Kur Shqipëria u bë e pavarur në 1912, nuk kishte monedhë kombëtare. Për katërmbëdhjetë vitet e ardhshme, dyqanet dhe tregjet shqiptare funksionuan me çfarëdo monedhe që njerëzit kishin në xhep — grosh osmanë, lira italiane, drahma greke, korona austro-hungareze. Vendi nuk priste asnjë monedhë të vetën.
Kjo ndryshoi më 16 shkurt 1926, kur qeveria shqiptare prezantoi një njësi të re monetare dhe e emërtoi sipas pushtuesit më të famshëm të historisë së lashtë: Aleksandrit të Madh — Leka i Madh në shqip, i shkurtuar në lek.
Një shekull më vonë, leku është ende monedha e Shqipërisë. Monedhat e tij mbartin mbretëresha ilire dhe anije të lashta luftarake. Kartëmonedhat mbartin heroin kombëtar, udhëheqësin e pavarësisë dhe poetët e Rilindjes Kombëtare. Ajo që një vend vendos mbi paranë e tij është një autoportret i ngjeshur, dhe ai i Shqipërisë tregon një histori të veçantë.
Emri: përse Aleksandri i Madh
Fjala lek është forma e shkurtër shqipe e Leka, që është forma shqipe e Aleksandrit. Emërtimi i plotë nderi është Leka i Madh — Aleksandri i Madh.
Zgjedhja ishte e qëllimshme. Kur ligjvënësit shqiptarë diskutuan emrin e monedhës së re në 1925 dhe 1926, ata zgjodhën një figurë që mbarte prestigj të lashtë dhe një lidhje me tokën. Tradita kombëtare shqiptare mbron idenë se nëna e Aleksandrit, Olimpiada, ishte nga Epiri — mbretëria e lashtë që përputhej me Shqipërinë jugore dhe Greqinë veriperëndimore të sotme — dhe se oborri maqedonas kishte lidhje ilire nëpërmjet martesave dhe aleancave. Nëse Aleksandri vetë ishte “shqiptar” është një pyetje moderne e projektuar mbi një botë të lashtë që nuk e përdorte këtë kategori, por zgjedhja e emrit të tij për monedhën ishte një deklaratë për vendin që shqiptarët i jepnin vetes në historinë mesdhetare.
Franga, një njësi e bazuar në ar me vlerë pesë lekë, qarkulloi pranë lekut në vitet e para. Monedha ari të frangës me portretin e Mbretit Ahmet Zogut u prenë në fund të viteve 1920 dhe 1930. Franga u zhduk pas Luftës së Dytë Botërore; leku mbijetoi.
Para lekut: katërmbëdhjetë vjet pa monedhë kombëtare
Shqipëria shpalli pavarësinë më 28 nëntor 1912, por shteti i ri kaloi dekadën e parë e gjysmë në improvizim monetar. Nuk ekzistonte asnjë darëprerëse shqiptare. Nuk ekzistonte bankë qendrore. Popullsia përdorte çfarëdo monedhash që ekonomitë përreth shtytnin përtej kufirit.
Në veri, korona austro-hungareze dhe pastaj frangu shqiptar (një njësi e përkohshme e kohës së luftës) qarkullonin. Në jug, drahmaja greke kishte prezencë. Lirat italiane ishin të zakonshme përgjatë bregdetit, ku interesat tregtare italiane ishin më të forta. Groshet osmanë — monedha e perandorisë nga e cila Shqipëria sapo ishte larguar — mbetnë në përdorim të përditshëm edhe shumë kohë pas pavarësisë, veçanërisht në zonat rurale ku monedhat e epokës osmane ishin e vetmja para metalike që njerëzit kishin mbajtur ndonjëherë në dorë.
Efekti ishte kaos praktik. Një dyqanxhi në Shkodër dhe një dyqanxhi në Gjirokastër nuk përdornin të njëjtën monedhë. Mbledhja e taksave ishte e vështirë kur qeveria duhej të pranonte monedha të shumëllojshme me kurse këmbimi të luhatshme. Mungesa e një monedhe kombëtare nuk ishte një boshllëk simbolik — ishte një boshllëk administrativ.
1926: Banka e Shqipërisë dhe një monedhë e re
Banka e Shqipërisë u themelua më 2 shtator 1925, me statutin e miratuar nga parlamenti shqiptar dhe të mbështetur nga kapitali italian. Banka ishte me seli në Durrës dhe më vonë u transferua në Tiranë. Guvernatori i parë ishte financieri italian Mario Alberti — pasqyrim i rolit dominues ekonomik të Italisë në Shqipërinë e ndërmjet dy luftërave.
Leku hyri në qarkullim më 16 shkurt 1926. Sistemi fillestar kishte dy nivele: leku për transaksionet e përditshme dhe franga ari (frangu i artë) për shumat e mëdha dhe tregtinë ndërkombëtare, me kurs 1 frangë = 5 lekë. Frangu i artë ishte i lidhur me standardin e arit nëpërmjet mbështetjes financiare italiane.
Kartëmonedhat e para u shtypën jashtë vendit — fillimisht nga Istituto Poligrafico dello Stato në Romë, më vonë nga shtëpi të tjera shtypshkronjash europiane. Shqipëria nuk kishte kapacitetin industrial për të shtypur monedhën e vet deri dekada më vonë. Prerjet e serisë së parë — 1, 5, 20 dhe 100 franga — pasqyronin një ekonomi të vogël, kryesisht bujqësore, ku shumica e transaksioneve bëheshin me monedha metalike.
Kur Ahmet Zogu u shpall Mbret Zog I në 1928, monedha u përshtrat. Monedha ari me portretin e Zogut dhe shqiponjën dykrenore u prenë për prerjet e frangës. Këto monedha sot janë objekte koleksionistësh — më pak se disa mijëra kanë mbijetuar në gjendje të mirë, dhe tregtohen me çmime dukshëm mbi vlerën e tyre të arit.
Ridenominimi i 1965 dhe “leku i vjetër” që nuk vdiq kurrë
Pas Luftës së Dytë Botërore, qeveria komuniste e Enver Hoxhës shtetëzoi Bankën e Shqipërisë dhe preu çdo lidhje me kapitalin italian. Leku u bë monedha e vetme e njërit prej shteteve më të izoluar të Europës.
Në fillim të viteve 1960, inflacioni nga rindërtimi i pasluftës dhe ndërprerja me Bashkimin Sovjetik në 1961 kishte gërryar vlerën e lekut. Në 1965, qeveria ridenominoi: 10 lekë të vjetër u bënë 1 lek i ri. Çmimet, pagat dhe bilancet bankare u ndanë me dhjetë brenda natës.
Reforma arriti qëllimin e saj monetar. Por dështoi të ndryshonte mënyrën si shqiptarët flisnin për paranë.
Gjashtë dekada më vonë, shumë shqiptarë — veçanërisht nëpër tregje, taksi dhe dyqane të vogla — ende i shprehin çmimet në “lekë të vjetër.” Një kafe që kushton 200 lekë mund të quhet “dy mijë” nga kamarieri. Një qira prej 30.000 lekësh në muaj mund të citohet si 300.000. Praktika nuk është universale (bankat, supermarketet dhe bankomatët përdorin lekun zyrtar të ri), dhe është më e zakonshme tek shqiptarët e moshuar sesa tek të rinjtë, por mbetet mjaft e përhapur sa çdo vizitor dhe çdo anëtar i diasporës që kthehet mëson të pyesë: Lek i ri apo i vjetër?
Arsyeja përse kjo vazhdon është pjesërisht kujtesa brezore dhe pjesërisht fakti që leku i vjetër shpesh i bën çmimet të duken më substanciale. “Dy mijë” për një kafe tingëllon si një transaksion i vërtetë. “Dyqind” tingëllon si kusur. Ridenominimi ndryshoi matematikën, por jo instinktin.
Kush figuron mbi para
Ajo që një vend vendos mbi monedhën e tij është një galeri e kuruar e atyre që do të kujtojë. Zgjedhjet e Shqipërisë, në gjashtë kartëmonedha dhe pesë monedha të zakonshme, përfshijnë rreth 2.300 vjet.
Monedhat
Shqipëria aktualisht qarkullon monedha në pesë prerje:
- 5 lekë — shqiponja dykrenore, stema kombëtare e trashëguar nga flamuri i Skënderbeut
- 10 lekë — Kalaja e Beratit, fortesa e regjistruar nga UNESCO në Shqipërinë qendrore
- 20 lekë — një anije liburniane, anija e shpejtë luftarake e përdorur nga mbretëritë ilire për të kontrolluar Adriatikun
- 50 lekë — Genti, mbreti i fundit i Ilirisë, i cili sundoi nga Shkodra deri në mundjen nga Roma në 168 para Krishtit (për dinastinë e tij, shiko Sundimtarët e Ilirisë)
- 100 lekë — Teuta, mbretëresha-regjente ilire, konflikti i së cilës me Romën në vitet 230 para Krishtit solli legjionet e para romake përtej Adriatikut (mbretërimi i saj trajtohet në Sundimtarët e Ilirisë)
Motivet e monedhave theksojnë Shqipërinë para-osmane: sundimtarë ilirë, teknologjia detare ilire, një fortesë mesjetare, dhe simboli kombëtar. Figura më e vjetër mbi ndonjë monedhë shqiptare — Genti — daton në shekullin e 2-të para Krishtit.
Kartëmonedhat
Seria aktuale e kartëmonedhave, e nxjerrë ndërmjet 2019 dhe 2022 nga Banka e Shqipërisë, zëvendësoi serinë e mëparshme që kishte qarkulluar që nga fundi i viteve 1990. Kartëmonedha 200-lekëshe ishte kartëmonedha e parë polimere e Shqipërisë.
- 200 lekë — Naim Frashëri (1846–1900), poeti që shkroi Bagëti e Bujqësia dhe Istori e Skënderbeut, tekste themelore të Rilindjes letrare shqiptare
- 500 lekë — Ismail Qemali (1844–1919), i cili lexoi deklaratën e pavarësisë shqiptare në Vlorë më 28 nëntor 1912
- 1.000 lekë — Pjetër Bogdani (rreth 1630–1689), teologu dhe shkrimtari, vepra e të cilit Cuneus Prophetarum (1685) është njëra nga veprat më të vjetra në prozë shqipe
- 2.000 lekë — Genti, mbreti i fundit ilir — e njëjta figurë që shfaqet në monedhën 50-lekëshe, këtu në një prerje më të madhe që shënon vendin e tij në traditën shtetndërtimore ilire (historia e plotë e dinastisë është në Sundimtarët e Ilirisë)
- 5.000 lekë — Skënderbeu (rreth 1405–1468), heroi kombëtar i Shqipërisë, i cili i rezistoi Perandorisë Osmane për 25 vjet nga kalaja e Krujës
- 10.000 lekë — Asdreni (Aleks Stavre Drenova, 1872–1947), poeti që shkroi fjalët e Hymni i Flamurit, himnit kombëtar shqiptar
Renditja nga 200 në 10.000 lekë lexohet, përafërsisht, si: poet i Rilindjes → udhëheqës i pavarësisë → shkrimtar i hershëm modern → mbret ilir → hero mesjetar → poet i himnit. Ajo përfshin gjashtë shekuj civilizimi të dokumentuar në gjuhën shqipe dhe dy mijëvjeçarë të tjerë të së kaluarës ilire.
Leku sot
Leku shqiptar (kodi i monedhës ALL) është një kurs i lirë i menaxhuar — Banka e Shqipërisë nuk e lidh me asnjë monedhë të huaj, por ndërhyn në tregjet e këmbimit për të kufizuar luhatjet e forta. Në mes të 2026, leku tregtohet përafërsisht me 95–105 për dollar amerikan dhe 90–100 për euro, megjithëse kursi luhatet.
Për diasporën shqiptare në Shtetet e Bashkuara, leku është monedha e vizitave familjare, transaksioneve me prona dhe remitancave. Transfertat e Western Union dhe MoneyGram drejt Shqipërisë shënohen në dollarë ose euro dhe konvertohen në lekë në skajin marrës. Transfertat bankare ndërmjet llogarive amerikane dhe shqiptare kalojnë nëpërmjet SWIFT me kursin e ditës. Banka e Shqipërisë publikon kursin zyrtar të këmbimit çdo ditë.
Shqipëria nuk ka plane afatshkurtra për të adoptuar euron, pavarësisht statusit si vend kandidat për BE-në që nga 2014. Adoptimi i euros do të kërkonte përmbushjen e kritereve të konvergjencës së Maastricht-it — objektiva inflacioni, deficiti dhe borxhi — dhe anëtarësimin në Mekanizmin e Kursit të Këmbimit II për të paktën dy vjet. Leku ka gjasa të mbetet monedha e Shqipërisë deri thellë në vitet 2030.
Monedhat do të vazhdojnë të mbartin Gentin dhe Teutën. Kartëmonedhat do të vazhdojnë të mbartin Skënderbeun dhe Ismail Qemalin. Dhe në tregun e Tiranës, dikush do t’ju japë ende një çmim në lekë të vjetër — dhjetë herë numrin e vërtetë, gjashtëdhjetë vjet pas ridenominimit, sepse disa zakone i mbijetojnë reformave monetare që i krijuan.