Çfarë do të thotë 28 nëntori
28 nëntori është dita më e rëndësishme në kalendarin shqiptar. Dita e Flamurit përkujton shpalljen e pavarësisë nga Perandoria Osmane më 1912, kur Ismail Qemali ngriti flamurin kuq-e-zi me shqiponjë dykrenare nga një ballkon në Vlorë dhe lexoi shpalljen që, pas më shumë se 400 vjetësh sundimi osman, Shqipëria ishte më vete.
Në atdhe është dita e paradës zyrtare, fjalimit presidencial, dhe një ndalesa kombëtare. Në diasporë është ngjarja komunitare më e ndjekur e vitit — më e madhe se Viti i Ri, më e madhe se Dita e Pavarësisë në cilindo vend banimi — sepse është e vetmja datë kur shqiptarët nga çdo rajon, çdo besim, dhe çdo brez vijnë në të njëjtin sallon me të njëjtat ngjyra.
Ky tekst mbulon çfarë ndodhi vërtet më 1912, çfarë do të thotë vetë flamuri, si duket dita në Tiranë, dhe si e shënon diaspora në SHBA, nga Bronksi te Detroiti te Worcester-i. Mbyllim me një shënim mbi momentin civil që është bërë Dita e Flamurit — dhe një kërkesë të shkurtër për këdo që ende nuk është numëruar.
Çfarë ndodhi më 28 nëntor 1912
Lufta e Parë Ballkanike nisi në tetor 1912. Lidhja Ballkanike — Serbia, Mali i Zi, Greqia dhe Bullgaria — lëvizi kundër Perandorisë Osmane, dhe katër aleatët kishin synimin e qartë t’i ndanin tokat me popullsi shqiptare mes tyre. Për udhëheqësit shqiptarë, zgjedhja ishte e ngushtë: të shpallnin pavarësinë brenda një dritareje javësh, ose të shihnin atdheun të zhdukej nën hartën e dikujt tjetër.
Shtytja erdhi nga dy drejtime njëkohësisht. Brenda territorit, krerët lokalë dhe çetat (luftëtarë të çrregullt) ishin tashmë në kryengritje. Jashtë tij, diaspora — sidomos komuniteti shqiptar në SHBA, i organizuar përmes Federatës Vatra në Boston, themeluar nga Fan Noli e Faik Konica — po lobonte, mblidhte fonde, dhe shtynte çështjen e pavarësisë në shtypin ndërkombëtar. Bostoni ishte, në kuptim të mirëfilltë, një nga zyrat mbështetëse të projektit të pavarësisë.
Ismail Qemali, ish-zyrtar osman 68-vjeçar që kishte kaluar vite në mërgim, ishte figura në të cilën konvergjoi momenti. Në shtator 1912 udhëtoi me Luigj Gurakuqin nga Bukureshti — ku po koordinonte me komunitetin shqiptar në Rumani — drejt Vjenës, duke siguruar një mirëkuptim të kujdesshëm me Austro-Hungarinë. Nga Triesti lundroi për bregdetin Adriatik, me synimin për të dalë në Durrës. Me zyrtarët osmanë ende në Durrës dhe forcat serbe që po afroheshin, devijoi në jug dhe arriti në Vlorë më 26 nëntor, dy ditë para mbledhjes.
Djali i tij Ethemi tashmë kishte mbledhur përfaqësues shqiptarë nga gjithë territori. U mblodhën në Vlorë më 28 nëntor 1912, në atë që në burimet shqiptare kujtohet si Kongresi Mbarëshqiptar — kuvendi i delegatëve nga çdo rajon që mund të dërgonte një me kohë. Krerë katolikë nga veriu, figura ortodokse nga jugu, delegatë sunitë e bektashinj, bejlerë e tregtarë e shkrimtarë në mërgim. Dyzet nënshkrues nënshkruan dokumentin themelues; kuvendi më i gjerë llogariste rreth 79 delegatë të regjistruar. Me zë unanim e zgjodhën Qemalin të drejtonte një qeveri të përkohshme.
Atë pasdite, nga ballkoni i ndërtesës që mbahet mend në kujtesën kolektive të qytetit si shtëpia e ngritjes së flamurit, Qemali dhe Gurakuqi ngritën flamurin dhe lexuan shpalljen me zë: Shqipëria, sot, është më vete — e lirë dhe e pavarur. Brenda ditësh, qeveria e përkohshme u betua, me Qemalin si kryeministrin e parë.
Njohja ndërkombëtare erdhi shpejt, ndarja territoriale erdhi ngadalë. Traktati i Londrës (maj 1913) dhe Traktati i Bukureshtit (gusht 1913), që mbyllën Luftrat Ballkanike, e njohën Shqipërinë e pavarur — por në kufij që linin rreth gjysmën e popullsisë shqipfolëse jashtë shtetit të ri. Kosova iu dha Serbisë. Çamëria shkoi te Greqia. Popullsi të rëndësishme shqiptare mbetën në sotmen Maqedoni e Veriut e Mal të Zi. Ai vendim i pabarabartë është arsyeja pse bota shqiptare nuk është mbajtur kurrë brenda një vendi të vetëm, dhe arsyeja pse diaspora ka mbetur politikisht aktive përmes çdo brezi që nga atëherë.
Vetë flamuri
Flamuri është një shqiponjë e vetme dykrenare e zezë mbi një fushë të kuqe të thellë. Pa vija, pa yje, pa mbishkrime — vetëm zogu dhe ngjyra. Është një nga flamujt më të thjeshtë kombëtarë në Evropë dhe një nga më të vjetrit në përdorim simbolik të pandërprerë.
Shqiponja dykrenare gjurmohet te tradita perandorake e Romës Lindore (bizantine), ku përfaqësonte sundimin përtej dy horizonteve — lindje e perëndim. Shtëpitë fisnike mesjetare shqiptare e morën motivin si heraldikë të tyren. Më e famshmja prej tyre ishte familja Kastrioti, biri i së cilës, Gjergj Kastrioti — Skënderbeu — bëri një fushatë 25-vjeçare kundër zgjerimit osman në shek. XV nën një flamur me shqiponjë dykrenare të zezë mbi të kuqe. Fitoret e Skënderbeut e bënë dizajnin legjendar në kujtesën shqiptare. Kur nacionalistët e shek. XIX po kërkonin një simbol rezistence ndaj sundimit osman, zgjedhja ishte tashmë e bërë për ta.
E kuqja mbart kuptimin që mban zakonisht në flamuj të formësuar nga rezistenca e gjatë: trimëri, guxim, dhe gjak. Shprehja “i kuq si gjaku” nuk është rastësore. U zgjodh, dhe vazhdon të lexohet, si ngjyra e çmimit të paguar për lirinë.
Vazhdimësia e flamurit përgjatë shek. XX është mbresëlënëse. Monarkia e mbretit Zog 1928–1939 shtoi një kurorë mbi shqiponjë. Pushtimi italian 1939–1943 vendosi simbole fashiste dhe ngjyra italiane. Regjimi komunist 1946–1992 shtoi një yll të artë me pesë cepa mbi shqiponjë dhe ndryshoi tonin e të kuqes. Republika pas-1991 i hoqi shtesat dhe e ktheu flamurin në formën e tij të 1912-ës. Përmes çdo regjimi, shqiponja dhe fusha e kuqe mbetën.
Një shënim për Kosovën: flamuri i Kosovës i 2008-ës është një dizajn i veçantë, qëllimisht i ndryshëm — blu me hartën e artë të vendit dhe gjashtë yje të bardhë — i krijuar nën mbikëqyrjen e Kombeve të Bashkuara për të qenë neutral mes komuniteteve të Kosovës. Shumica e shqiptarëve të Kosovës ngrenë flamurin e Kosovës dhe atë shqiptar krah për krah, sidomos më 28 nëntor. Të dy flamujt nuk janë në tension; u përgjigjen pyetjeve të ndryshme.
Si festohet në Shqipëri
Në Shqipëri dita është festë publike. Shkollat mbyllen. Përkujtimi zyrtar ankorohet te Sheshi Skënderbej në Tiranë, ku ngrihet flamuri, presidenti i drejtohet kombit, dhe vendoset një kurorë te Muzeu Historik Kombëtar. Një paradë ushtarake shënon vjetorët më të mëdhenj. Në Vlorë — qytetin ku ndodhi gjithçka — Monumenti i Pavarësisë është pikë qendrore, dhe turmat mblidhen te porti ku doli në breg Qemali.
Jashtë programit zyrtar, Dita e Flamurit është familje. Darka me tre breza, të moshuarit me të kuqe e të zezë, fëmijët që mësojnë fjalët e Himnit të Flamurit për recitimet e shkollës. E njëjta skenë luhet në Prishtinë, Shkup, Tetovë, Ulqin, dhe çdo qytet e fshat shqiptar në Ballkanin perëndimor.
Si e feston diaspora në SHBA
Këtu jeton shumica e lexuesve tanë, ndaj le t’i shkojmë qytet pas qyteti.
Metroja e Nju-Jorkut (Bronks, Yonkers, Westchester). Përqendrimi më i madh në vend. Dita e Flamurit sjell meshë katolike shqiptare te Zoja e Shkodrës në Bronks, galën e Federatës Vatra (shpesh në një sallë te Westchester ose Bronks), programin vjetor të Albanian-American Civic League (AACL) në Westchester, dhe një paradë në korridoret tregtare shqiptare të Bronksit. Illyria dhe Dielli, dy gazetat më të vjetra shqiptaro-amerikane, të dyja botojnë numra të Ditës së Flamurit. Prit turma me mijëra në mbarë metron në fundjavën më të afërt me 28 nëntorin.
Metroja e Detroitit (Sterling Heights, Warren, Hamtramck, Beverly Hills MI). Përqendrimi i dytë më i madh. Dega e Albanian American National Organization (AANO) në Detroit mban një darkë vjetore që tërheq disa qindra vetë. Eventet e famullive ankorojnë përkujtimin lokal — Kisha Katolike Shqiptare Shën Pal në Warren dhe Zoja e Shqiptarëve në Beverly Hills janë dy më të mëdhatë. Disa komuna të zonës së Detroitit, përfshirë Sterling Heights e Hamtramck, kanë ngritur flamurin shqiptar te bashkia më 28 nëntor në vitet e fundit.
Boston dhe Worcester. Bostoni është shtëpia historike e Vatrës — organizatës së diasporës që ndihmoi t’i jepte jetë shpalljes së 1912-ës — dhe e zyrës kombëtare të AANO-s. Gala e zonës së Bostonit është një nga eventet më të vjetra të Ditës së Flamurit në SHBA që mbahet pa ndërprerje. Komuniteti shqiptar i Worcester-it, i ankoruar rreth shkollës së shtunave shqiptare, mban një program studentor çdo vit, ku fëmijët me fustanellë (skaja tradicionale e palosur që mbajnë meshkujt në veshjen folklorike) recitojnë poezi për Skënderbeun dhe himnin kombëtar.
Konektikat (Waterbury, Bridgeport). Waterbury mban një darkë famullie me histori të gjatë. Bridgeport është shtëpia e mbrëmjes së bursave të Albanian American Education Association (AAEA), tradicionalisht e mbajtur më ose pranë Ditës së Flamurit, ku gjimnazistët shqiptaro-amerikanë në diplomim marrin çmime për kolegjin para komunitetit.
Çikago. AACI USA — Albanian American Community Investment — mban një program të Ditës së Flamurit në zonën e Çikagos, shpesh në bashkëpunim me udhëheqësit rajonalë të Mesperëndimit.
Florida dhe Teksas. Të dyja më të reja për diasporën dhe që po rriten të dyja shpejt. AANO ka hapur degë në Floridën jugore dhe në Dallas–Fort Worth në vitet e fundit. Eventet janë më të vogla — me dhjetëra deri qindra — por janë farat e asaj që Detroiti dukej 50 vjet më parë.
Elementet e përbashkëta në të gjithë. Një ngritje flamuri. Himni kombëtar. Recitime poezish për Skënderbeun, shpesh nga fëmijët më të vegjël në sallon. Veshje folklorike: fustanella te djemtë e burrat, xhubleta të qëndisura te vajzat e gratë. Një bandë shqiptare e drejtpërdrejtë — çiftelia (lutja me dy tela), defi (daulle), klarinetë, dhe fizarmonikë. Raunde të gjatë e të përsëritur valleje (vallja shqiptare në rreth, e kapur dorë për dore). Darkë — tavë kosi, byrek, mishra në skarë. Dolli me raki. Fjalime që zgjasin pak më shumë. Fëmijë që vrapojnë mes tryezave.
Çfarë të mbash veshur dhe të sjellësh
Vish të kuqe, ose të zezë, ose të dyja. Një gjilpërë e vogël me flamurin shqiptar e vendosur te jaka ose shalli është sinjali më i zakonshëm — shumica e eventeve kanë një tavolinë te dera që i shet për disa dollarë për të financuar programin e vitit pasues. Po të kesh një aksesor folklorik me të cilin të vjen mirë — qeleshe (kapelja e bardhë e shtjellës), shall, jelek të qëndisur — vishe. Po të mos kesh, vish si për dasmë.
Sill oreks. Mikpritja shqiptare në evente komunitare është, strukturalisht, më shumë ushqim sesa mund të mbarojë salloni. Sill para në dorë për biletën në hyrje po të jetë darkë bamirësie, dhe sill një fëmijë po të kesh — Dita e Flamurit është një nga eventet e pakta kulturore ku fëmijët nuk janë thjesht të toleruar, por qendrorë për programin.
Shumë evente i mirëpresin mysafirët jo-shqiptarë. Po ke të dashur, je martuar në familje shqiptare, punon me ta, ose thjesht je kureshtar për komunitetin, kjo është dita e vitit për t’u shfaqur.
Momenti civil përtej festës
Dita e Flamurit është gjithashtu kur shumica e organizatave shqiptaro-amerikane nisin mbledhjen e fondeve vjetore, shpallin marrësit e bursave, instalojnë anëtarët e rinj të bordit, dhe lidhin synimet për vitin që vjen. Tradita atdhetare që trashëgoi brezi i 1912-ës është e gjallë në diasporë jo si nostalgji por si punë e vazhdueshme civile — shkolla, famulli, bursa, dhoma rajonale, avokim në Uashington, dhe organizata ndërtimi infrastrukture si jona.
Dita na kujton dy gjëra njëkohësisht. Së pari, që një shtet shqiptar ekziston fare sepse diaspora ndihmoi ta sillte në jetë më 1912 — shqiptarët e Bostonit që financuan Vatrën, shqiptarët e Bukureshtit që pritën Qemalin, familjet e Nju-Jorkut e Worcester-it që dërgonin para në atdhe dhe presion në Uashington. Së dyti, që puna nuk mbaroi me ngritjen e flamurit. Traktati i Bukureshtit la gjysmën tonë jashtë kufijve. Çdo brez që atëherë e ka pasur për detyrë të gjejë mënyra të reja për të mbetur i lidhur përtej atyre vijave.
Për këtë shërben Dita e Flamurit. Jo vetëm darka. Kujtesa.
Numërohu deri te Dita e Flamurit pasuese
Po e ke arritur këtë pjesë dhe ende nuk je numëruar, ky është veprimi. Regjistri Kombëtar Shqiptar është numërimi i parë i drejtuar nga komuniteti i shqiptaro-amerikanëve — falas, privat, tre minuta, i drejtuar nga diaspora për diasporën. Çdo emër në listë e bën komunitetin më të dukshëm te institucionet që vendosin se çfarë financohet, kush njihet, dhe cilat kategori shfaqen në Censusin e ardhshëm.
Numërohu te albanianregistry.org/sq/register — dhe shihemi te Dita e Flamurit.
