Marrëdhënia e Shqipërisë me qentë shkon më thellë se ajo e shumicës së vendeve. Dy raca — njëra e gjallë, tjetra e zhdukur — ndodhen në dy skajet e vijës kohore dhe së bashku shpjegojnë diçka për tokën dhe njerëzit që i formuan.
E para është Molossi: qeni i luftës i Epirit të lashtë, i mbarështuar nga fisi që i dha emrin çdo race të tipit mastif në botë. Aristoteli shkroi për të. Legjonet romake e përdorën. Ka zhdukur prej shekujsh, por pasardhësit e tij — Mastifët Anglezë, Rotvailerët, Danet e Mëdha, Cane Corsot — ruajnë shtëpi në çdo kontinent.
E dyta është Sharri: rojtari i bagëtive i maleve të Sharrit, ende duke punuar në të njëjtat kalime malore ku ka patrulluar prej shekujsh, ende duke qëndruar mes tufës së bariut dhe ujqërve që zbresin nga kreshtërisht natën. Është ndër racat më të vjetra të gjalla në Ballkan, dhe është qeni i punës i Shqipërisë — homologu qenor i kalit shqiptar që mbarti familjet malësore nëpër terren ku thyehej çdo gjë tjetër.
Molossi: Epiri dhe bota e lashtë
Molossi mori emrin nga Molossët, një fis greqisht-folës që banonte malet e Epirit — rajonin që sot është veriperëndimi i Greqisë dhe jugu i Shqipërisë. Molossët ishin njëri nga tre grupet kryesore fisnore të Epirit, bashkë me Kaonët dhe Thesprotët. Mbretëria e tyre, me qendër në Passaron, prodhoi Olimpianë, nënën e Aleksandrit të Madh, dhe Pirron, mbretin që i dha emrin fitores Pirriane. Orakuli i Dodonës, njëri nga më të vjetrit në botën e lashtë, ndodhej në territorin e tyre.
Qentë që mbarështuan ishin të famshëm në gjithë Mesdheun e lashtë. Referenca letrare më e hershme e njohur vjen nga Aristofani në 411 p.e.s. Aristoteli, duke shkruar rreth 347 p.e.s. në Historinë e Kafshëve, përshkroi racën molosse dhe lavdëroi guximin dhe kapacitetin e saj fizik. Virgjili vuri re se Grekët dhe Romakët përdornin qentë molossë më të rëndë si për gjueti (canis venaticus) ashtu edhe për rojë të bagëtive dhe shtëpive (canis pastoralis).
Se si dukej Molossi në të vërtetë mbetet çështje debati shkencor. Dëshmia fizike më e mirë është Qeni i Xheningsit, një statujë romake në mermer (kopje e një bronzi grek të humbur, që daton rreth shekullit të 2-të e.s.) tani në Muzeun Britanik. Paraqet një qen të ndërtuar fuqishëm, me qime të shkurtra, kokë të gjerë dhe kocka të rënda — të njohshëm për çdokënd që ka parë një mastif modern. Një çift i ngjashëm mastifësh në mermer qëndron në Oborrin Belvedere të Muzeve të Vatikanit. Dëshmitë arkeologjike shkojnë edhe më mbrapa: monedhat e lëshuara nga Mbretëria Molosse në shekullin e 4-t p.e.s. mbajnë imazhe qensh në përputhje me përshkrimet letrare.
Romakët i adoptuan me entuziazëm qentë molossë. I përdorën si qen lufte, qen arene, rojë pronash dhe shokë gjuetie. Mozaikët romakë, përfshi pragun Cave Canem në Pompei, paraqesin qen rojtarë që studiuesit i interpretojnë si qen të tipit moloss. Ndërsa pushteti romak u zgjerua, u zgjeruan edhe qentë — të çuar nëpër Evropë, Afrikën e Veriut dhe Lindjen e Afërt, ku u kryqëzuan me racat lokale dhe prodhuan familjen e madhe të qenve që sot klasifikohen si Molossoidë: Mastifë, Bulldogë, Dane të Mëdha, Shën Bernardë, Rotvailerë, Bokserë, Dogo Argentino, dhe dhjetëra të tjerë.
Vetë Molossi ka kohë që ka zhdukur. Asnjë linjë e pastër nuk i mbijetoi shekujve të kryqëzimit, zhvendosjes dhe shembjes së strukturave shoqërore që e mbanin. Ajo çka mbijetoi është trashëgimia e tij — një tip trupi dhe temperament i shpërndarë në dhjetëra raca moderne, të gjitha të gjurmueshme deri në malet e Epirit.
Sharri: një racë e gjallë në kalimet malore
Sharri (shqip: Qeni i Sharrit, “Qeni i Malit Sharr”) është raca që ende mund ta gjesh duke punuar në male. I emërtuar sipas maleve të Sharrit (Sharr në shqip, Šar Planina në serbisht), vargu që kalon përgjatë kufirit të Shqipërisë, Kosovës dhe Maqedonisë së Veriut, Sharri është një racë rojtare e bagëtive, e formuar nga të njëjtat forca që formuan tokën: terren i pjerrët, dimra të ashpër dhe grabitqarë që kurrë nuk u larguan.
Historia formale ndërkombëtare e racës fillon në 1939, kur Fédération Cynologique Internationale (FCI) e njohu me emrin Deltari Ilir — nderim për Ilirët e lashtë që banuan rajonin para Romakëve. Në 1957, me kërkesën e Federatës Kinologjike Jugosllave, FCI e riemërtoi Qeni Bariut Jugosllav – Sharplanina (standardi i racës FCI Nr. 41), duke e lidhur emrin me gjeografinë në vend të përkatësisë etnike të lashtë.
Riemërtimi mbetet i diskutueshëm. Mbarështuesit dhe entuziastët shqiptarë përdorin Qeni i Sharrit ose Deltari Ilir dhe argumentojnë se popullsia shqiptare dallohet — në ndërtim, temperament dhe stil pune — nga qentë e mbarështuar në Serbi dhe Maqedoninë e Veriut nën standardin Šarplaninac. Përpjekjet për njohje të veçantë FCI të një Qeni Shqiptar të Malit Sharr janë në vazhdim.
Si duket Sharri
Sharri është një qen i madh, me kocka të rënda, i ndërtuar për qëndresë në terren të vështirë. Meshkujt arrijnë përafërsisht 62 cm (24 inç) lartësi në shputë dhe peshojnë 35 deri 45 kg (77 deri 99 lb). Femrat janë pak më të vogla, me rreth 58 cm (23 inç) dhe 30 deri 40 kg (66 deri 88 lb).
Manteli është tipari më funksional i racës: një nënshtresë e trashë dhe e dendur nën qime mbrojtëse të gjata, të sheshta dhe të ashpra që largojnë ujin dhe izolojnë nga i ftohti malor. Standardi i FCI-së pranon çdo ngjyrë të njëtrajtshme pa shenja të bardha, me gri hekuri dhe gri të errët të preferuara — ngjyra që përzihen me peizazhin shkëmbor malor ku punon qeni. Meqë popullsia shqiptare nuk është standardizuar në të njëjtën masë, variacioni është më i gjerë: disa qen priren drejt ndërtimeve të tipit mastif me kafka më të gjera, të tjerë drejt kornizave më të holla dhe me këmbë më të gjata, më të përshtatshme për lëvizje të shpejtë në terren të vështirë.
Si punon Sharri
Sharri nuk është qen bari. Nuk i lëviz delet — qëndron me to, shpesh ditë të tëra në kullotat verore të largëta, dhe përballon çdo gjë që i afrohet tufës: ujqër, arinj, rrëqebuj, qen endacakë, të huaj. Në malet e Sharrit, presioni i grabitqarëve është real. Ujqërit ende gjuajnë në tufë nëpër malësinë shqiptare; rrëqebulli ballkanik, rrezikshëm për zhdukje, mbijetonë në të njëjtat vargmale; arinjtë e murrmë ndodhen në luginat pyjore.
Një Sharri pune zakonisht mban një jakë hekuri me gjemba — mbrojtje shekullore kundër kafshimit të ujkut në fyt — dhe vepron me mbikëqyrje minimale njerëzore. Bariu mund të jetë orë larg, ose i strehuar në një stan (kasolle malore guri) ndërsa qentë patrullojnë perimetrin e tufës gjatë natës. Pavarësia e racës, agresiviteti territorial dhe dyshimi i thellë ndaj çdo gjëje të panjohur nuk janë të meta — janë tiparet që mbajnë delet gjallë.
Barinjtë malore në vargun e Sharrit zakonisht mbajnë dy deri katër qen me një tufë prej 200 deri 500 delesh. Qentë punojnë me radhë: njëri ose dy qëndrojnë pranë tufës ndërsa të tjerët patrullojnë perimetrin. Kur zbulohet një grabitqar, qentë e përballojnë si grup — zhurma vetëm (lehja e Sharrit dëgjohet përmes një lugine malore) zakonisht mjafton për të larguar një ujk. Përballja fizike është mjeti i fundit, dhe kjo është arsyeja e madhësisë së racës dhe e jakës prej hekuri.
Historia e eksportit
Deri në 1970, ligji jugosllav ndalonte eksportin e qenve Šarplaninac. Pas heqjes së ndalimit, mbarështuesit në Shtetet e Bashkuara dhe Kanada filluan t’i importonin — jo si kafshë shtëpiake, por si rojtar pune të bagëtive. Blegëtorët amerikanë, veçanërisht në shtetet perëndimore, zbuluan se instinkti i racës për t’u lidhur dhe mbrojtur bagëtinë e bënte efektive kundër kojotëve, grabitqarit kryesor të deleve dhe dhive në kullotën amerikane.
Departamenti i Bujqësisë i SHBA-së vlerësoi disa raca rojtare të bagëtive gjatë viteve 1970 dhe 1980, dhe Šarplaninaci dha rezultate të mira në provat në terren. Raca mbetet zgjedhje pune në fermë amerikane bashkë me Pirenesë të Mëdha, Barinj Anatolianë dhe Maremma — të gjitha anëtare të së njëjtës familje të gjerë të racave rojtare të bagëtive që evoluan në mënyrë të pavarur në rajonet malore nga Ballkani deri në Azinë Qendrore.
Dy raca, një model
Molossi dhe Sharri ndahen nga më shumë se dy mijëvjeçarë, por modeli është i njëjtë: një popull malor në malësinë shqiptaro-epirote, i varur nga bagëtia, mbarështoi qen që mund të mbronte tufën dhe të luftonte çfarëdo që vinte për të. Molossët e Epirit e bënë këtë në epokën e Aristotelit. Barinjtë e maleve të Sharrit e bëjnë tani.
Molossi u bë global — gjenet e tij janë në çdo mastif, çdo bulldog, çdo racë rojtare me kocka të rënda në planet. Sharri mbeti lokal, duke bërë të njëjtën punë në të njëjtat male, gjerësisht i panjohur jashtë Ballkanit derisa mbarështuesit jugosllavë e sollën në vëmendjen ndërkombëtare në mesin e shekullit të njëzetë.
Të dy racat tregojnë diçka për tokën që i prodhoi. Malësia shqiptare — e pjerrët, e ftohtë, e frekuentuar nga ujqërit, dhe larg çdo autoriteti qendror — kërkonte kafshë që mund të merrnin vendime jetë a vdekjeje pa pritur urdhër nga njeriu. Molossi ishte ajo kafshë në antikitet. Sharri është ajo kafshë sot.
Për shqiptaro-amerikanët që gjurmojnë rrënjët e familjeve te fshatrat malore të veriut — Tropoja, Hasi, Kukësi, vargu i Sharrit sipër Prizrenit — Sharri nuk është racë ekzotike. Është qeni që ruante delet që mbanin gjyshërit e tyre, qeni që lehte gjatë natës jashtë shtëpisë prej guri, qeni ku çdo familje malësore mbështetej dhe çdo udhëtar i ultësirës mësonte ta respektonte.