Ilirët lanë prapa kodrina të fortifikuara, helmeta bronzi dhe emra mbretërish që shkrimtarët klasikë i regjistruan me saktësi të ndryshme. Ajo që nuk lanë prapa është edhe një fjali e vetme në gjuhën e tyre. Asnjë poezi ilire, asnjë kod ligjor, asnjë tekst fetar, asnjë dëftesë tregtari. Ndër popujt e lashtë të Mesdheut, kjo i bën ata përjashtim: fqinjët e tyre — grekë, romakë, etruskë, madje edhe mesapikët e Italisë juglindore — të gjithë prodhuan shënime të shkruara. Ilirët, aq sa tregon shënimi arkeologjik, nuk e bënë këtë.
Ajo që ka mbijetuar është një shpërndarje dëshmish: emra vetjakë dhe emra vendesh të ngulitur në mbishkrime greke e latine, një grusht fjalësh ilire që autorët antikë u munduan t’i glosonin, dhe — përtej Adriatikut — mbi gjashtëqind mbishkrime në mesapishte, gjuhë e folur nga njerëz që besohet përgjithësisht se kishin migruar nga zona ilire në Italinë jugore gjatë Epokës së Hershme të Hekurit. Kjo është lënda e papërpunuar nga e cila gjuhëtarët kanë kaluar dy shekuj duke u përpjekur t’i përgjigjen një pyetjeje të vetme: a është shqipja pasardhëse e ilirishtes?
Rasti më i gjerë për origjinën shqiptare në Ballkan, qytetërimi ilir vetë, gjuha moderne shqipe dhe etimologjia e vetëemrit shqip trajtohen gjetkë në këtë faqe. Ky artikull mbetet me dëshminë gjuhësore — çfarë kemi, çfarë thotë, dhe ku mbaron siguria.
Çfarë ruajtën burimet antike
Fjalori i drejtpërdrejtë i ilirishtes përbëhet nga rreth një duzinë fjalë. Shkrimtarët antikë herë pas here glosonin një term ilir kur përshkruanin rajonin:
- Rhinos — regjistruar si fjalë ilire për mjegull. Shqipja re do të thotë re, dhe korrespondenca tingullore është mjaft e rregullt për të qenë më shumë se rastësi.
- Sabaia (ose sabaium) — përshkruar nga burimet antike si birrë me bazë elbi e fermentuar nga ilirët dhe panonët. Asnjë konjate e pastër shqipe nuk ka mbijetuar, por fjala hyn në tekste latine si kontribut veçanërisht ilir.
- Brisa — glosuar si llum rrushi ose lëkura të mbetura pas shtrydhjes. Shqipja bërsí do të thotë fundërrinë, dhe gama semantike mbivendoset.
- Sica — tehu i shkurtër i lakuar i përshkruar në burimet ushtarake romake. Fjala mund të jetë ilire ose trake; romakët e përdornin gjerësisht për armë me origjinë ballkanike të asaj forme.
Ky nuk është fjalor nga i cili mund të rindërtosh një gramatikë ose sistem tingullor. Është një grusht fjalësh të ruajtura rastësisht — sepse një shkrimtar grek ose romak i gjeti mjaft ekzotike për t’i shpjeguar.
Dëshmia e vërtetë: emrat
Pjesa më e madhe e asaj që dimë për ilirishten vjen nga onomastika — studimi i emrave. Qindra emra vetjakë, emra fisesh dhe emra vendesh ilire janë regjistruar në burime greke e latine dhe në mbishkrime nga Ballkani perëndimor. Këtu është ku argumenti iliro-shqiptar merr tërheqjen e vërtetë.
Emrat e vendeve nëpër territorin shqipfolës mbajnë rrënjë që shpjegohen nëpërmjet shqipes:
- Ulcinium (Ulqini i sotëm, Mali i Zi) — nga rrënja ulk-, që përputhet me shqipen ujk. Emri do të thotë qytet-ujku.
- Scodra (Shkodra e sotme) — kryeqyteti mbretëror ilir, emri i të cilit disa etimologë e lidhim me një rrënjë ilire për lartësi ose kreshtë.
- Lissus (Lezha e sotme) — dëshmuar që nga shekulli IV p.e.s., me rrënjë që ka konjate të propozuara shqipe.
- Dyrrhachium (Durrësi i sotëm) — emri i kolonisë greke mbivendosej mbi një vendbanim më të vjetër ilir.
Emrat e fiseve dhe emrat vetjakë tregojnë modele të ngjashme:
- Taulantii — fisi i fuqishëm bregdetar, emri i të cilit është lidhur me shqipen dallëndyshe, nëpërmjet një ndryshimi fonetik të rregullt.
- Delmatae — lidhur me shqipen delme/dele, duke sugjeruar se emri i fisit do të thoshte “barinjtë.”
- Dardani — populli i rajonit të Kosovës dhe Serbisë jugore, i lidhur me shqipen dardhë, ndoshta duke do thënë “populli i dardhave.”
- Hyllus — emër mbretëror ilir që disa gjuhëtarë e lidhin me shqipen yll.
Asnjë emër i vetëm nuk provon prejardhje. Por modeli kumulativ — dhjetëra emra ilirë që shpjegohen nëpërmjet rrënjëve shqipe dhe që janë të vështirë për t’u shpjeguar nëpërmjet çdo gjuhe tjetër të gjallë — është ajo që e bën rastin onomastik bindës.
Mesapishtja: farefisnorja më e afërt përtej ujit
Dëshmia më e fortë e jashtme për lidhjen iliro-shqiptare vjen jo nga Ballkani por nga thembra e Italisë.
Mesapikët jetonin në Apulinë e lashtë (Pulja e sotme) dhe gadishullin e Salentës. Burimet antike i përshkruanin si njerëz që kishin kaluar Adriatikun, dhe studiuesit modernë përgjithësisht i klasifikojnë si popullsi ilire ose pranë-ilire. Ndryshe nga ilirët e Ballkanit, mesapikët prodhuan mbishkrime — mbi gjashtëqind prej tyre, që datojnë afërsisht nga shekulli VI p.e.s. deri në shekullin I p.e.s., kur gjuha u përthith nga latinishtja.
Mesapishtja është fragmentare por shumë më e pasur se çfarëdo gjëje që kemi për ilirishten e mirëfilltë. Dhe disa fjalë mesapike kanë konjate shqipe që asnjë gjuhë tjetër indo-evropiane nuk i ndan:
| Mesapishtja | Kuptimi | Shqipja | Kuptimi |
|---|---|---|---|
| aran | arë | arë | arë |
| biliā | bijë | bijë | bijë |
| biles | bir | bir | bir |
| menza | mëz | mëz | mëz |
Këto nuk janë huazime nga një gjuhë e tretë e përbashkët. Janë konjate — fjalë të trashëguara pavarësisht nga një paraardhës i përbashkët. Gjuhëtari amerikan Eric Hamp i grupoi mesapishten dhe shqipen bashkë nën etiketën “Indo-Evropianishte Adriatike,” një nënfamilje e propozuar brenda familjes më të gjerë indo-evropiane. Të tjerë përdorin termin “Albanoid” ose “Paleo-Ballkanike Perëndimore” për të njëjtin grupim.
Lidhja mesapike nuk provon se shqipja rrjedh nga ilirishtja. Provon se paraardhësi i shqipes flitej në të njëjtën zonë gjuhësore si gjuha që kaloi Adriatikun për t’u bërë mesapishte — dhe ajo zonë është Ballkani perëndimor.
Rasti shkencor dhe kufijtë e tij
Ideja se shqipja rrjedh nga ilirishtja u propozua për herë të parë në 1854 nga Johann Georg von Hahn, diplomat dhe gjuhëtar gjermano-austriak, në studimin e tij Albanesische Studien. Gjatë shekullit e gjysmës pasues, hipoteza u zhvillua nga një linjë studiuesish puna e të cilëve vazhdon ta formësojë fushën:
- Hans Krahe (1898–1965) — gjuhëtar gjerman që ndërtoi katalogun më gjithëpërfshirës të materialit onomastik ilir. Puna e hershme e Krahes e trajtonte ilirishten gjerësisht; puna e tij e vonshme e ngushtoi fushën dhe pranoi kufijtë e asaj që emrat vetëm mund të provojnë.
- Norbert Jokl (1877–1942) — gjuhëtar austriak që studioi etimologjinë shqipe dhe substratin para-romak para vdekjes së tij në Holokaust.
- Eqrem Çabej (1908–1980) — gjuhëtari historik më me ndikim i Shqipërisë, i cili ngriti mbrojtjen më sistematike të tezës ilire, duke u mbështetur në dëshmi onomastike, fonologjike dhe leksikore.
- Shaban Demiraj (1920–2014) — vepra e të cilit Prejardhja e Shqiptarëve në dritën e dëshmive të gjuhës shqipe (1999) mbetet referencë standarde në gjuhësinë historike shqiptare.
- Eric Hamp (1920–2019) — gjuhëtari amerikan që propozoi grupimin Indo-Evropian Adriatik dhe e trajtoi lidhjen mesapiko-shqipe si marrëdhënie nënfamiljare.
Hipoteza ilire nuk është përmbytur kurrë. Por nuk është provuar përfundimisht as, dhe studiuesit seriozë e pranojnë boshllëkun. Problemi thelbësor është se dëshmia ilire është shumë e hollë për ta testuar hipotezën me rigorozitet. Me vetëm një duzinë fjalë të glosuara dhe një stok emrash, nuk ka gramatikë, fonologji, as sintaksë për t’u krahasuar sistematikisht me shqipen. Rasti mbështetet në modele onomastike, vazhdimësi gjeografike dhe paralelen mesapike — dëshmi rrethanore e fortë, por dëshmi rrethanore gjithsesi.
Alternativa: trake ose dako-moeziane
Një pozicion pakice në gjuhësinë historike argumenton se shqipja mund të mos rrjedhë fare nga ilirishtja, por nga trakishtja ose një gjuhë dako-moeziane e folur më në lindje në Ballkan.
Gjuhëtari bullgar Vladimir Georgiev ishte avokati më i shquar i këtij këndvështrimi. Georgiev argumentoi se tipare të caktuara të fjalorit dhe fonologjisë shqipe ishin më konsistente me trakishten sesa me ilirishten, dhe se paraardhësit e shqiptarëve migruan drejt perëndimit në zonën historikisht ilire diku në antikitetin e vonë.
Hipoteza trake ka problemin e vet të dëshmisë. Trakishtja është edhe më pak e dëshmuar se ilirishtja — disa mbishkrime, një grusht glosash, dhe të njëjtat fragmente onomastike. Nuk ka Gurë Rosete trak që do të mundësonte krahasim përfundimtar. Argumenti gjeografik punon kundër rastit trak: shqiptarët jetojnë në Ballkanin perëndimor, jo në Ballkanin lindor ku flitej trakishtja, dhe emrat e vendeve në territorin shqipfolës i gjurmojnë rrënjëve ilire e jo trake.
Shumica e studimeve aktuale e trajtojnë hipotezën ilire si pozicionin më të fortë duke pranuar se “ilirishtja” mund të ketë qenë familje gjuhësh të afërta dhe jo një gjuhë e vetme uniforme, dhe se paraardhësi i shqipes mund të ketë qenë një variant brenda asaj familjeje.
Shqipja: gjuha që mbijetoi
Sido që ta ketë patur emrin paraardhësi i saktë, shqipja është gjuha që mbijetoi aty ku flitej dikur ilirishtja.
Shqipja u shkrua për herë të parë shekuj pasi ilirishtja u zhduk nga shënimi. Fjalia më e hershme e njohur në shqip është një formulë pagëzimi e ngulitur në një tekst latin nga Kryepeshkopi Pal Engjëlli në 1462. Libri i parë në shqip — Meshari i Gjon Buzukut, një meshale katolike — u shfaq në 1555. Kur shqipja hyn në shënimin e shkruar, ajo ka përthithur tanimë qindra huazime latine nga periudha romake, huazime greke nga kontakti bizantin, dhe shtresa sllave e turke nga shekujt e mëvonshëm.
Nën ato shtresa, bërthama e shqipes — termat bazë të farefisnisë, pjesët e trupit, numrat, fjalori bujqësor dhe struktura gramatikore — i përket një dege indo-evropiane që qëndron e vetme. Shqipja nuk ka farefisnore të gjallë të afërta. Kushërira e saj më e afërt e dokumentuar, mesapishtja, u shua dy mijë vjet më parë. Pozicioni i saj në pemën familjare indo-evropiane është ai i një mbijetuese të vetme — degë e vetme pa gjuhë motra, duke mbajtur gjurmën fonetike dhe gramatikore të një paraardhësi paleo-ballkanik që shënimi i shkruar nuk e kapi kurrë.
Për shqiptarë-amerikanët, kjo është pesha e çështjes së gjuhës ilire. Gjuha e folur në tavolinat e kuzhinës në Bronks, në Dearborn, në Worcester — gjuha që prindërit ua mësojnë fëmijëve të shtunave në shkollat e komunitetit — nuk është dialekt i greqishtes, as degëzim romancë i latinishtes, as gjuhë sllave. Është gjëja e vet, me rrënjë në një prejardhje ballkanike perëndimore që i paraprin pushtimit romak. Emrat e lumenjve, maleve dhe qyteteve mund të mbajnë gjurmën fonetike të njerëzve që i emërtuan para se kushdo në Mesdhe të shkruante çfarëdo gjëje.
Dëshmia ilire është e hollë. Por fija që ajo gjurmon — nga emrat në mbishkrimet antike te fjalët që folësit e shqipes përdorin sot — është lidhja më e fortë mbijetuese midis një gjuhe moderne dhe Ballkanit të lashtë. Aty ku dëshmia mbaron, vetë gjuha fillon.