Mbi Theth, qielli merr ngjyrën e një mavijosje para se të vijë breshëri. Barinjtë nuk i vëzhgojnë retë. Vëzhgojnë njëri-tjetrin — dhe mendojnë për djalin dy shtëpi më poshtë, që ka heshtur dhe i ka rënë qepallat rëndë, ai që nuk lejohet ta zgjojë askush.
Ai është një drangue. Mund të mos e dijë vetë. Edhe nëna e tij mund të mos e dijë. Por kur fillon breshëri, fshati kupton çfarë po ndodh lart: gjarpri është lirë, dhe djali ka shkuar lart të luftojë.
Këmisha me të cilën lindi
Një drangue mund të dallohet që në lindje. Vjen i mbështjellë me lëkurën e amnionit — një cipë e hollë e shtrirë mbi kokë dhe supe, atë që malësorët e quajnë këmishë. Disa thuhet se kanë krahë të vegjël, të palosur dhe të fshehur nën sqetull, që nuk i sheh askush derisa të nevojiten. Shpesh është i pari i lindur, ose i lindur një të shtunë, i shënuar nga ndonjë rastësi kohe që gratë e vjetra e mbanin mend.
Mami nuk e hedh këmishën. E thajë, e palos dhe e mbyll në një arkë druri. Gjithë fuqia e drangoit jeton në atë copë lëkure. Djege ose humbëse, dhe të mbetet një njeri i zakonshëm që fle vetëm çuditshëm gjatë stuhive.
Robert Elsie, i cili i katalogoi këto besime në Fjalorin e Fesë, Mitologjisë dhe Kulturës Popullore Shqiptare, e gjeti drangoin nëpër malësitë veriore — Dukagjin, Malësi, luginat nën Bjeshkët e Nemuna — dhe ndër Arbëreshët e Italisë së Jugut, të cilët e çuan historinë përtej Adriatikut dhe nuk e lanë kurrë poshtë.
Me çfarë lufton
Drangoui nuk mban shpatë. Lufton me çfarëdo që i vë mali në duar.
Ai nxjerr lisë nga rrënja dhe i lëviz si shkop. Hedh hekurin e parmendës — tehun e rëndë që çan dheun — dhe gurë të mëdhenj, dhe vetëtimat e gjata që ne të tjerët i lexojmë thjesht si mot. Bubullima është zhurma e goditjes kur bie. Mëngjesi pas një stuhie të keqe, kur fermeri gjen tehun e parmendës të hedhur gjysmë milje larg arës, e di çfarë e mori natën.
Maximilian Lambertz, duke mbledhur në këto male në fillim të viteve 1900, shkroi të njëjtin arsenal herë pas here: lisë, gurë, hekuri i parmendës, vetëtima. Armët janë vetë stuhia, lexuar mbrapsht.
Gjarpri në anën tjetër
Ajo me të cilën drangoui është i lindur të luftojë është Kuçedra — gjarpri shumëkokësh, i zjarrit dhe ndyrësisë, që ruan ujin dhe sjell thatësinë, gjëja më e keqe që mund të imagjinonte malësia, në një vend që jetonte ose vdiste me shiun e vet. Ajo është arsyeja pse drangoui ekziston fare.
Kështu, një stuhi me bubullima nuk është mot. Është një duel. Drangoui ngrihet në re, Kuçedra ngrihet ta takojë, dhe breshëri, vetëtimat dhe lisët e rrëzuara janë ato që arrijnë në tokë nga një luftë që askush poshtë nuk mund ta shohë. Kur stuhia çahet dhe shiu bie i pastër, drangoui ka fituar, dhe thatësira ka mbaruar.
Pse nuk duhet ta zgjosh kurrë
Ja qendra e heshtur dhe e çuditshme e gjithë kësaj.
Drangoui nuk ngjitet në qiell me trupin e tij. Fle. Bie i rëndë dhe i pazgjueshëm, dhe shpirti i tij rrëshqet jashtë të bëjë luftën ndërsa trupi qëndron i palëvizshëm në shtëpi. Kjo është arsyeja pse, kur fillon breshëri, familja e lë djalin të flejë, ecën rreth tij dhe ul zërin.
Zgjoje, dhe shpirti i tij nuk mund të gjejë rrugën e kthimit në luftë. Beteja humbet. Gjarpri fiton, dhe e korra është zhdukur. Një bir që nuk mund ta ngjallësh, në mes të stuhisë më të keqe të vitit, nuk është shqetësim. Ai është e vetmja gjë ndërmjet fshatit dhe shkatërrimit.
Një milici e të zgjedhurve
Zakonisht mjafton një drangue. Por jo kur Kuçedra është shumë e fortë.
Kur gjarpri është tepër i fuqishëm, drangoujtë nuk luftojnë vetëm. Disa prej tyre mblidhen në të njëjtën stuhi dhe e rrëzojnë bashkërisht. Është një hollësi domethënëse. Në një vend pa ushtri, pa polici dhe pa shi të sigurt, malësia e imagjinoi mbrojtësin e vet jo si mbret apo shenjtor, por si djalin e çuditshëm fqinj — dhe fuqinë e tij jo si fron, por si diçka që e ndante me djem të tjerë të çuditshëm kur moti kthehej keq.
Edith Durham, e cila i shëtiti këto male në vitin 1908, shënoi sa seriozisht i trajtonin malësorët burrat që thuhej se ishin shënuar që në lindje. Eqrem Çabej, etimologu i madh i gjuhës, i vendosi fjalë si kjo në një shtresë më të vjetër se Osmanët dhe më të vjetër se kishat. Puna e fundit e Çerkezit dhe Çanos mbledh rrëfimet e mbijetuara para se të zhduken njerëzit e fundit që i besojnë gjysmë.
Çfarë ka mbetur prej tij
Sot nuk do të takosh një drangue. Por forma e tij është ende në gjuhë, dhe në refleksin, në një pasdite të gjelbër dhe të zymtë, për të parë nga kodrat para breshërit.
Ai nuk ka qenë kurrë vërtet për dragoinjtë. Ishte mënyra si njerëzit pa mbrojtje ndaj qiellit e emërtonin atë që mbante breshërin larg grurit: jo një zot, jo shteti, por njëri prej tyre — i fjetur në një dhomë të pasme, duke bërë në re atë që askush nuk mund ta bënte në tokë.