Kur vdes dikush në një familje shqiptare, gratë e shtëpisë dhe lagjes mblidhen pranë trupit. Ajo që pason nuk është shërbim lutjeje dhe nuk është himn. Është poezi gojore e improvizuar — vajtimi — drejtuar të vdekurit me emër, duke treguar jetën e tij në vargje. Vajtuësja tregon kush ishte, çfarë bëri, si i priste mysafirët, çfarë la pas. I flet të vdekurit sikur ai mund ta dëgjojë.
Për zakonet më të gjëra të vajtimit shqiptar — çfarë thuhet, cikli i zisë, njëzetenëntëditëshi, ndryshimet fetare — shih udhëzuesin shoqërues mbi ngushëllimet shqiptare. Ky artikull trajton vetë gjëmën: formën vokale, strukturën gjinore, ndryshimet rajonale, lashtësinë, dhe pse po zhduket.
Çfarë përmban vajtimi
Vajtimi nuk është tekst i fiksuar. Çdo performancë kompozohet në vend nga vajtuësja kryesore — gruaja më e afërt me të vdekurin, ose vajtuësja më e aftë e komunitetit. Përmbajtja ndjek një model pa ndjekur një skenar.
Vajtimi tregon jetën e të vdekurit: familjen, fëmijët, virtytet, mikpritjen, vuajtjet dhe vdekjen. Vajtuësja mund t’i kërkojë të vdekurit të ngrihet, të kthehet, sepse gjithçka që donte është ende këtu — shtëpia, toka, fëmijët. Mund të përmendë akte specifike bujarie, momente specifike vështirësie. Mund t’u drejtohet të mbijetuarve dhe t’u tregojë çfarë kanë humbur.
Në jug, gruaja kryesore këndon vargje poetike dhe një kor pas saj merr refreinin. Në pjesë të Shqipërisë veriore, gratë këndojnë “në vargje lëvdatat e të ndjerit, me zë përlotës e tronditës,” siç e kanë regjistruar etnografët. Vajtimi mund të zgjasë orë të tëra. Për disa gra, vajtimi nuk kufizohet te vetë varrimi — është shprehje e vazhdueshme e dhimbjes që mund të shtrihet ndër muaj a vite, e kënduar privatisht në shtëpi kurdo që humbja rifaqet.
Vajtimi dhe gjëma: çifti gjinor
E drejta zakonore shqiptare e ndante vajtimin në dy rituale paralele: vajtimi për gratë, gjëma (gegërisht: gjâmë) për burrat.
Vajtimi mund të këndohej për çdo të vdekur — burrë, grua, fëmijë. Ishte fushë e grave. Në Shqipërinë e jugut, vetëm gratë merrnin pjesë. Në pjesë të veriut, burrat mund të qëndronin afër, por vetë këndimi u përkiste grave të familjes dhe lagjes.
Gjëma kryhej vetëm nga burrat, dhe vetëm për burra, në malet e veriut — Dukagjin, Gjakovë dhe malësitë e Iballës në Pukë. Një grup prej dhjetë a më shumë burrash vajtonin në një klithmë ritmike, duke rrahur kraharorin dhe gërvishtur fytyrën, duke përsëritur formulën: O i mjeri u për ty o biri/nipi/miku jem — “O i mjeri unë, o biri/nipi/miku im.” Kur burrat fillonin gjëmën, gratë e ndërpresnin vajtimin dhe largoheshin nga vendi ku rrinin pranë të vdekurit. Dy format nuk mbivendoseshin.
Gjëma shërbente një qëllim të dyfishtë përtej dhimbjes: shpërndante lajmin e vdekjes nëpër lugina dhe fshatra fqinje, duke thirrur të tjerët të vinin. Në një peizazh pa telefona e rrugë, tingulli i vajtimit kolektiv të burrave përhapej nëpër male si vajtim dhe njoftim njëherësh.
Literatura antropologjike shënon një ndarje rajonale në strukturën e ritualit të vdekjes. Në veri, vajtimi përmbante tipare të forta patriarkale — gjëma ishte publike, kolektive dhe e dominuar nga burrat. Në jug dhe në komunitetet shqiptare nëpër Pellgun e Mesdheut, tiparet ishin më animiste, me gratë në rolin qendror të shpalljes së dhimbjes.
Sa e lashtë është praktika?
Askush nuk e daton vajtimin me saktësi, sepse ai ekzistonte para se kushdo në rajon të shkruante për muzikën ose ritualin. Por dëshmitë për lashtësi të thellë janë të forta.
Paraqitjet më të hershme figurative të vajtimit ritual në trojet tradicionalisht të banuara nga shqiptarët shfaqen në stelet varrimore dardane nga antikiteti klasik — shënues varresh prej guri nga territori i dardanëve, një popull ilir që jetonte në atë që sot është Kosova dhe Serbia jugore. Këto skena të gdhëndura tregojnë grupe figurash në qëndrime vajtimi rreth një trupi, një përputhje vizuale me formën e vajtimit komunitar.
Paralela me vajtimin ritual grek të lashtë është e drejtpërdrejtë. Praktika varrimore greke përfshinte goös-in, një vajtim të improvizuar të grave të kënduar nga të afërmit pranë trupit — e njëjta formë si vajtimi — dhe threnos-in, një gjëmë më formale. Antropologët shqiptarë kanë shënuar ngjashmëritë strukturore: ndarjen gjinore (dhimbja e improvizuar e grave kundrejt vajtimit të kontrolluar, kolektiv të burrave), drejtimin e drejtpërdrejtë ndaj të vdekurit, rikëndimin e virtyteve. Nëse kjo reflekton trashëgimi të përbashkët, kontakt, ose zhvillim të pavarur në të njëjtin rajon, mbivendosja është e dokumentuar.
Vajtimi shumëzërësh konsiderohet gjithashtu rrënja e iso-polifonisë shqiptare — këngës shumëzërëshe të listuar nga UNESCO e Shqipërisë jugore. Kur disa gra vajtojnë bashkë, njëra këndon vargun kryesor ndërsa të tjerat mbajnë një bordon ose marrin refreinin. Ajo strukturë me shtresa — një melodi solo mbi një ton koral të mbajtur — është parimi që përcakton iso-polifoninë. Shprehja instrumentale e po atij tingulli, e luajtur me klarinetë ose violinë, u shndërrua në kabën, pjesën instrumentale të ngadaltë dhe të mbushur me dhimbje të muzikës folklorike jugore shqiptare.
Kanuni dhe rregullimi i dhimbjes
Vajtimi dhe gjëma nuk ishin zakone joformale. Ato rregulloheshin nga e drejta zakonore shqiptare — Kanuni — bashkë me rregullat për mikpritjen, martesën, gjakmarrjen dhe pronën. Kanuni i Lekë Dukagjinit, varianti më i dokumentuar i së drejtës zakonore shqiptare, kodifikonte vajtimin si detyrim komunitar me forma specifike për rrethana specifike.
Etika tradicionale në rajonin e Malësisë së Dukagjinit thoshte: “Burrat që dinë të vdesin nuk vajtohen, jo, por vetëm të mbijetuarit.” Vajtimi ishte për të gjallët — një mënyrë e përpunimit publik të humbjes, ripohimit të vendit të të vdekurit në bashkësi, dhe lidhjes së të mbijetuarve me detyrimet e fisit dhe nderit. Një vajtim i gabuar, ose fare i pakryer, ishte dështim i detyrës shoqërore.
Familjet ndonjëherë paguanin vajtuëse profesionale — gra të njohura për aftësinë e tyre në vargje të improvizuara — për të kryer vajtimin kur familja e drejtpërdrejtë nuk kishte një këngëtare të fortë. Praktika nuk ishte e pazakonshme; i njëjti institucion shfaqet nëpër kulturat e vajtimit mesdhetar nga antikiteti e tutje.
Çfarë bëri regjimi komunist me traditën
Regjimi i Hoxhës (1944–1991) ndaloi vajtimet tradicionale si pjesë e fushatës kundër fesë, së drejtës zakonore dhe institucioneve shoqërore parakomuniste. Vajtimi dhe gjëma u klasifikuan bashkë me praktika të tjera kulturore të ndaluara. Për gati gjysmë shekulli, zinxhiri i transmetimit gojor u ndërpre në pjesën më të madhe të Shqipërisë.
Pas 1990-ës, tradita u ringjall në formë të zvogëluar. Në pjesë të Shqipërisë veriore dhe Kosovës, dhe në zona të Maqedonisë së Veriut si Zajazi dhe Reka e Epërme, vajtimi dhe gjëma u kthyen — por jo në shtrirjen e dikurshme. Hulumtimet në terren në fshatrat rreth Gjirokastrës kanë dokumentuar se si këngët e vajtimit kalojnë ende nga nëna te vajza brenda familjeve, por praktika tani është e rrallë në varrime të përditshme.
Çfarë mbijeton dhe çfarë jo
Sot, vajtimi ka pothuajse zhdukur si praktikë e gjallë varrimi në shumicën e botës shqipfolëse. Në diasporë — përfshi ndër shqiptaro-amerikanët — varrimet ndjekin formatin e traditës fetare përkatëse (katolike, ortodokse, myslimane, bektashiane) plus tubimin komunitar dhe darkën. Vajtimi i improvizuar, që kërkonte një komunitet grash që njihnin të vdekurit e njëra-tjetrës, nuk është pjesë e mënyrës si shumica e familjeve shqiptaro-amerikane vajtojnë sot.
Ajo që mbijeton është pasardhësi muzikor. Iso-polifonia mbart ADN-në strukturore të vajtimit shumëzërësh — bordonin, solon sipër tij, frymën kolektive. Kaba mbart regjistrin e saj emocional: linjën instrumentale të ngadaltë dhe dhembshur që dëgjuesit shqiptarë e njohin si dhimbje. Dhe ndër gratë më të moçme në disa fshatra të Shqipërisë jugore, vetë këngët e vajtimit jetojnë ende — të trashëguara, siç kanë regjistruar studiuesit në terren, nga nëna te vajza, jo si performancë por si trashëgimi familjare.
Vajtimi nuk është eksponat muzeu dhe nuk është akt skene. Është një traditë në fazën e fundit të jetës së saj natyrore — ende e njohur, ende e mbajtur mend, ende e kënduar në një grusht vendesh, dhe ende e dallueshme në muzikën që u rrit nga ajo. Për familjet shqiptaro-amerikane gjyshet ose stërgjyshet e të cilave erdhën nga fshatrat ku praktikohej, është pjesë e trashëgimisë që shpjegon pse muzika shqiptare e varrimit tingëllon siç tingëllon — dhe pse heshtja në një varrim modern shqiptar në Amerikë është një lloj mungese që disa vajtues të moshuar ende e ndjejnë.