1. Tregimi
Ka tregime që një popull i mban si stoli, dhe ka tregime që i mban si plagë. Rozafa është nga këto të dytat. Çdo shqiptar e di, edhe ai që s’ka shkelur kurrë në Shkodër, edhe ai që u lind larg, përtej kufijve e përtej deteve. E mbajmë në gjak. Le ta rrëfejmë edhe një herë, ashtu siç na e rrëfeu Mitrush Kuteli.
Krenare ngrihet mbi Bunën e gjerë e mbi qytetin e Shkodrës kështjella e lashtë e Rozafatit.
Kur është hedhur guri i parë në themelet e kësaj kështjelle? S’dihet. Historia e saj humbet në mjegullën e lashtësisë ilire, banorëve të moçëm të kësaj ane.
Një gjë dihet mirë e qartë: atë e kanë pasur dikur labeatët dhe pastaj ardianët, që ishin fise të forta ilire. Në atë kohë tërë bregu i këtejshëm i Adriatikut, gjer në Tergestën e bujshme apo Triesten e ditëve tona, ishte breg ilir. Më vonë, u derdhën këtej romakët, pastaj sllavët, normanët, venetikët, turqit e shumë popuj të tjerë të huaj. Gjatë shekujve ata krepa të thatë nën muret e Rozafatit, si edhe vetë muret e kështjellës, janë lagur me përrenj gjaku të atyre që e kanë sulmuar dhe të atyre që e kanë mbrojtur. Të huajt erdhën e shkuan, kurse populli ynë mbeti ngulur me këtë tokë ilire.
I ra mjegulla Bunës dhe e mbuloi të tërë. Kjo mjegull mbeti aty tri ditë e tri net. Pas tri ditësh e tri netësh fryu një erë e hollë dhe e lartoi mjegullën. E lartoi dhe e shpuri gjer në kodrën e Valdanuzit. Aty majë kodrës punonin tre vëllezër. Ndërtonin një kështjellë. Muri që e bënin ditën u prishej natën dhe kështu nuk e lartonin dot.
Na shkon aty një plak i mirë.
— Puna mbarë, o tre vëllezër.
— Të mbarë paç, o plak i mirë. Po ku e sheh ti të mbarën tonë? Ditën punojmë, natën shembet. A di ti me na thuash ndonjë fjalë të mirë: ç’të bëjmë që të mbajmë muret në këmbë?
— Unë di — i thotë plaku — po e kam për mëkatë t’jua them.
— Atë mëkatë hidhe mbi kryet tona, se ne duam që ta qëndrojmë në këmbë këtë kështjellë.
Plaku i mirë mendohet e pyet:
— A jini të martuar, o trima? A kini ju të tre gratë tuaja?
— Të martuar jemi — i thonë ata. — Edhe të tre kemi gratë tona. Na thuaj pra ç’të bëjmë që ta qëndrojmë këtë kështjellë.
— Në doni ta qëndroni, lidhuni me besë: grave mos u rrëfeni, në shtëpi mos kuvendoni për fjalët që do t’ju them unë. Atë nga të tri kunatat që do të vijë nesër t’ju sjellë bukën, ta merrni e ta muroni të gjallë në mur të kështjellës. Atëherë kini për të parë se muri do të zërë vend e do të qëndrojë për jetë e mot.
Tha kështu plaku e shkoi: tani u pa, pastaj s’u pa.
Vaj! Vëllai i madh e shkeli besën e fjalën. Kuvendoi në shtëpi, i tregoi gruas se vetë kështu e kështu, i tha të mos vinte atje të nesërmen. Edhe i mesmi e shkeli besën e fjalën: ia tregoi të gjitha gruas së vet. Vetëm i vogli i mbajti besën e fjalën: nuk kuvendoi në shtëpi, nuk i tregoi gruas së vet.
Në mëngjes, ata të tre ngrihen shpejt e shkojnë në punë.
Çekanët godasin, gurët copëtohen, zemrat rrahin, muret lartohen…
Në shtëpi, nëna e djemve s’di gjë. I thotë së madhes:
— Moj nuse e madhe, mjeshtërit duan bukë e ujë; duan kungullin me verë.
Nusja e madhe ia kthen:
— Besa, nënë, sot s’mund të shkoj se jam sëmurë.
Kthehet e thotë së mesmes:
— Moj nuse e mesme, mjeshtërit duan bukë e ujë; duan kungullin me verë.
— Besa, nënë, sot s’vete dot, se do shkoj te fisi për të bujtur.
Nëna e djemve i kthehet nuses së vogël:
— Moj nuse e vogël…
Nusja e vogël brof më këmbë:
— Urdhëro, zonja nënë!
— Mjeshtërit duan bukë e ujë; duan kungullin me verë.
— Besa, nënë, unë vete, po e kam djalin të vogël. Druhem se do gji të pijë e qan.
— Nisu, shko, te djalin ta shikojmë, s’ta lemë të qajë — i thonë të kunatat.
Ngrihet e vogla, e mira, merr bukë e ujë, merr kungullin me verë, e puth djalin në të dy faqet, niset e bie më Kazenë; që aty ngjit kodrën e Valdanuzit, e afrohet vendit tek punojnë të tre mjeshtërit: dy të kunetrit dhe i shoqi.
— Puna mbarë, o mjeshtër!
Po ç’është kështu?
Çekanët ndalen e s’godasin, po zemrat rrahin fort e fort. Fytyrat zbehen. Kur e sheh i vogli të shoqen, hedh çekanin nga dora, mallkon gurin e murin. E shoqja i thotë:
— Ç’ke ti, o im zot? Pse mallkon gurin e murin?
Hidhet kunati i madh:
— Ti paske lindur në ditë të zezë, moj kunata jonë. Ne e kemi bërë me fjalë të të murojmë të gjallë në mur të kështjellës.
— Shëndoshë ju, o tim kunetër. Po unë do t’ju le një porosi: kur të më muroni në mur, syrin e djathtë të ma lini jashtë, dorën e djathtë të ma lini jashtë, këmbën e djathtë të ma lini jashtë, gjirin e djathtë të ma lini jashtë. Se djalin e kam të vogël. Kur të nisë të qajë — me njërin sy do ta shikoj, me njërën dorë do ta ledhatoj, me njërën këmbë do t’i tund djepin e njërin gji do t’ia jap ta pijë. Gjiri im u nguroftë, kështjella qëndroftë, djali im trimëroftë, u bëftë mbret e mbretëroftë!
Ata e marrin nusen e vogël dhe e murojnë në themel të kështjellës. Dhe muret ngrihen, lartohen, nuk shemben më si më parë. Po rrëzë tyre gurët janë edhe sot të lagur e të myshkët, sepse vazhdojnë të pikojnë lotët e nënës për birin e saj…
Dhe i biri u rrit, luftoi e trimëroi.
2. Pse Lindi ky Tregim
Një popull nuk e mban gjallë një tregim kaq të rëndë për qejf. E mban sepse shërben. Dhe që ta kuptojmë pse na u desh, duhet të kujtojmë se ç’jetë bënim.
Ishim, dhe akoma jemi, një popull i vogël që ndodhet në një udhëkryq gjeografik që e lakmojnë të gjithë, e për këtë arsye gjithmonë nën sulm; një popull që nuk mbijetoi me perandori, por me atë që dinte të ndërtonte e të mbante: kullën, urën, kalanë, fisin. Dhe në një jetë të tillë, ku çdo gur ngrihej me mund e me gjak, ku trashëgimia më e sigurt e një shqiptari është vuajtja dhe sulmi ndaj jetës së përditshme, qoftë nga pushtuesit apo nga sisteme qeveritare të vendit, një pyetje ndjek nga pas çdo brez: pse duhet të japim kaq shumë që diçka të na mbetet?
Rozafa është një përgjigje që i jep vetes ky popull. Thotë: asgjë që mbetet nuk ngrihet falas; ajo që qëndron përjetë, qëndron sepse dikush pranoi të bëhej themeli i saj. Nuk është gënjeshtër për të qetësuar fëmijët; është urtësia e ashpër e njerëzve që e dinin çmimin e qëndresës dhe zgjodhën ta paguajnë.
Le ta themi qartazi: çdo gjë që qëndron, qëndron mbi një flijim. Asnjë mur nuk ngrihet vetëm me gurë; ngrihet edhe me diçka që dikush e hoqi nga vetja dhe e futi në themel. Kështu është ndërtuar gjithçka që ne e quajmë të qëndrueshme. Kalaja e Shkodrës mbeti në këmbë sepse mbrojtësit e saj në vitin 1478 dhanë jetën para se të dorëzonin shkëmbin. Familja shqiptare mbijetoi sepse nëna hoqi nga goja e vet që të ushqente fëmijët, dhe babai mori udhët e kurbetit larg shtëpisë që të mbeteshin të tjerët bashkë. Gjuha jonë erdhi gjer te ne sepse breza të tërë e folën fshehur kur ua ndalonin. Kjo është e vërteta që na thotë Rozafa: asgjë me vlerë nuk vjen falas, dhe ai që do diçka të zgjasë përtej vetes duhet të pranojë të japë diçka. Nusja nuk e ndërtoi kalanë me duar; e ndërtoi duke u bërë vetë guri.
Me urtësinë e tij, tregimi na jep tre mësime që vazhdojnë të jenë të pazëvendësueshme: peshën e hekurt të besës, shenjtërinë e nënës, dhe nevojën për frymën e rinisë që na shtyn përpara. Vëllai që e mbajti fjalën pagoi më shtrenjtë se kushdo, dhe prapë e mbajti, sepse aty ku s’kishte shtet, fjala e dhënë ishte i vetmi ligj që na mbante bashkë. Dashuria e nënës është themeli i familjes, dhe familja është themeli i kombit, e pa të jemi të garantuar që gurët që ngrihen ditën do të bien gjatë natës.
Nuk është rastësi që heroina e këtij tregimi është nusja e vogël. Nga të tria, është më e reja ajo që shkon, ajo që mban në gji jetën e re, ajo që gjen guximin kur burrat lëkunden. Populli ynë, kur e thuri këtë tregim, i dha rinisë çelësin e së ardhmes: themeli i kombit nuk hidhet nga ata që janë lodhur e mësuar me të keqen, po nga ata që kanë ende zjarr në gji. Asnjë komb nuk ka ecur përpara pa rininë e vet; janë të rinjtë ata që refuzojnë ta pranojnë botën ashtu siç e gjetën, dhe pikërisht ai refuzim është motori i çdo përparimi. Teksa shkruaj këto fjalë në vitin 2026, djemtë e vajzat e Shqipërisë kanë dalë në rrugë, nga Vlora te Tirana, për të kërkuar një vend më të drejtë e më të pastër. Çfarëdo që të mendojë secili për ditën e sotme politike, një gjë mbetet e qartë si drita: kur rinia heq dorë, kombi vdes; kur rinia ngrihet, kombi merr frymë. Nusja e vogël e Rozafës është paraardhësja e tyre. Ajo na kujton se e ardhmja gjithmonë i është besuar atij që ka më shumë jetë për të dhënë, dhe se pa frymën e rinisë gurët që ngrejmë ditën do të bien sërish natën.
3. Çfarë Thotë Tregimi, dhe Pse na Prek Ende
Në zemër të vet legjenda thotë diçka të lashtë sa s’ka: kalaja nuk paguhet me jetën e nuses, por ajo gjallërohet prej saj. Muri i lagësht s’është varr; është trup që s’pushon së dhëni qumësht. Muri nuk merr një jetë, por i jepet jetë dhe forcë të ngrihet më lart nga sakrifica e një heroine që me anë të këtij veprimi mbetet e pavdekshme dhe është thurur përgjithmonë në thelbin e kombit.
E pra, kjo grua është heroina e këtij tregimi. Burrat lëkunden, mallkojnë, ia kthejnë sytë; vetëm ajo qëndron drejt. Ajo e kthen një ekzekutim në akt dashurie aq të madh sa vazhdon të jetë nënë edhe nga guri. Ne s’ia dimë as emrin — Rozafa është emri i kalasë, jo i saj — dhe prapë ajo u rri më lart të gjithë burrave mbi atë mal.
Ato hapje për sy e gji, ai gur që ushqen e që qan, janë zemra e këtij tregimi. Por ndershmëria na detyron ta vëmë atë në vendin e vet brenda familjes së vet ballkanike, sepse balada e nuses së murosur këndohet anembanë gadishullit, dhe jo të gjitha motrat e saj e ndajnë po atë fund. Te Ura e Artës së grekëve, gruaja gënjehet e zbret në themel për të kërkuar një unazë, pastaj mallkon urën dhe e kthen mallkimin në bekim: aty s’ka fëmijë, s’ka gji, s’ka qumësht. Te rumunët, mjeshtri Manole muros të shoqen, Anën shtatzënë, dhe kënga rëndon mbi tragjedinë e ndërtuesit, jo mbi nënën që ushqen. Te serbët, Zidanje Skadra që Vuk Karaxhiçi shënoi nuk është tregim tjetër, po vetë legjenda jonë e Shkodrës e rrëfyer në një gjuhë tjetër. Bullgarët kanë homologun më të përafërt te Ura e Kadinit mbi Strumë, ku nusja kërkon po atë dritare te gjiri për të ushqyer foshnjën, dhe guri pikon qumësht deri më sot.
Po e veçanta jonë nuk është aty ku e kërkojmë zakonisht. Nuk është se vetëm shqiptarët e bënë një flijim themeli pjesë të shpirtit kombëtar. E veçanta jonë është forma. Aty ku fqinjët vunë në qendër tragjedinë e ndërtuesit a mallkimin e nuses, te shqiptarët u bë gur themeli pikërisht nëna që ushqen, ajo që jep jetë nga muri. Atë formë ne e ngulëm në zemër të identitetit tonë: e ritreguar nga Mitrush Kuteli për çdo fëmijë shqiptar, e mësuar në çdo shkollë, e gërshetuar me vetë emrin e kalasë, Rozafat. Kalaja nuk është varri i saj; është fëmija i saj i fundit. Kjo është e jona: jo motivi, po kuptimi që i dhamë.
Prandaj Rozafa s’është tregim që e mbyllim në libër. Është vend ku ngjitemi. Guri i lagësht u tregohet ende vizitorëve si qumësht nëne; legjenda mësohet në çdo shkollë, e ritregoi Kuteli për çdo fëmijë, e kanë pikturuar, gdhendur, kënduar. Nusja e Rozafës është bërë fytyra jonë kombëtare e flijimit për diçka më të madhe se vetja, dhe rrjedh në mënyrën si e kemi rrëfyer historinë tonë: një popull i vogël që mbijetoi duke ia dhënë veten murit, që muri — domethënë kombi — të qëndronte.
4. Në Kohën e Vet, dhe në Tonën
Tani, le t’i dalim përpara një pyetjeje, sepse e meriton dhe sepse nuk i trembemi. Një i ri shqiptar sot mund të thotë: po kjo është e tmerrshme, tre burra ngrenë një kala duke murosur një grua. Po ta lexosh kalimthi, është e ashpër; dhe është e tillë, por jo vetëm.
Duhet kuptuar se ç’është ky tregim e ç’nuk është. Nuk është rregull se si sillemi me gruan, as mburrje se jeta e një gruaje vlente lirë. Është shëmbëlltyrë, e lindur në një kohë skamjeje e rrethimi, kur çdo popull i kësaj ane besonte se asgjë e madhe s’qëndronte pa një jetë në themel. Në atë botë tregimi nuk pyeti “kë mund të flijojmë?” Pyeti “çfarë jemi gati të japim që të bëhemi themeli i saj?”, dhe u përgjigj duke e bërë nusen jo viktimë, po hero. Rendin e asaj kohe, ku gruaja kishte pak zgjedhje e emri i saj mund të humbiste pa u shënuar, ne e kemi lënë pas, dhe mirë bëmë. Ne duhet të marrim atë që tregimi gjithmonë vërtet kishte për qëllim.
5. Vlerat që na jep
Çfarë na jep, pra, Rozafa në shpirt?
Na jep besën, bindjen se fjala e dhënë është mur që s’duhet të bjerë, edhe kur na kushton gjithçka. Na mëson flijimin për të përbashkëtën, se familja, fisi, dhe atdheu e tejkalojnë jetën e një njeriu dhe vlejnë të derdhet ajo jetë në to. E ngre nënën dhe vatrën në shenjtëri. Na mëson qëndresën, atë mospranim shqiptar për ta lënë ndërtesën të bjerë, sado i rëndë rrethimi. Dhe na mëson, në fund, vlerën e rinisë: se fryma e re, ajo që ende nuk është mësuar të dorëzohet, është dora që e hedh themelin e së nesërmes. Pa të, asnjë nga vlerat e tjera nuk gjen kush t’i bartë përpara.
6. Vendi, Njerëzit, dhe Gjurma që s’u Shua
Kur gërmon nën një legjendë shqiptare, koha të merr poshtë shtresë pas shtrese, dhe çdo shtresë të kthen të njëjtën përgjigje: ne kemi qenë përherë këtu.
Kur lindi tregimi, s’e datojmë dot. Por nën të qëndron një besim më i vjetër se shkrimi: se një vepër e madhe s’mbahet pa një jetë në themel. Edith Durham, kur shëtiste malet tona rreth vitit 1908, e pa ende të gjallë hijen e këtij riti, kur në themelet e një ure a kulle flijohej një dash a një gjel i zi. Pra nën legjendë rri një praktikë e vërtetë e lashtë. Rrëfimin e shkroi i pari Thimi Mitko më 1878; variantin që njohim sot e dha Kuteli më 1965. Por kënga këndohej në malet tona shumë para se ndonjë mbledhës ta zinte me bojë. Faqja e shkruar është thjesht shtresa më e re e gurit.
Njerëzit në tregim — tre vëllezërit dhe nusja — nuk i gjejmë në asnjë kronikë. Nuk janë veta historike; janë tipa, lloji i njerëzve që toka jonë vërtet krijoi: vëllezër që ndërtojnë si një dorë, një popull për të cilin fjala peshon më shumë se jeta. Janë të kujtuar, jo të regjistruar; janë portrete besnike të botës së fisit, të kullës, të identitetit shqiptar.
Rozafa ngrihet atje ku Buna takon Drinin, sipër Shkodrës. Gurët e saj më të poshtëm i vunë ilirët; qyteti quhej Skodra dhe ishte kryeqytet i një mbretërie ilire, ku sundoi mbreti Gent derisa Roma e mundi më 168 para erës sonë. Një popull që pret monedhën e vet dhe mban mbretin në kryeqytet me mure është shtet, dhe është yni, dhe ishte këtu para se të lindte Krishti. Erdhi Roma, erdhi Bizanti, erdhën Balshajt, erdhi Venecia, erdhi Osmani; dhe rrethimin e madh të 1478-s, kur Shkodra mbajti shkëmbin përballë ushtrisë së Mehmetit II, e dimë me hollësi sepse një bir i këtij qyteti, prifti Marin Barleti, e jetoi me sytë e vet dhe e la me shkrim.
Tregime të tilla janë më të vlefshme sot se kurrë, sepse na kujtojnë se jemi popull autokton i këtyre trojeve, dhe se shqipja është gjuhë e lashtë, vazhdimësia më e mundshme e gjallë e ilirishtes. Çabej, gjuhëtari ynë i madh, e tregoi me durim: emri Shkodër, ashtu si e themi ne, mban ligjet e tingujve të shqipes, ka zbritur gojë më gojë, pa u këputur, nga ata te ne. Fqinjët e quajtën Skadar, Scutari, emra të marrë vonë, nga jashtë. Ne s’e morëm nga askush; e kishim. Dhe ja ku duhet të tregohem sërish i ndershëm, sepse e vërteta s’ka pse fshihet: shqipja shkruhet vetëm nga shekulli i 15-të, prandaj zinxhirin e argumentojmë nga gjuha, nga toponimet, nga vazhdimësia e banimit, jo nga një letër e datuar. Por pesha e dëshmisë, dhe vetë fjala Shkodër mbi buzët tona, të çon në shtëpi.
E tani ngre kokën nga ky mur dhe shoh drejt veriut, sepse këtu nis ajo që më prek më thellë. E shoh vijën, atë kufi që e hoqën mbi hartë më 1878 dhe më 1913 dhe e prenë këtë trup më dysh. Pak më tej është Ulqini, qytet shqiptar mbi det; janë Plava e Gucia; janë malet e Hotit, Grudës, Kelmendit, Kastratit, fise që flasin ende shqipen e gjyshërve tanë përtej kufirit dhe ruajnë legjendat e veta të themelimit. Dhe legjenda e nuses së murosur s’rri brenda asaj vije: gjurmën e saj e gjejmë te arbëreshët e Italisë, që ikën para pesë shekujsh e ende këndojnë për atdheun e humbur, dhe në Kosovë, dhe në jug. Rozafa nuk është e Shkodrës zyrtare; është e gjithë kombit, e atij që e ndan shteti, po jo gjaku, jo gjuha, jo guri që kullon. Sepse një populli mund t’ia copëtojnë trupin me kufij, po jo kujtesën, po qe se ka kush t’ia ruajë gjurmët.
7. Dëshmia e Botës
Ka raste kur një motiv kalon vërtet nga populli në popull, fqinj te fqinj, dhe ka raste kur i njëjti mendim lind vetvetiu te popuj që s’janë takuar kurrë, sepse zemra e njeriut është e njëjtë kudo.
Besimi se një ndërtesë kërkon një jetë është ndër më të përhapurit në botë. Studiuesit ia kanë dhënë edhe një numër në indeksin e madh të motiveve popullore: S261, “flijimi i themelit” (Thompson). Ky indeks, vepra e madhe e folkloristit amerikan Stith Thompson, është një katalog gjigant që rendit mijëra motive të tregimeve të botës dhe i jep secilit një kod, që studiuesit të gjurmojnë se ku shfaqet i njëjti motiv nga një popull te tjetri. Fakti që flijimi i themelit ka kodin e vet do të thotë diçka të thjeshtë po të fortë: ky besim nuk është vetëm i yni, po është gjetur thuajse kudo në botë, nga Ballkani te India e më tej. Pra riti që pa Durham në malet tona s’ishte çudi vendore; ishte skaji mesdhetar i një besimi që ka rrethuar dheun.
Dhe brenda familjes mesdhetare, Rozafa ka motrat e veta të afërta: Ura e Artës te grekët, Manastiri i Argeshit me mjeshtër Manolen te rumunët, Kadin Most te bullgarët, urat e Mostarit te boshnjakët, dhe një “Ndërtim i Shkodrës”, Zidanje Skadra, që Vuk Karaxhiçi e shënoi te serbët, për po kalanë tonë. Këtu farefisnia është e vërtetë, sepse këta popuj kanë jetuar shekuj krah për krah. Po vula jonë, guri që ushqen, mbetet e jona.
E njëjta urtësi që na e la nusja e Rozafës gjendet edhe në librat që shqiptarët i mbajnë të shenjtë. Bibla rrëfen për flijime themeli dhe për Jeftahun, bija e të cilit, si nusja jonë, e pranon fatin e vet; Ungjilli flet për gurin që ndërtuesit e hodhën poshtë e që u bë guri i qoshes, dhe për kokrrën e grurit që duhet të bjerë e të vdesë në tokë për të dhënë fryt. Kurani rrëfen sprovën e Ibrahimit, ku biri e pranon kurbanin me durim e nënshtrim, dhe shqiptarët myslimanë e kremtojnë çdo vit në Kurban Bajram. Po le ta themi qartë: këto vlera nuk i mësuam as nga fetë as nga të huajt, sepse i kishim shekuj para se këto fe të vinin te ne e mijëra vjetë përpara se globalizmi të zaptonte ruzullin tokësor. Kur misionari i parë i krishterë a hoxha i parë preku këto troje, nusja e murosur kishte shekuj që ushqente kalanë në gojën e popullit. Librat e shenjtë nuk na dhanë as besën, as flijimin, as dashurinë e nënës; ata thjesht e gjetën te ne atë që ne e dinim prej kohësh.
Pra, nuk them se Shqipëria është e vetmja që vlerëson këto mësime. Baladën e nuses e ndajmë me fqinjët; jehonën me librat e shenjtë e shpjegon fakti që zemra njerëzore kudo kap të njëjtat të vërteta të mëdha. Atë që them është më e thjeshtë dhe më e fortë: historia, identiteti, dhe lashtësia jonë përmban gjithçka që ka vlerë për një jetë kuptimplotë. Shqiptari s’ka pse zgjedh mes tregimeve të popullit të vet dhe mësimeve të një libri të shenjtë, sepse të dyja, për gjërat që kanë vërtet rëndësi, flasin me një zë. Dhe ky korpus nuk është vetëm Rozafa: është Gjergj Elez Alia që ngrihet nga shtrati i vdekjes për nderin e së motrës e të vendit; është Kostandini që ngrihet nga varri për të mbajtur besën e dhënë së ëmës; është tërë epika e kreshnikëve, e ngritur mbi betim, mikpritje e vetëdhënie. Tradita jonë gojore është, në kuptimin më të vërtetë, një shkrim moral.
8. Feja e shqiptarit është Shqiptaria
E pra, ja se ç’deshi të thoshte Pashko Vasa me ato fjalët që i përsërisim pa i peshuar: feja e shqiptarit është shqiptaria. Ai i shkroi në vitet e Lidhjes së Prizrenit, kur na donin të përçarë sipas faltores, dhe deshi të na thërriste mbi atë përçarje. S’deshi të hiqte Zotin nga zemra e njeriut. Deshi të thoshte se shqiptari ka një dysheme më të vjetër: besa, vatra, mikpritja, flijimi, dashuria e nënës; që tradita jonë e mban që para se të ngriheshin kishat e xhamitë.
Kjo kala u themelua nga ilirët dhe u mbajt me radhë nga duar katolike, myslimane e ortodokse, dhe ajo që mbajti besë mbi atë shkëmb për dy mijë vjet s’ishte altari, po fjala e mbajtur dhe dashuria e nënës e ndërtuar në mur. Malësori katolik para gurit të gjallë të qoshes, ortodoksi i jugut para nënës pikëlluese, suniti e bektashiu që kujtojnë kurbanin e Ibrahimit, secili gjen te nusja e Rozafës mësimin që ia mëson edhe besimi i tij. Ky takim s’është hollim i fesë; është zbulim i dyshemesë së përbashkët. Dhe ajo dysheme, te ne, ka një emër më të vjetër se çdo kishë a xhami mbi shkëmb: Shqiptaria.
Dhe ndaj i biem pas kësaj gjurme, nga Shkodra te Ulqini, nga Çamëria te Arbëria, sepse një popull që i ruan gjurmët e veta nuk humbet kurrë. Na duhet vetëm një gjë: ta duam pak më shumë këtë vend, dhe t’ia mësojmë fëmijës tonë, kudo qoftë mbi këtë botë, se sa herë vë dorë mbi gurin e Rozafës, është shqiptar.
Sepse ne i harrojmë tregimet tona, mitet, legjendat e përrallat tona, dhe bashkë me to vlerat tona, vetëm me një çmim: humbjen e vetvetes. Një popull që nuk ua tregon më fëmijëve se nga vjen, shumë shpejt nuk e di më se kush është. Mbijetesa e shqiptarisë nuk varet vetëm nga kufijtë a nga flamuri; varet nga fakti që këto rrëfime të kalojnë nga goja jonë te goja e fëmijëve tanë, sepse me to kalojnë edhe besa, nderi, flijimi e dashuria që janë vetë thelbi i të qenurit shqiptar. Sa kohë që një nënë ia tregon Rozafën fëmijës së vet, kalaja qëndron. Ditën që pushojmë së treguari, muret nisin sërish të bien natën.