, festimet fetare — të krishtera dhe myslimane — dhe mbledhjet shoqërore joformale, të gjitha ofrojnë raste për këndim në grup. Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës, i mbajtur çdo pesë vjet që nga 1968 në Kalanë e Gjirokastrës, është vitrina më e madhe formale, duke tërhequr qindra interpretues nga e gjithë Shqipëria dhe diaspora. Edicioni i fundit u zhvillua nga 24 qershori deri më 1 korrik 2023, pas vonesave të pandemisë.
Territori themelor shtrihet nëpër katër rajone në jug të Shkumbinit: Labëria (malësia jugperëndimore dhe vendlindja e këngës katërzërëshe), Toskëria (brendësia qendrore-jugore rreth Skraparit dhe Përmetit), Myzeqeja (fusha bregdetare perëndimore), dhe Çamëria (shiriti më jugor, tani kryesisht në Epirin grek).
Tradita është kryesisht mashkullore. Grupe prej katër deri gjashtë burrash interpretojnë shumicën e repertorit. Por interpretuse femra ekzistojnë, dhe dukshmëria e tyre ka rritur — në festivalet e fundit, ansamble grash kanë interpretuar këngë labe katërzërëshe që historikisht ishin repertor mashkullor.
Praktikuesit
Dy figura dallohen në jetën bashkëkohore të traditës.
Arian Shehu është figura e lartë e këngës iso-polifonike. Interpretues i rregullt në Festivalin Kombëtar të Folklorit të Gjirokastrës nëpër disa edicione, njihet për zë të fuqishëm dhe interpretim emocional që lidh repertorin e vjetër me audiencën e sotme.
Hysni (Niko) Zela është përfaqësuesi ndërkombëtar më i shquar i stileve vokale të Shqipërisë jugore. Ka interpretuar për mbi 40 vjet, duke bërë turne me Ansamblin Kombëtar Shqiptar, duke udhëhequr grupin e vet, dhe duke u shfaqur si i ftuar me bandat e Fanfara Tiranës.
Përtej këngëtarëve individualë, tradita mbartet nga ansamble fshati: Grupi Polifonik Lab i Pilurit, Grupi Folklorik Tosk i Skraparit, dhe grupe të ndryshme çame të diasporës në Greqi. Kori Iso-Polifonik Shqiptar ka përfaqësuar traditën në WOMEX (Expo Botërore e Muzikës).
Muzikologu Vasil S. Tole, anëtar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, luajti rol qendror në njohjen ndërkombëtare të traditës. Udhëhoqi një inventar sistematik të interpretuesve iso-polifonikë si pjesë e projektit të ruajtjes së UNESCO-s dhe ka autoruar mbi 20 vëllime kërkimore mbi muzikën shqiptare.
Transmetimi i kërcënuar
Regjistrimi në UNESCO erdhi me një paralajmërim. Varfëria në Shqipërinë rurale jugore, mungesa e mbrojtjes ligjore për praktikuesit, dhe mungesa e mbështetjes financiare për këngëtarët që ruajnë repertorin, të gjitha kërcënojnë vazhdimësinë e traditës. Largimi i të rinjve nga fshatrat — drejt Tiranës, Greqisë, Europës Perëndimore — ka dobësuar zinxhirin familjar të transmetimit gojor që mbaiti iso-polifoninë për shekuj.
Kur dikur një fëmijë mësonte këndimin polifonik nga prindërit dhe gjyshërit në shtëpi, tradita tani mbahet kryesisht përmes artistëve folklorikë profesionistë dhe ansamblave të organizuara. Këndimi shtëpiak që e mbaiti repertorin gjallë për breza po hollohet.
Përpjekjet e ruajtjes kanë përfshirë projektin UNESCO/Japoni Fondi-në-Mirëbesim, i cili financoi dokumentimin e këngëtarëve kryesorë dhe programe trajnimi në Shqipërinë jugore. Inventari i Tolës i interpretuesve regjistroi sistematikisht bartësit e traditës. Në 2022, u hap një muze i iso-polifonisë nën Xhaminë e Pazarit të Gjirokastrës — një xhami e shekullit XVIII nën kala — me një instalacion zanor që transmeton regjistrime polifonike në një dhomë të errët nën bunkere të epokës së Luftës së Ftohtë. Hapësira u ndërtua për t’u mundësuar vizitorëve të dëgjojnë muzikën në një mjedis që përqendron tingullin, sepse shumica e turistëve që vizitojnë Gjirokastrën nuk do të marrin pjesë kurrë në një interpretim fshati.
Një familje më e gjerë e këndimit me bordon
Iso-polifonia shqiptare nuk ekziston e izoluar. I përket një brezi polifonie vokale që shtrihet nëpër Europën jugore dhe në Kaukaz.
I afërmi më i ngushtë është Kënga Polifonike e Epirit në Greqinë veriperëndimore, e ndarë nga shqiptarë, grekë, dhe aromunë në rajonin kufitar. Tradita epirote ka afinitet të qartë me polifoninë labe shqiptare, veçanërisht stilin me bordon të njohur vendas si liampiki. Kufiri kulturor nuk përputhet me atë kombëtar — i njëjti lloj këndimi shtrihet në të dy anët e kufirit shqiptaro-grek.
Më larg, këndimi polifonik gjeorgjian (UNESCO, 2001) dhe canto a tenore sard (UNESCO, 2005) përfaqësojnë tradita paralele të muzikës vokale shumëzërëshe me bordon. Polifonia gjeorgjiane ka tre tipe rajonale të dallueshme, përfshi polifoninë komplekse të Svanetisë; tradita shqiptare ndan të njëjtën arkitekturë bazë — një bordon nën solistë — por sistemet tonale dhe timbret vokale janë të dallueshme. Këto nuk janë versione të një tradite të vetme. Janë përgjigje të pavarura ndaj një problemi të përbashkët muzikor: si të ndërtosh harmoni nga zëra njerëzorë të pashoqëruar. Që përgjigjet konvergojnë — një bordon, zëra të shtresuar, shkallë pentatonike — sugjeron që diçka në këtë arkitekturë është themelore për mënyrën se si njerëzit kanë kënduar së bashku për një kohë shumë të gjatë.