Përgjigjja e shkurtër: Jo. Austro-Hungaria dhe Italia mbështetën një shtet shqiptar dhe ndihmuan të caktoheshin kufijtë e tij të 1913-s — kryesisht për ta mbajtur Serbinë larg Adriatikut. Por kombi shqiptar është shumë më i vjetër se 1912: arbëreshët mesjetarë që ikën në Itali në vitet 1400, Lidhja e Prizrenit e 1878-s dhe Rilindja e shek. XIX i paraprijnë shtetit modern me dekada e shekuj. Të vizatosh një kufi nuk është të shpikësh një popull. Kjo është pjesë e udhëzuesit tonë për nga vijnë shqiptarët.
Pretendimi është i preferuar sepse përmban një thërrime të së vërtetës: Fuqitë e Mëdha vërtet ishin në dhomë në 1912–13, dhe vërtet formësuan kufijtë e Shqipërisë. Prej andej është një hap i shkurtër e i pandershëm te “pra ju shpikën”. Ja ku shkon gabim ai hap.
Ç’ndodhi vërtet në 1912–13
Shteti modern shqiptar u shpall më 28 nëntor 1912, kur Ismail Qemali shpalli pavarësinë nga Perandoria Osmane në Vlorë — duke ngritur flamurin e Skënderbeut, shqiponjën dykrenare që ishte valëvitur katër shekuj e gjysmë më parë.
Lufta e Parë Ballkanike ishte në zhvillim, dhe Serbia, Mali i Zi, Greqia e Bullgaria po copëtonin territorin evropian të osmanëve. Kjo është ajo që e detyroi çështjen e Shqipërisë në tryezë në Konferencën e Londrës (1912–13). Fuqitë e Mëdha — Austro-Hungaria, Italia, Britania, Franca, Gjermania, Rusia — njohën një Shqipëri të pavarur dhe nisën të vizatonin kufijtë e saj, një proces i përfunduar me Protokollin e Firences në dhjetor 1913.
Austro-Hungaria dhe Italia ishin mbështetëset më të forta të një Shqipërie të pavarur, dhe motivi i tyre ishte gjeopolitikë e ftohtë: një shtet shqiptar në Adriatik e mbante Serbinë — dhe mbrojtësen e Serbisë, Rusinë — larg detit. Po ajo politikë fuqie është arsyeja pse kufijtë u vizatuan atje ku u vizatuan, duke lënë rreth gjysmën e popullsisë shqipfolëse — në Kosovë, në Maqedoninë perëndimore, në Mal të Zi — jashtë shtetit të ri.
Pra po: perandoritë e huaja e formësuan hartën. Vër re çfarë do të thotë kjo. Ata debatuan se ku të vizatonin vijat rreth një populli që ishte tashmë atje. Nuk të duhet një komision kufijsh për një komb që nuk ekziston.
Kombi ishte tashmë shekullor
Populli shqiptar nuk u shfaq në 1912. Dëshmia shkon prapa nëpër tërë regjistrin mesjetar dhe të hershëm modern.
- Etnonimi. Arbër / Arbëresh — vetëemri i vjetër — dëshmohet qartë që nga periudha mesjetare. (Disa studiues e lidhin edhe fisin e mëhershëm Albanoi të regjistruar nga gjeografi Ptolemeu në shek. II, por ai identifikim është i kontestuar — dëshmia mesjetare është terreni i sigurt, dhe ajo është tashmë shekuj përpara 1912-s.)
- Arbëreshët. Pas pushtimit osman në shek. XV, dhjetëra mijëra shqiptarë ikën përtej Adriatikut në Italinë jugore. Pasardhësit e tyre, arbëreshët, jetojnë ende në rreth 50 fshatra, ende duke folur një formë të shqipes së shek. XV. Një popull i shpikur në 1912 nuk mund të ketë pasur diasporë që nga vitet 1400.
- Skënderbeu. Në shek. XV, Gjergj Kastrioti bashkoi principatat shqiptare në Lidhjen e Lezhës (1444) dhe i qëndroi Perandorisë Osmane 25 vjet. Ky është një projekt politik kolektiv shqiptar katër shekuj e gjysmë përpara pavarësisë.
- Lidhja e Prizrenit (1878). Kur Kongresi i Berlinit kërcënoi t’ua jepte trojet shqiptare shteteve fqinje, shqiptarët organizuan Lidhjen e Prizrenit — një organ politik e ushtarak që kërkonte autonomi dhe territor të bashkuar shqiptar. 1878. Tridhjetë e katër vjet përpara 1912-s.
- Rilindja. Rilindja Kombëtare e shek. XIX prodhoi alfabetin e standardizuar shqip (Kongresi i Manastirit, 1908), shkolla e gazeta në gjuhën shqipe, dhe një letërsi kombëtare — makineria e zakonshme e një kombi që afirmohet, e ndërtuar nga shqiptarët, përpara se ndonjë perandori të “jepte” një shtet.
Të vizatosh një kufi nuk është të bësh një komb
Çdo shtet modern ka një datë themelimi. Kufijtë e Francës, të Gjermanisë, të Italisë — të gjithë u vizatuan e rivizatuan nga luftëra e konferenca. Askush nuk argumenton se francezët u “shpikën” nga traktati që lëvizi së fundmi kufirin e tyre. Themelimi i një shteti është ngjarje administrative. Ekzistenca e një populli është një fakt shumë më i vjetër e më i thellë.
Shqipëria nuk bën përjashtim. 1912-a është ditëlindja e shtetit. Kombi që ai përmbylli kishte shekuj që fliste gjuhën e vet, mbante emrin e vet dhe organizonte rezistencën e vet përpara se Fuqitë e Mëdha të merrnin ndonjëherë një stilolaps.
Pse përdoret miti
Fraza “Austro-Hungaria ju shpiku” bën një punë të caktuar: nëse kombi është një krijim i fundit, artificial i perandorive të huaja, atëherë pretendimet e tij — për Kosovën, për kufijtë e vet, për një vend në historinë e rajonit — duken arbitrare e të negociueshme. Ky është qëllimi i argumentit. Është drejtuar te e tashmja, e veshur si e shkuara.
Historia e ndershme është më pak e përshtatshme për atë qëllim dhe më e mbështetur: një popull i vjetër në Ballkan, shteti i të cilit erdhi vonë e i pjesshëm pikërisht sepse fuqitë e huaja i vizatuan kufijtë sipas qejfit të tyre.
Për pamjen e plotë — origjina ilire, dëshmia e ADN-së dhe mitet e tjera të ndërtuara për ta mohuar — lexo Nga vijnë shqiptarët?. Dhe nëse je shqiptar i Amerikës, Regjistri Kombëtar Shqiptar ekziston për të të numëruar — shto emrin tënd, falas dhe për rreth dy minuta.