Lufta e Dytë Botërore e Shqipërisë prodhoi tre lëvizje konkurruese rezistence, dhe lufta ndërmjet tyre kishte po aq rëndësi sa lufta kundër pushtuesve. Historia e plotë e atij konflikti trepalësh — pushtimi italian, faza gjermane, çlirimi partizan — tregohet në shkrimin tonë mbi Shqipërinë në Luftën e Dytë Botërore. Biografia e Mid’hat Frashërit mbulon njeriun që drejtoi krahun politik të Ballit Kombëtar. Profili i Enver Hoxhës mbulon komandantin partizan që e mundi atë.
Ky artikull flet për vetë organizatën: si u themelua, çfarë përfaqësonte, pse u shemb dhe çfarë ndodhi me njerëzit që besuan në të.
Themelimi: nëntor 1942
Deri në fund të 1942-s, Shqipëria kishte qenë nën pushtimin italian për më shumë se tre vjet. Partia Komuniste e Shqipërisë, e themeluar në nëntor 1941 me udhëzim jugosllav, kishte organizuar Lëvizjen Nacional-Çlirimtare (LNÇ) në Konferencën e Pezës në shtator 1942. Një grup i tretë, Legaliteti nën Abaz Kupin, donte rikthimin e Mbretit Zog. Secili pretendonte se përfaqësonte kombin shqiptar. Asnjëri nuk e njohu të drejtën e tjetrit për ta bërë këtë.
Balli Kombëtar — Fronti Kombëtar — u themelua në nëntor 1942 nga dy burra që vinin nga tradita politike e Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Ali Këlcyra ishte pronar tokash dhe ish-deputet nga Këlcyra e Shqipërisë së jugut. Kishte luftuar në Luftën e Vlorës më 1920 kundër pushtimit italian dhe kishte shërbyer në parlamentin e periudhës ndërmjet dy luftërave. Mid’hat Frashëri ishte djali i Abdyl Frashërit, arkitekti politik i Lidhjes së Prizrenit të 1878-s, dhe nipi i poetit kombëtar të Shqipërisë Naim Frashëri. Ishte shkrimtar, botues, diplomat dhe intelektuali më i shquar në traditën nacionaliste shqiptare që ishte ende gjallë dhe aktiv.
Të dy përfaqësonin krahë të ndryshme të së njëjtës botë: Këlcyra shtresën e pronarëve të tokave, Frashëri klasën intelektuale të Rilindjes. Ajo që ndanin ishte bindja se Shqipëria mund të ishte e lirë pa qenë komuniste — dhe se Kosova, Çamëria dhe territoret e tjera të banuara nga shqiptarë jashtë kufijve të 1913-s i përkisnin një shteti të bashkuar shqiptar.
Dekalogu: dhjetë pika për një Shqipëri të lirë
Programi themelues i Ballit Kombëtar, Dekalogu, paraqiti dhjetë parime për një Shqipëri pas pushtimit. Dokumenti kërkonte një shtet shqiptar demokratik, të bashkuar etnikisht. Angazhimet e tij kryesore përfshinin dëbimin e pushtuesve, një formë qeverisjeje republikane (jo monarkiste), bashkimin e të gjitha trojeve shqiptare në një shtet të vetëm, arsimin universal në shqip dhe zhdukjen e shfrytëzimit ekonomik.
Dekalogu nuk kërkonte fashizëm, komunizëm apo kthim te monarkia. Ai e poziciononte BK-në si një rrugë të tretë — nacionaliste, demokratike dhe laike. Programi refuzonte haptas ndarjet e brendshme mbi bazën e fesë, rajonit apo klasës shoqërore — një angazhim i dukshëm në një vend të ndarë mes komuniteteve myslimane, katolike dhe ortodokse.
Në praktikë, anëtarësia e BK-së vinte kryesisht nga klasa e pronarëve të tokave, inteligjencia urbane, ish-zyrtarët e shtetit shqiptar para luftës, dhe nacionalistët liberalë që i shihnin komunistët si një mjet të Jugosllavisë dhe frikësoheshin se një Shqipëri komuniste do t’ia nënshtronte interesat kombëtare shqiptare Beogradit. Forca e BK-së arriti në rreth 35,000–50,000 anëtarë, të përqendruar në Shqipërinë e jugut dhe të mesme.
Marrëveshja e Mukjes: gusht 1943
Ekzekutiva e Operacioneve Speciale Britanike (SOE), e cila kishte oficerë lidhës si me partizanët komunistë ashtu edhe me nacionalistët, shtyu për një rezistencë shqiptare të unifikuar. Në gusht 1943, përfaqësues të Ballit Kombëtar dhe të Lëvizjes Nacional-Çlirimtare të drejtuar nga komunistët u takuan në fshatin Mukje, pranë Krujës, për tre ditë negociatash.
Marrëveshja e Mukjes që doli prej tyre krijoi një Komitet Shpëtimi Kombëtar për koordinimin e rezistencës. Marrëveshja përmbante një lëshim kyç: njohu parimin e Shqipërisë etnike — se trojet e banuara nga shqiptarë, përfshirë Kosovën, duhet të ishin pjesë e një shteti shqiptar pas luftës. Ky ishte kërkesa bërthamë e BK-së dhe, për komunistët, një problem i menjëhershëm: patronët e tyre jugosllavë nuk kishin ndërmend të dorëzonin Kosovën.
Marrëveshja u shemb brenda javësh. Partia Komuniste e Shqipërisë, nën presion nga emisarët jugosllavë, hodhi poshtë klauzolën e Shqipërisë etnike dhe ndërpreu bashkëpunimin. Enver Hoxha e quajti më vonë marrëveshjen tradhti. Drejtësia e BK-së konkludoi se komunistët nuk kishin negociuar kurrë me mirëbesim.
Dështimi në Mukje ishte pika kthese. Pas kësaj, tre lëvizjet e rezistencës luftuan njëra-tjetrën hapur — një luftë civile brenda një lufte botërore, siç e detajon artikulli mbi Shqipërinë në Luftën e Dytë Botërore.
Pas rënies së Italisë: çështja e bashkëpunimit
Kur Italia kapitulloi në shtator 1943, Gjermania hyri. Komanda e re gjermane u ofroi nacionalistëve shqiptarë diçka që italianët nuk e kishin bërë kurrë: përfshirjen zyrtare të Kosovës në Shqipëri. Një qeveri shqiptare “neutrale” u instalua në Tiranë me pjesëmarrjen e BK-së. Disa komandantë ballistë pranuan armët dhe bashkëpunimin gjerman kundër partizanëve komunistë.
Ky është kapitulli që ka ndarë historiografinë shqiptare që atëherë. Regjimi komunist që mori pushtetin në nëntor 1944 e klasifikoi Ballin Kombëtar si organizatë fashiste bashkëpunëtore. Etiketa mbeti — u mësua në shkollat shqiptare për 46 vjet nën regjimin e Enver Hoxhës, dhe mbetet korniza dominante në disa qarqe akademike dhe politike.
Mbrojtësit e BK-së argumentojnë se tabloja është më e ndërlikuar. Organizata u themelua kundër pushtimit italian. Programi i saj ishte republikan dhe demokratik. Drejtësia e saj i shihte komunistët — të mbështetur nga Jugosllavia, një vend planet e të cilit pas luftës përjashtonin haptas sovranitetin shqiptar mbi Kosovën — si kërcënimin më të madh strategjik. Bashkëpunimi me gjermanët ishte një aleancë taktike, jo ideologjike, i nxitur nga e njëjta logjikë që bëri disa fraksione të rezistencës franceze të bashkëpunonin me këdo që kundërshtonte sovjetikët.
Kundërargumenti është se bashkëpunimi është bashkëpunim pavarësisht motivit, dhe se forcat e BK-së morën pjesë në operacione kundër popullsive civile — veçanërisht në Shqipërinë e jugut dhe në Kosovë, ku njësitë balliste dhe të Lidhjes së Dytë të Prizrenit u përfshinë në aksione kundër komuniteteve serbe.
Vlerësimi i ndershëm është se BK përmbante si nacionalistë të vërtetë që besonin se po luftonin për sovranitetin shqiptar ashtu edhe oportunistë që përdorën kaosin e luftës për të shlyer hesape. Organizata nuk ishte monolit, dhe reduktimi i saj ose në “luftëtarë për liri” ose në “bashkëpunëtorë fashistë” humbet atë që ndodhi në të vërtetë.
Rënia: fundi i 1944-s
Deri në vjeshtën e 1944-s, partizanët komunistë të Enver Hoxhës kishin nismën ushtarake. LNÇ-ja ishte më mirë e organizuar, më e disiplinuar, dhe — çka është vendimtare — kishte mbështetje të vazhdueshme jugosllave dhe aleate. Forcat e BK-së ishin të shpërndara, patronët e tyre gjermanë po tërhiqeshin, dhe komanda e tyre e brendshme ishte e copëzuar.
Partizanët çliruan Tiranën më 17 nëntor 1944. Forcat e fundit gjermane u larguan nga territori shqiptar deri më 29 nëntor. BK si forcë ushtarake e organizuar brenda Shqipërisë kishte përfunduar.
Ajo që pasoi ishte metodike. Qeveria e re komuniste e shpalli Ballin Kombëtar organizatë kriminale. Gjyqet filluan menjëherë. Anëtarët që nuk kishin ikur u arrestuan, u gjykuan nga gjykatat popullore, dhe në shumë raste u ekzekutuan ose u dërguan në kampe pune të detyruar. Aparati i sigurimit të regjimit, Sigurimi, ndoqi lidhësit e BK-së për vite. Familjet e ballistëve të njohur u klasifikuan si armiq të shtetit — fëmijët e tyre u ndaluan nga arsimi i lartë, prona e tyre u konfiskua, lëvizjet e tyre u kufizuan.
Në Kosovë, një kryengritje e drejtuar nga BK me rreth 9,000 luftëtarë shpërtheu në dhjetor 1944 pasi autoritetet jugosllave kërkuan dorëzimin e armëve dhe filluan arrestimin e shqiptarëve të shquar. Kryengritja u shtyp deri në korrik 1945, dhe Kosova mbeti brenda Jugosllavisë.
Mërgimi: kapitulli amerikan
Drejtësia e mbijetuar e BK-së u shpërnda. Ali Këlcyra shkoi në Itali, ku kaloi vitet e tij të mbetura. Vdiq në Bari më 24 shtator 1963, në moshën 72 vjeçare. Organizata e mërgimit u nda mes krahut të tij dhe një fraksioni agrar të drejtuar nga Abas Ermenji.
Mid’hat Frashëri njoftoi Komitetin Kombëtar për një Shqipëri të Lirë në Paris më 26 gusht 1949, pastaj udhëtoi në Londër për një intervistë me BBC-në në fillim të shtatorit para se të arrinte në Nju-Jork. U bë kryetari i parë i komitetit (KKSH), me seli në Nju-Jork. Komiteti ishte një krijim i Luftës së Ftohtë, i mbështetur nga CIA dhe MI6 britanike, pjesë e përpjekjes më të gjerë perëndimore për destabilizimin e qeverive komuniste në Europën Lindore. Anëtarësia e tij u mbështet gjerësisht te komuniteti shqiptaro-amerikan në Nju-Jork, Boston, Worcester dhe Detroit.
Frashëri vdiq nga një atak në zemër në Hotel Lexington në Manhattan më 3 tetor 1949 — javë pas marrjes së rolit. Ishte 69 vjeç. Vdekja e tij erdhi në fillim të Operacionit Valuable, operacionit të përbashkët sekret CIA-MI6 që dërgonte agjentë shqiptaro-amerikanë mbrapsht në Shqipëri për të rrëzuar Hoxhën. Operacioni u kompromentua nga agjenti i dyfishtë sovjetik Kim Philby dhe shumica e agjentëve u kapën e u vranë.
Hasan Dosti, një jurist shqiptar që kishte shërbyer si Ministër i Drejtësisë në qeverinë e pushtimit italian (1941–1943) para se të kalonte te rezistenca nacionaliste, e zëvendësoi Frashërin si kryetar i KKSH-së. Dosti drejtoi lëvizjen e mërgimit për dekada nga Shtetet e Bashkuara. Vdiq në Los Anxhelos më 29 janar 1991 — vetëm muaj para demonstratave të para antikomuniste në Tiranë që i dhanë fund regjimit që organizata e tij kishte kaluar 46 vjet duke e kundërshtuar.
Anëtarë të tjerë të BK-së u vendosën nëpër diasporën shqiptaro-amerikane. Hafëz Jusuf Azemi, luftëtar i BK-së dhe aktivist politik, jetoi në Çikago deri në vdekjen e tij më 2023. Vasil Andoni, bashkëthemelues i KKSH-së, u vendos gjithashtu në Shtetet e Bashkuara. Këta mërgimtarë dhe familjet e tyre u bënë pjesë e komunitetit shqiptaro-amerikan që NAR ekziston për ta numëruar — fëmijët dhe nipërit e tyre të regjistruar në Nju-Jork, Michigan, Massachusetts e përtej.
Rilindja pas komunizmit dhe trashëgimia
Kur komunizmi ra në Shqipëri më 1990–1992, emri i Ballit Kombëtar u kthye në politikën shqiptare. Abas Ermenji, i cili kishte drejtuar krahun agrar në mërgim, u kthye në Shqipëri dhe rikonstituoi organizatën si Partia e Frontit Kombëtar Shqiptar. Ajo fitoi rreth 5% të votave popullore në zgjedhjet parlamentare të 1996-s para se të binte dhe përfundimisht të bashkohej në një koalicion qendër-djathtas.
Trashëgimia më e qëndrueshme është debati. Në Shqipërinë pas komunizmit, rehabilitimi i nacionalistëve të kohës së luftës u bë një projekt politik — statuja u ngritën, rrugë u riemërtuan, histori u rishkruan. Dënimi bllokues i regjimit të Hoxhës ndaj BK-së si fashiste u hodh poshtë, por asnjë konsensus nuk e zëvendësoi. Familjet shqiptare mbeten të ndara: ata ku të afërmit luftuan me partizanët dhe ata ku të afërmit luftuan me nacionalistët i kujtojnë të njëjtat vite përmes prizmave të kundërta.
Për shqiptaro-amerikanët, ndarja është personale. Komuniteti i mërgimit që formoi shtyllën kurrizore të jetës politike shqiptaro-amerikane në epokën e Luftës së Ftohtë ishte kryesisht nacionalist — i lidhur me BK-në ose simpatizues. Emigrantët e pas 1990-s erdhën nga një vend ku po ata nacionalistë ishin klasifikuar si tradhtarë për dy breza. Dy komunitetet ndajnë një diasporë por jo gjithmonë një histori.
Ajo që nuk vihet në diskutim është çmimi. Brezi i Luftës së Dytë Botërore i nacionalistëve shqiptarë — pronarët e tokave, intelektualët e Rilindjes, ish-zyrtarët që besonin në një Shqipëri demokratike — u shkatërruan si klasë politike. Ata që mbijetuan e bënë këtë në mërgim. Programi i tyre — një shtet shqiptar demokratik, i bashkuar etnikisht — nuk u testua kurrë. Vendi që lanë pas kaloi 46 vitet e ardhshme nën regjimin që i mundi.
Çfarë do të thotë Balli Kombëtar për shqiptaro-amerikanët
Komuniteti shqiptaro-amerikan i mesit të shekullit XX u formësua pjesërisht nga mërgimtarët e BK-së dhe familjet e tyre. Komiteti Kombëtar për një Shqipëri të Lirë vepronte nga Nju-Jorku. Botimet e tij qarkullonin në komunitetet shqiptare të Bronks-it, Worcester-it dhe Detroit-it. Drejtuesit e tij — Frashëri, Dosti, Ermenji — ishin emra të njohur në jetën politike shqiptaro-amerikane.
Ai komunitet mërgimi i Luftës së Ftohtë ndërtoi institucione: gazeta, organizata kulturore, komitete politike. Disa nga ato institucione mbijetuan brezin e mërgimit. Të tjera jo. Por familjet mbetën. Një nip i një mërgimtari ballist që regjistrohet me NAR në Michigan mbart një histori familjare që kalon nëpër të njëjtën luftë si një nip i një partizani në Massachusetts — thjesht nga ana tjetër.
Debati mbi atë çfarë ishte BK — lëvizje rezistence apo front bashkëpunëtor, alternativë patriotike apo keqmatje tragjike — nuk është zgjidhur dhe ndoshta nuk mund të zgjidhet. Ajo që mund të regjistrohet është se organizata ekzistoi, se njerëz të vërtetë iu bashkuan për arsye në të cilat besonin, se disfata e saj formësoi shtetin shqiptar për gjysmë shekulli, dhe se të mbijetuarit e saj ndërtuan jetë në Shtetet e Bashkuara. Ato jetë, dhe familjet që erdhën pas tyre, janë pjesë e numërimit shqiptaro-amerikan.