Libri ka kaluar nga gjyshi te prindi te fëmija. Kapaku mund të jetë duke rënë. Faqet janë me cepa të kthyer te tregimet e Skënderbeut, te Konstandini i vogëlith — balada e vëllait të vdekur që ngrihet për të mbajtur një premtim — dhe te legjenda e urës që kërkon një nuse të murosur brenda themelit të saj. Titulli: Tregime të moçme shqiptare. Autori: Mitrush Kuteli.
Për një komunitet prej 224 000 shqiptaro-amerikanësh të numëruar në American Community Survey të vitit 2024 — të përqendruar në Nju-Jork (~56 000), Miçigan (~27 000), dhe Masaçusets (~21 000) — ai libër i vetëm bën një punë të qetë që asnjë kurrikulë shkollore dhe asnjë platformë streaming nuk e ka zëvendësuar. Është libri që mëson një fëmijë të lindur në Worcester ose Sterling Heights ose Bronks që gjuha që dëgjojnë nga gjyshja e tyre mbart qindra vjet tregimesh pas saj. Është, për shumë familje, libri para gjumit. Dhe shkrimtari pas tij jetoi një jetë që pothuajse askush jashtë lexuesve të gjuhës shqipe nuk e di.
Kuteli ishte një pseudonim. Burri nën të ishte Dhimitër Pasko: i lindur më 13 shtator 1907 në Pogradec në bregun lindor të Liqenit të Ohrit, i vdekur më 4 maj 1967 në Tiranë. Ai u trajnua si ekonomist në Bukuresht, u kthye në shtëpi për të punuar në banka, dhe shkruajti prozë anash që rezultoi të jetë midis shkrimit më të rëndësishëm shqiptar të shekullit XX. Regjimi komunist e burgosi atë më 1947 dhe e liroi më 1949. Ai vazhdoi të shkruante nën kushte të kufizuara deri në vdekjen e tij. Kjo pjesë është për lexuesin e diasporës që e ka librin në raft dhe dëshiron të dijë shkrimtarin pas tij.
Kush ishte Mitrush Kuteli: një shkrimtar me dy emra
Ndarja midis Dhimitër Paskos ekonomistit dhe Mitrush Kutelit shkrimtarit është gjëja e parë që duhet kuptuar për të. Pasko ishte burri me punën e ditës — banka, financa, statistika, lloji i punës që ushqente një familje dhe shfaqej saktë në dokumentet qeveritare. Kuteli ishte emri në librat. Pseudonimi mbart jehona nga fjalori rajonal shqiptar dhe është emri që çdo lexues shqiptar e njeh sot.
Autorësia me dy emra nuk ishte e pazakontë në letrat shqiptare të fillimit të shekullit XX. Shkrimtarët punonin përgjatë një publiku të vogël lexues, shpesh mbanin pozicione me pagë në administratë ose mësimdhënie, dhe përdornin pseudonime për të shënjuar anën letrare të jetës së tyre nga ana profesionale. Për Kutelin, ndarja u bë gjithashtu një mburojë praktike pasi mjedisi politik ndryshoi pas 1945. Ekonomisti mund të ishte i dobishëm për shtetin e ri. Shkrimtari ishte më i vështirë për t’u vendosur.
Ajo që e veçon Kutelin është vetë proza. Ai shkroi një shqipe letrare që mbështetej në kadencat e folura — ritmin e tregimit fshatar, fjalinë e proverbit, modelet e thirrjes-dhe-përgjigjes të narracionit gojor. Të lexuara me zë të lartë, fjalitë e tij lëvizin. Ata kanë formën e dikujt që i dëgjoi tregimet para se t’i shkruante. Kjo është arritja teknike nën atë më të dukshme të ruajtjes së legjendave, dhe është arsyeja pse vepra e tij udhëton mirë në një kontekst leximi para gjumit ku një fëmijë po dëgjon shqipen më shumë sesa po e lexon.
Nga Pogradeci në Bukuresht: vitet e hershme
Pogradeci ndodhet në anën shqiptare të Liqenit të Ohrit, duke parë drejt asaj që sot është Maqedonia e Veriut. Është një qytet i vogël me një kujtesë letrare të gjatë; poeti Lasgush Poradeci, që mori pseudonimin nga vetë liqeni, ishte bashkëkohës i Kutelit dhe përfundimisht shoku i tij i ngushtë. Liqeni, qyteti, dhe kodrat përreth dalin vazhdimisht në prozën e mëvonshme të Kutelit.
Kuteli u largua për arsim të lartë në Bukuresht, ku jetonte një komunitet i konsiderueshëm shqiptar dhe ku botimet në gjuhën shqipe kishin qenë aktive që nga fundi i shekullit XIX. Bukureshti kishte shërbyer si një nga qendrat e shtypjes të Rilindjes Kombëtare dhe intelektualët shqiptarë kishin mbledhur atje për dekada. Kuteli studioi ekonominë, mori diplomën e tij, dhe punoi në kryeqytetin rumun para se përfundimisht të kthehej në Shqipëri.
Vitet e Bukureshtit kanë rëndësi për shkrimin. Ai lexoi gjerësisht, hasi skenën më të gjerë letrare evropiane, dhe thithi traditat e prozës rumune dhe ruse që më vonë do t’i përkthente në shqip. Bukureshti gjithashtu e vendosi atë brenda një diaspore në punë — një komunitet shqiptar që jetonte jashtë vendit, që lexonte gazeta shqiptare, që mbështeste botimin shqip, dhe që argumentonte për politikën shqiptare nga jashtë. Ajo përvojë do të shënonte pjesën tjetër të karrierës së tij.
Duke u kthyer në Shqipëri midis dy luftërave botërore
Kuteli u kthye në Shqipëri gjatë viteve midis dy luftërave botërore, duke punuar si ekonomist ndërsa po ndërtonte prodhimin e tij letrar anash. Vendi në të cilin u kthye ishte një shtet i ri, i brishtë — Shqipëria sapo kishte shpallur pavarësinë më 1912 — që ende po punonte për institucionet e veta, gjuhën e vet të shkruar të standardizuar, dhe vendin e vet midis fqinjëve më të mëdhenj.
Kjo ishte pjesa e jetës së tij kur emri i tij filloi të kishte rëndësi në letrat shqipe. Ai botoi prozë në revistat letrare, ndërtoi një trup tregimesh të shkurtra, dhe filloi projektin e legjendave popullore që do të bëhej Tregime të moçme shqiptare. Ai punoi me shkrimtarë të tjerë të brezit të tij — figura që më vonë do të renditeshin nga regjimi i pasluftës në të miratuara, të toleruara, dhe të heshtura — dhe ndihmoi në mbajtjen e një kulture letrare që ende po ndërtohej.
Jeta profesionale ecte në një rrugë paralele. Si ekonomist ai mbante pozicione reale në banka dhe financa shqiptare. Ai botoi punë teknike. Ai ishte, në kuptimin standard, një qytetar produktiv me një karrierë të respektueshme. Kombinimi i dy karrierave — ekonomist i njohur plus stilist letrar serioz — është pjesë e arsyes pse arrestimi i 1947 u regjistrua kaq fort: regjimi nuk po merrte një figurë margjinale.
Periudha ndërmjet luftërave gjithashtu i dha Kutelit pozicionin shoqëror të një intelektuali publik në një vend që kishte shumë pak prej tyre. Publiku lexues ishte i vogël. Infrastruktura botuese ishte e hollë. Një shkrimtar në punë me një punë me pagë gjatë ditës, kontakte në Bukuresht, dhe durimin për të bërë punë proze në formë të gjatë mund të mbante peshë të konsiderueshme kulturore pa mbajtur kurrë një post publik. Kuteli e përdori atë pozicion për të shtyrë regjistrin letrar të shqipes përpara — jo duke shkruar manifeste, por duke prodhuar prozë që shkrimtarët e tjerë pastaj duhej të mateshin kundër saj.
Tregime të moçme shqiptare: ritregimi i trashëgimisë popullore
Libri që prindërit shqiptaro-amerikanë e marrin kur duan që fëmijët e tyre të dëgjojnë shqipen si gjuhë letrare është Tregime të moçme shqiptare. Përmbledhja ritregon legjenda popullore, ballada, dhe episode historike në një prozë letrare që Kuteli e ndërtoi posaçërisht për projektin.
Disa nga pjesët mbështeten te cikli i Skënderbeut — tregimet rreth Gjergj Kastriot Skënderbeut, komandantit të shekullit XV rezistenca e të cilit ndaj zgjerimit osman u bë figura qendrore e kujtesës kombëtare shqiptare. (Për harkun më të gjerë, shihni pasqyrën tonë mbi Skënderbeun.) Të tjerë ritregojnë ballada nga Këngë kreshnikësh — këngët e luftëtarëve të kufirit, një traditë gojore e ndarë nëpër rajonet shqipfolëse. Konstandini i vogëlith — balada e vëllait më të ri, të vdekur, që ngrihet nga varri për të sjellë motrën në shtëpi siç i kishte premtuar nënës së tyre — është nga më të cituarat, dhe një nga pjesët që fëmijët e kujtojnë.
Lëvizja teknike në libër është proza. Legjendat popullore kishin qarkulluar për shekuj në formë gojore dhe në përmbledhje më të hershme të shtypura, por Kuteli ndërtoi fjali që kapën ritmin e mënyrës se si tingëllonin tregimet kur fliteshin — përsëritjet, hapjet formulare, kodin moral — ndërsa funksiononin ende si shqipe standarde letrare. Kjo e bën librin pazakonisht miqësor për një fëmijë-dëgjues. Një prind që e lexon me zë të lartë po bën afërsisht atë që bënin tregimtarët origjinalë, me skemën letrare që mban tregimin së bashku.
Për familjet e diasporës, libri funksionon si mjet gjuhësor dhe ankora trashëgimie në të njëjtën kohë. Fjalori është i pasur, por fjalitë janë me ritëm për veshin. Tregimet mbartin emra dhe vende — Lezha, Kruja, liqeni në Pogradec — që një fëmijë mund t’i lidhë më vonë me një hartë faktike. (Familjet që ndërtojnë një praktikë në shtëpi për këtë lloj leximi shpesh e çiftëzojnë atë me udhëzuesin tonë mbi si të mësoni fëmijët shqip.)
Ajo që libri nuk bën, dhe ndonjëherë gabimisht supozohet se bën, është ruajtja e legjendave në formën e tyre të pastër para-letrare. Folkloristët kanë përmbledhje të tjera për këtë. Projekti i Kutelit ishte një letrar. Ai zgjodhi cilat versione të ndiqte, bëri prerje, vendosi ritme, dhe formësoi hapjet dhe mbylljet ashtu siç do të bënte një shkrimtar që punon në traditën moderne të tregimit të shkurtër shqiptar. Rezultati është më afër asaj që bëri Kalvino me përrallat italiane sesa me një transkriptim të papërpunuar etnografik. Për një prind, ai dallim ka më pak rëndësi sesa fakti praktik që tregimet funksionojnë kur lexohen me zë të lartë.
Arrestimi i 1947 dhe vitet e burgut
Kuteli u arrestua më 1947 dhe u lirua më 1949. Ata dy vjet dhe akuzat politike nën to janë kthesa e fortë në biografinë e tij.
Regjimi komunist që konsolidoi pushtetin në Shqipëri pas 1944 lëvizi në mënyrë agresive kundër figurave të lidhura me establishmentin para-luftës, me aktivitetin politik jokomunist, ose me pikëpamjet që devijonin nga linja e re në çështjet kulturore. Shkrimtarë, klerikë, profesionistë, dhe ish-punonjës shtetërorë ishin midis atyre të burgosur gjatë fundit të viteve 1940. Arrestimi i Kutelit qëndronte brenda atij modeli.
Ai u lirua më 1949 dhe vazhdoi të jetonte dhe punonte në Tiranë deri në vdekjen e tij më 1967. Kushtet e jetës së tij pas burgut ishin të kufizuara: ai u mbyll efektivisht jashtë jetës publike letrare siç kishte ekzistuar para, dhe ai e riorientoi prodhimin e tij të botuar drejt punës së përkthimit dhe drejt materialit të legjendave popullore që mund të kalonte filtrat politikë të periudhës. Ai vazhdoi të shkruante. Prodhimi i atyre tetëmbëdhjetë viteve të fundit është pjesë e asaj që lexuesit dhe redaktorët e mëvonshëm do ta rindërtonin.
Arrestimi dhe vitet që pasuan nuk e fshinë pozicionin e tij në letërsinë shqipe. E mprehën në retrospektivë. Botimet e botuara pas 1990 — pasi regjimi mbaroi dhe arkivat u hapën — rivendosën një pamje më të plotë të punës dhe korrespondencës së tij. Për lexuesit e diasporës që ndjekin historinë më të madhe, kjo periudhë qëndron brenda të njëjtit hark që prodhoi hapjen e mëvonshme të vendit ndaj lexuesve të jashtëm dhe ngritjen ndërkombëtare të shkrimtarëve si Ismail Kadareja.
Puna e përkthimit: duke sjellë letërsinë botërore në shqip
Kuteli ishte një përkthyes letrar serioz. Ai solli vepra nga rusishtja, rumanishtja, dhe gjuhë të tjera në shqip, duke zgjeruar atë që një lexues shqiptar mund të arrinte pa mësuar një gjuhë të huaj. Përkthimi ishte një linjë pune e respektueshme për shkrimtarët në pozicionin e tij — ajo paguhej, ishte e nevojshme nga aparati shtetëror i botimit, dhe e mbante dorën e një shkrimtari aktive në prozën letrare.
Për një kulturë letrare të një gjuhe të vogël, përkthimi nuk është një aktivitet anësor. Është pjesë e mënyrës se si gjuha fiton diapazonin për të trajtuar tema që ende nuk është përdorur për t’i trajtuar. Çdo shkrimtar i madh rus ose francez ose anglez i kthyer në shqip zgjeron fjalorin që shkrimtarët e ardhshëm shqiptarë mund të mbështeten. Përkthimet e Kutelit i përkasin atij projekti të gjatë, jo-dramatik të ndërtimit të gjuhës.
Në rastin e tij puna e përkthimit gjithashtu e mbajti atë në botim gjatë viteve kur proza e tij origjinale ishte e kufizuar. Disiplina e ekonomistit — e kujdesshme, e saktë, respektuese e materialit burimor — kaloi në zakonin e përkthyesit. Faqet që ai prodhoi nën atë titull më të qetë janë pjesë e arsyes pse lexuesit shqiptarë të mesit të shekullit XX kishin akses në letërsinë botërore që patën.
Për një lexues të diasporës kurioz se si një kulturë e vogël letrare thith ndikimin e jashtëm, lista e përkthimit e Kutelit është një vend për të parë. Zgjedhjet që bën një përkthyes — cilët autorë të përkthejë, cilat tekste brenda trupit të një autori, cilin regjistër të gjuhës së synuar të përdorë — thonë diçka për atë që një kulturë letrare po kërkon në një moment të caktuar. Katalogimi i përkthimeve të Kutelit krahas prozës së tij origjinale është pjesë e punës së gjatë të marrjes seriozisht të karrierës së tij, dhe botimet e botuara që nga 1990 e kanë bërë atë katalog gjithnjë e më të lehtë për t’u mbledhur.
Pse Kuteli ende lexohet me zë të lartë në shtëpitë shqiptaro-amerikane
Prindërit shqiptaro-amerikanë përballen me një problem specifik. Familja flet anglisht në shkollë, në punë, në rrugë, dhe në çdo ekran që fëmijët prekin. Shqipja mbijeton në kuzhinë, në telefon me gjyshërit, në dasma, në kafene me burrat e familjes, dhe në grupin gjithnjë e më të vogël të ngjarjeve komunitare ku gjuha është parazgjedhja. Rreziku, çdo brez, është se ai i ardhshmi e kupton shqipen por nuk mund ta flasë; ai pas tij, që e kupton pak.
Një libër si Tregime të moçme shqiptare është një kundërpeshë ndaj asaj rrjedhe. Funksionon sepse bën disa gjëra në të njëjtën kohë. Është mjaft i shkurtër për çdo kapitull për t’u përshtatur brenda një rutine para gjumit. Tregimet janë dramatike — ka beteja, vëllezër të vdekur që ecin në shtëpi, nuse të muruara në ura, ndërhyrje magjike — kështu që një fëmijë qëndron i përfshirë. Fjalori është i pasur dhe sintaksa është e formësuar mirë, kështu që një fëmijë thith shqipen letrare pa qenë sikur është shkollë. Dhe emrat dhe vendet janë reale — Skënderbeu, Kruja, Lezha, liqeni, malet — kështu që kur një tezë viziton nga Tirana dhe përmend Pogradecin fëmija e ka dëgjuar fjalën më parë në një tregim.
Numrat për shqiptaro-amerikanët japin një ndjenjë të audiencës: 224 000 të numëruar në ACS 2024, me rreth 56 000 në Nju-Jork, 27 000 në Miçigan, dhe 21 000 në Masaçusets. Vlerësimet komunitare, që përfshijnë shqiptarë etnikë që Censusi i humbet dhe fëmijë të brezit të dytë dhe të tretë kutia e prejardhjes së të cilëve u shënua nën një etiketë tjetër, shkojnë më afër një milioni. Brenda asaj popullsie, një pjesë jo-trivial e prindërve që përpiqen të mbajnë shqipen të gjallë në gojët e fëmijëve të tyre arrijnë te Kuteli i pari, shpesh pa ditur biografinë politike pas burrit emri i të cilit është në kapak.
Vendi i tij në historinë letrare shqiptare
Kuteli është një nga figurat qendrore të prozës së mesit të shekullit XX të letërsisë shqipe. Ai lexohet krah shkrimtarëve si Lasgush Poradeci në poezi dhe Ernest Koliqi në prozë si pjesë e brezit që ndërtoi shqipen moderne letrare gjatë viteve ndërmjet luftërave dhe e mbarti përtej shkëputjes së 1944-45.
Brenda atij grupi, kontributi i tij i veçantë është puna lidhëse midis traditës gojore dhe prozës letrare. Legjendat popullore të mbledhura në shekullin XIX nga figurat e Rilindjes Shqiptare — shihni pasqyrën tonë të Rilindjes Kombëtare — qëndronin në botimet më të hershme kryesisht si material i papërpunuar. Projekti i Kutelit ishte t’u jepte atyre formë letrare pa thyer atë që i bënte legjenda. Ajo është një gjë e vështirë për t’u bërë; është i njëjti problem që Italo Kalvino mori me përrallat italiane dhe që Vëllezërit Grim morën me ato gjermane, dhe zgjidhja e Kutelit qëndron.
Vepra e tij gjithashtu i përket harkut më të gjatë të letërsisë shqipe që shkon nga Pjetër Bogdani përmes Naim Frashërit dhe brezit të Rilindjes, përmes prozës ndërmjet luftërave, përmes Kadaresë, dhe në shkrimtarët bashkëkohorë që tani po botojnë në Tiranë, Prishtinë dhe diasporë. Për një lexues të ri në atë hark, Tregime të moçme shqiptare është një nga pikat hyrëse më të arritshme — proza ju mbart, dhe legjendat nën të bëjnë pjesën tjetër.
Mbajeni gjuhën të dukshme përtej brezave
Pika e ruajtjes së një shkrimtari si Kuteli, në anën institucionale, është e njëjtë me pikën e të pasurit një numërim të saktë të shqiptaro-amerikanëve në fillim: një komunitet që nuk e sheh veten në numra, emra dhe libra përfundimisht ndalon të shihet. Regjistri Kombëtar Shqiptar ekziston për atë arsye — për të bërë një numërim të drejtuar nga komuniteti të shqiptaro-amerikanëve, për t’i bërë të dukshme organizatat që tashmë bëjnë këtë lloj pune kulturore, dhe për të lidhur familjet përtej shteteve dhe brezave. Nëse e keni librin e Kutelit në raft, ose keni qenë duke menduar ta porosisni për fëmijët tuaj, numërohuni. Trashëgimia mbetet e dukshme kur familjet dhe institucionet të dyja shfaqen.