Një djalë i ri ngjitet drejt një kulle me dhoma në pesë kate, e rrethuar nga radhë pleqsh që kanë heshtur. Lart, një dritare; pas saj, një vajzë me një yll në ballë, e bardhë si bora. Ka bërë rrugë të gjatë për të arritur tek ajo. Një plakë pret te pragu, dhe kur ai i thotë se për çfarë ka ardhur — E Bukura e Dheut — ajo nuk e paralajmëron, as nuk kundërshton, as nuk qan. I kthehet shpirtit pranë saj dhe thotë: “Ngrifto, zana, e bafto gur!” — “Çohu, zanë, bëje gur!” Djali i ri ndalon së lëvizuri. Ai është i fundit nga shumë. “Sa prej tyre kanë shkuar lypës,” thotë ndihmësi në përrallë, “janë ngrirë e janë bërë gur?”
Kjo është E Bukura e Dheut — dhe gjëja e parë që duhet kuptuar për të është se shumica e burrave që nisen ta kërkojnë nuk kthehen. Folkloristët e parë anglezë e quanin “Beautiful-of-the-Earth”; nuk është ajo trajta që përdorim ne. Emri shqip është ai kanonik, dhe gjinorja brenda tij nuk është zbukurim.
Emri, dhe pse dheu është brenda tij
E bukura është “ajo e bukura,” femërore. E dheut është “e tokës, e dheut” — një gjinore. Ndërtimi e bën dheun përcaktues, jo zbukurues. Ajo nuk është e bukur dhe tokësore; ajo është bukuria që i përket dheut, dhe dheu për të cilin flitet është po aq toka ku prehen të vdekurit sa edhe toka që lulëzon në pranverë.
Trajta ka shtrirje të gjerë. Çabej, themeluesi i gjuhësisë moderne shqiptare, vërejti se brenda Gadishullit Ballkanik ajo shfaqet vetëm te shqiptarët, grekët dhe arumunët — të cilët e quajnë Frumoasa pământului, i njëjti ndërtim, i njëjti dhe. Përralla italiane e njeh si la bella del mondo. Çabej shënoi leximin e gjuhëtarit Paul Kretschmer: se përdorimi i shkallës pohore e bukura, “ajo e bukura,” në vend të një superlativi — jo “më e bukura e dheut” por thjesht “e bukura e dheut” — tregon për një burim oriental të figurës, që ajo e mbarti me vete drejt perëndimit. Qoftë rrënja lindore, qoftë më e vjetër dhe më pranë, variantet shqiptar, grek dhe arumun grupohen tepër ngjeshur për të qenë rastësi. Diçka udhëtoi, dhe gjinorja e dheut udhëtoi bashkë me të.
Çfarë është ajo: objekti i kërkimit
Çerkezi dhe Çano (2024) e quajnë një nga figurat më të plota të realizuara në përrallën shqiptare, dhe i kushtojnë trajtimin më të thellë për një figurë të vetme në literaturë. Funksioni i saj është strukturor. Ajo është objekti i kërkimit — figura arritja e së cilës është qëllimi i jetës së heroit. Për të mbërritur tek ajo, heroi hyn në atë që përrallat e bëjnë vështirësinë: rruga drejt saj kalon nëpër vetëflijim, trimëri, durim, mençuri dhe shumë vdekje. Martesa që mbyll përrallën nuk është një shpërblim i ngjitur në fund. Ajo është, sipas shprehjes së Çerkezit dhe Çanos, integrimi i personalitetit të heroit — pika ku ai bëhet ajo që u nis të bëhej. Ai nuk e fiton atë. Ai plotësohet duke arritur tek ajo.
Prandaj bukuria e saj është e rrezikshme më shumë sesa e këndshme. Pasi është e rrallë, ajo jeton e mbrojtur, që të arrijë vetëm tek ai që e meriton — dhe vetëm pas shumë flijimesh. Bukuria e saj, e thonë qartë përrallat, bëhet shkak fatkeqësish. Lypësit e gurëzuar te kulla e saj nuk janë një stoli horrori. Ata janë çmimi i hyrjes, bërë i dukshëm.
Tri anët, dhe figura brenda breshkës
Lambertz, duke punuar mbi korpusin e përrallave shqiptare në vitin 1922, dalloi tri anë të saj. E para, shuma e bukurisë — më e bukura e botës, pikë. E dyta — dhe këtu gjinorja fiton peshën e vet — një perëndeshë e botës së nëndheshme, e vendosur përballë bukurisë së qiellit dhe bukurisë së detit, që mban të tretën ktonike të asaj treshe. E treta, tipi i përgjithshëm i perëndeshës së fuqishme, vajzës, princeshës së bukur: arketipi që folklori perëndimor e rendit nën Bukuroshen e Fjetur. Çerkezi dhe Çano i bartin të tria përpara (Lambertz 1922, f. 44–45, 183–189).
Hollësia diagnostikuese — gjëja që e bën të pangatërrueshme si shqiptare e jo si një bukuroshe-e-rrezikshme e përgjithshme — është ajo që bën kur nuk është vajzë në kullë. Kur nuk jeton në kështjellë, ajo shfaqet në trajta zoomorfe dhe sendore, e mbrojtur nga vetë natyra: një breshkë, një bretkosë, një gjarpër, një zog i bukur. Në disa përralla është një copë mishi e ndarë në katër pjesë. Në të tjera një peshore, ose buburreca, ose një gjë e mbyllur në lëvore dhe kërc druri. Heroi nuk gjen gjithmonë një grua për të shpëtuar. Ndonjëherë gjen një breshkë, ose një copë mishi, dhe duhet ta dijë se E Bukura e Dheut është brenda saj. Çerkezi dhe Çano i lexojnë këto trajta — bimore (në lëvoren e drurit), sendore (mishi), shtazore (breshka, gjarpri, zogu), pastaj njerëzore — si gjurmë të shtresave më të vjetra fetare: animizmi, totemizmi, politeizmi, të mbivendosura nën gruan antropomorfe si llumi.
Këmisha, rojet, dhe detyrat e treshes
Fuqia e saj është e shkëputshme. Në shumë variante ajo banon në këmishën e saj: merrja këmishën dhe ajo humbet vetinë e vet mitike (Folklor Shqiptar I, Proza Popullore Vëll. III, 1966). Në të tjera është një unazë — hiqja unazën dhe forca e saj zhduket, e ajo mbetet e pambrojtur dhe e ndjekur. Motivi i forcës-në-një-send përsëritet në gjithë korpusin, dhe pret nga të dyja anët: është ajo që e bën të cenueshme, dhe është ajo që heroi duhet të mbrojë sapo ta ketë.
Arritja tek ajo është një arkitekturë pengesash. Rruga drejt E Bukurës së Dheut ruhet — nga Lubia në një hyrje, nga aslanë (luanë) në një tjetër, nga shkabat, dhe nga milingonat e bletët si mbrojtësit më të brendshëm. Në një fragment portat mbahen nga tri motra Kuçedra, një për çdo portë, që i dhembsen djalit me yllin në ballë dhe i tregojnë udhën. Brenda, edhe muret e pallatit mbajnë magji mbrojtëse që heroi duhet të mësojë t’i asgjësojë. Plaka në një përrallë e thotë qartë madhësinë e gjithë kësaj: “Mos e humb kokën, biri im, dhe djalërinë kot, sepse mbretër me katër ushtri kanë shkuar atje, dhe s’mundën ta ndalin — ti, një fije vetmie, kërkon ta veshësh” (Proza I, 1963, f. 135). Ai kalon, kur kalon, duke i njohur rojtarët si krijesa që dikur i ka ndihmuar — xixëllonjat që nuk ia zunë udhën, peshqit që e shpëtuan nga mbytja, shqiponjën që e çliroi nga një gjarpër.
Pastaj, pasi ka arritur tek ajo, përballet me ritualin e përrallës: tri detyra që ajo vetë i cakton, për ta vënë në provë dhe për ta lidhur bashkimin. Detyrat përsëriten me rregullsinë e një ligji strukturor. Të fshijë një arë me drithë, byk dhe baltë të përzier dhe t’i ndajë në një natë të vetme. Të sjellë ujin e pavdekur — ujin që ngjall të vdekurit — nga mes dy maleve që hapen e mbyllen. Dhe të fshihet mes njëmbëdhjetë vajzash të njëjta, të gjitha të mbuluara me një çarçaf, që ajo të mos e dallojë dot. Të parën e kryen përmes bletëve dhe milingonave. E dyta është e pamundur pa ndihmë mitike — të cilën ajo vetë ia jep, sepse tashmë është dashuruar me të ashtu siç ai është dashuruar me të. E Bukura e Dheut është deus ex machina-ja e vetvetes: kur heroi nuk e kryen dot detyrën e pamundur, figura që ai kërkon del nga roli i pengesës dhe hyn në rolin e ndihmëses, dhe e bën atë për të.
Persefona-Demetra shqiptare
Këtu fillon krahasimi te i cili shkojnë të gjithë — dhe një trajtim krahasues më i plotë i përket një eseje më vete, prandaj kjo është një gjest, jo argumenti. Çabej (1975, f. 120–121, 160–161) pa te E Bukura e Dheut një figurë të lidhur ngushtë me — ndoshta të pandashme nga — Circja e Homerit. Të dyja janë lidhur me botën e poshtme; të dyja jetojnë në një shtëpi të ruajtur; ashtu si Circja i kthen shokët e Odiseut në derra, E Bukura e Dheut, me ndihmën e një shtrige, i kthen në gur trimat që vijnë për të. Dhe Circja është bija e Heliosit, Diellit — ndërsa në përrallat shqiptare e neogreke E Bukura e Dheut, gjithashtu, shfaqet si bija e Diellit, kulmi i bukurisë. Çabej argumentoi se gjatë udhëtimit të vet nga Lindja drejt perëndimit ajo gjeti figura të vjetra që i ngjanin dhe u shkri me to, duke marrë trajtën e Circes rrugës. Ai citoi paralajmërimin e Eliades se, edhe nëse Circja dhe bija e Diellit nuk janë i njëjti emër, një afri në thelb nuk mund të mohohet.
Por paralelja me Circen nuk është e gjithë ajo, dhe Lambertz pa pjesën që asaj i shpëton. Në përrallën Arap Uzengjia, E Bukura e Dheut shfaqet në lëkurën e zezë të një arapi — një dyzim i errët — të cilën ndonjëherë e heq. Lambertz e lexoi këtë dyzim si vetë nënë-tokën: ajo është perëndesha e botës së errët të nëndheshme dhe, në të njëjtën kohë, perëndesha e hapjes së gëzueshme të dheut në pranverë. Çerkezi dhe Çano e emërtojnë drejtpërdrejt këtë figurë të përbërë: një Persefonë-Demetër shqiptare. Figura që tërhiqet poshtë dhe figura që e kthen botën në lule nuk janë dy figura këtu. Janë një grua e vetme që e vesh e zhvesh lëkurën e vet. Në një përrallë të rrallë ajo gudulis një burrë në bel, qesh, dhe nga goja i del një vazo me lule; në të tjera lotët i bien mbi gurë të zakonshëm dhe i kthejnë në gurë të çmuar. Kjo nuk është Circja. Ky është viti që rrotullohet.
Në traditën e gjallë
Ajo nuk mbeti vetëm në përrallat. Poetët shqiptarë — Naim Frashëri, De Rada, Migjeni, Kadareja — i drejtohen E Bukurës së Dheut si figurë e vetë bukurisë, dhe shpesh si zëvendëse e Shqipërisë: e dëshiruara, e ruajtura, gjëja për të cilën shumë vdiqën dhe pak e mbajtën. Rrëshqitja është e lehtë sepse ajo gjithnjë ka qenë aty në gjinore. Një bukuri që i përket dheut, që mbahet në një kullë, që i kthen të padenjët në gur — figura u ndërtua për të mbajtur shëmbëlltyrën e një vendi, dhe shkrimtarët shqiptarë e morën pa pasur nevojë ta përkulnin shumë.
Pse ka rëndësi
Wheeler, duke shkruar në vitin 1936, e renditi nën Bukuroshen e Fjetur — “e dëshiruara e të gjithë dëshiruesve,” e mbajtur robëreshë në një mal ose në Botën e Nëndheshme, që duhet çliruar nga një Princ i cili duhet t’i hedhë në vesh një plis dheu varri për ta zgjuar, ashtu si (vërejti ai) një hajdut fshati hedh një plis varri mbi një çati që shtëpiakët të mos zgjohen. Është një hollësi e mirë dhe një kornizë e hollë. Ajo nuk po pret të zgjohet. Ajo është bota e nëndheshme dhe pranvera njëherësh, një breshkë dhe një vajzë me një yll në ballë, perëndesha që cakton detyrën e pamundur e pastaj e kryen vetë. Ajo është figura më e thellë e vetme në mitologjinë shqiptare, dhe thellësia është vërtet e dukshme: animizmi te breshka, pesha ktonike te gjinorja, Persefona te lëkura që ajo zhvesh. Prandaj ia vlen ta njohësh, edhe nëse gjyshja jote nuk e emërtoi kurrë.
Burimet
Leksiku, skeleti teorik dhe të gjitha fragmentet e shqipes të riprodhuara fjalë për fjalë sipas Çerkezi & Çano 2024, “Mythical Figures of Albanian Heritage,” Open Journal of Modern Linguistics 14(6), f. 1079–1089, CC-BY-4.0 — përfshirë magjitë “Ngrifto, zana, e bafto gur!” dhe “Gur u ngrifsh ti!” (të riprodhuara aty nga Proza Popullore II, 1963, f. 283) dhe fragmentet e kullës-dhe-detyrave (Proza I, 1963, f. 135, 197; Proza III, 1966). Skema e tri anëve e Lambertzit (Lambertz 1922) dhe paralelja e Çabejt me Circen / bijën e Heliosit (Çabej 1975) citohen siç ndërmjetësohen nga Çerkezi & Çano 2024. Korniza e Bukuroshes-së-Fjetur dhe hollësia e zgjimit me plisin e varrit parafrazohen nga Wheeler 1936, Albanian Wonder Tales, Parathënie f. xvii–xviii (drejtshkrimi i tij “Beautiful-of-the-Earth” dhe korniza e vjetëruar nuk riprodhohen). Trajta narrative trekëndëzuar përkundër përrallave të E Bukurës së Dheut te Elsie 2001, Albanian Folktales and Legends (vetëm parafrazë).