Mbi bashkimin e Drinit dhe Bunës, shpati gëlqeror i Kalasë së Rozafës mban buzën perëndimore të Shkodrës. Guidat vendase tregojnë për një vijë të lagësht në murin e poshtëm dhe u thonë vizitorëve se brenda tij ndodhet një nënë e re, me gjirin e djathtë të lënë jashtë për të ushqyer me gji një djalë që tani do të ishte pesëmbëdhjetë shekuj. Guri atje djersitet në verë; guidat e quajnë qumështin e saj.
Legjenda siç e tregojnë Shkodranët
Tre vëllezër punojnë në muret e një kështjelle mbi Shkodër. Çdo ditë ngrenë gurin; çdo natë puna shembet. Një plak — në disa versione një dervish endacak, në versione më të vjetra një plak i paemër — u thotë se muret do të qëndrojnë vetëm nëse murosen brenda gruan që u sjell drekën ditën tjetër. Vëllezërit bëjnë besa të mos u tregojnë asgjë grave të tyre. Dy e thyejnë besën. I vogli e mban.
Gruaja e vëllait të vogël mbërrin me bukë dhe një ibrik balte. Kur muratorët i shpjegojnë çfarë duhet bërë, ajo nuk ikën. Kërkon vetëm që syri i djathtë, dora e djathtë, këmba e djathtë dhe gjiri i djathtë t’i lihen jashtë murit, që të shohë, të përkëdhelë, të tundjë dhe të ushqejë me gji djalin e saj të vogël. Muratorët pranojnë. Muret ngrihen rreth saj dhe qëndrojnë.
Robert Elsie, në Albanian Folktales and Legends, e vendos legjendën ndër legjendat shqiptare më gjerësisht të regjistruara të shekujve nëntëmbëdhjetë dhe njëzet, të mbledhura në variante nga Shkodra, Mirdita dhe malësia e Dukagjinit. Rikthimi i Mitrush Kutelit në Tregime të moçme shqiptare fiksoi versionin që shumica e nxënësve shqiptarë e lexojnë sot, ku gruaja e re mbetet e paemër në tregimet më të vjetra dhe quhet Rozafa vetëm më vonë, pas vetë kështjellës.
Kështjella dhe Shtresat e Saj
Kalaja e Rozafës ngrihet mbi një kodër 130-metrëshe ku Drini takohet me Bunën, dy kilometra në jugperëndim të qendrës së Shkodrës. Vendi është fortifikuar që nga të paktën shekulli i tretë para erës sonë, kur Labeatët ilirë e mbanin si kryeqytet të mbretit Gent para pushtimit romak të vitit 168 p.e.s. Muraturia veneciane e shekullit të pesëmbëdhjetë mbulon punën bizantine, e cila mbulon themelet ilire. Osmanët e morën kështjellën në vitin 1479 pas një rrethimi që Marin Barleti e kronikoi në De obsidione Scodrensi.
Legjenda i ngjitet kurseve më të ulëta, më të vjetra të gurit — shtresës ilire, asaj pjese që asnjë vizitor nuk mund ta datojë me sy. Kjo ka rëndësi. Tregimi shpjegon pse muret kanë qëndruar nëpër rrethimet romake, sllave, veneciane dhe osmane. Është një mit themelues në kuptimin e plotë të fjalës: një mit për atë që ndodhet nën themel.
“Kështjella qëndron sepse ajo e mban. Nxirre atë dhe gurët bien.” — regjistruar nga Edith Durham nga një guide shkodrane, High Albania, 1909
Modeli Ballkanik dhe Çfarë Është Shqiptare Në Të
Gruaja e muruar nuk është e vetme në Shqipëri. Rumuni Meșterul Manole e muros gruan e tij Ana në manastirin e Curtea de Argeș. Serbi Building of Skadar — mbledhur nga Vuk Karadžić — muros një grua në themelet e së njëjtës kështjellë, treguar nga një këndvështrim tjetër etnik. Greku Bridge of Arta dhe bullgari Struna nevesta e bartin motivin në ura dhe kulla. Folkloristët që nga shekulli i nëntëmbëdhjetë i kanë grupuar këto nën tipin e tregimit Aarne-Thompson-Uther 1553*, legjendën e “murosjes” ose “flijimit ndërtimor”.
Ajo që e dallon Rozafën shqiptare është detaji i katër pjesëve të ekspozuara: syri, dora, këmba, gjiri. Versionet serbe dhe rumune e murojnë gruan tërësisht ose i lënë jashtë vetëm gjinjtë. Versioni shqiptar këmbëngul që vazhdimi i amësisë të jetë kusht i flijimit. Ajo nuk vritet. Ajo shndërrohet në infrastrukturë që funksionon ende si nënë.
Eqrem Çabej, në Studime gjuhësore, argumentoi se ekspozimi i katër pjesëve pasqyron një substrat ilir para-krishter, i lidhur me ofertat rituale në të cilat viktima mbetet pjesërisht e gjallë. Maximilian Lambertz, i cili mblodhi variante në vitet 1910 për Albanische Märchen, vuri re se versioni shqiptar është i vetmi në të cilin gruaja e muruar flet gjatë pasi muri mbyllet — duke negociuar, jo duke bërtitur.
Besa Brenda Legjendës
Vëllezërit bëjnë besa të mos u tregojnë grave të tyre. Dy e thyejnë. I vogli e mban, dhe gruaja e tij vdes për shkak të mbajtjes së saj. Kjo është besa — fjala e dhënë, zotimi që lidh njeriun përtej interesit të vet — duke vepruar në tehun e saj më të mprehtë.
Margaret Hasluck, në The Unwritten Law in Albania, e regjistroi besën si tra mbajtës i së drejtës zakonore të Shqipërisë veriore nën Kanunin e Lekë Dukagjinit. Një besa mbajtur kundër familjes ishte forma më e lartë; një besa e thyer sillte marre, turp i trashëgueshëm nëpër breza. Legjenda e Rozafës lexohet, në këtë kuadër, si një shëmbëlltyrë për çmimin e çdo zotimi. Besa e vëllait të vogël vret gruan e tij dhe shpëton kështjellën. Besa e thyer e dy vëllezërve të tjerë shpëton gratë e tyre dhe do të kishte lënë, pa të vëllanë e vogël, Shkodrën pa mbrojtje.
Legjenda nuk zgjidh cila zgjedhje ishte e drejtë. Regjistron vetëm çfarë kushtoi secila. Kjo është më afër gramatikës morale të Kanunit sesa etikës kristiane apo islame: një llogari, jo një vendim.
Nëna si Themel
Gjiri i ekspozuar është pjesa e legjendës që është rinterpretuar më shpesh. Shkrimtarët nacionalistë shqiptarë të shekullit të nëntëmbëdhjetë — Pashko Vasa ndër ta — e lexuan Rozafën si nënën-komb, qumështi i saj ushqen popullin shqiptar nga brenda gurit të atdheut. Imazhi shfaqet në pulla postare, në filmin e vitit 1965 Rozafa regjistruar nga Hysen Hakani, dhe në reliefi bronzi brenda muzeut të vogël të kështjellës.
Leximi është sentimental, dhe legjenda nuk është e tillë. Tregimi origjinal është më afër tmerrit sesa alegorisë. Një grua murosët e gjallë dhe i kërkohet të vazhdojë të ushqejë me gji. Muratorët nuk qajnë. Burri nuk ndërhyn. Foshnja sillet te muri çdo ditë derisa të mësohet pa gji. Pastaj, me sa duket, ajo vdes — megjithëse legjenda nuk e thotë, dhe disa variante të Mirditës këmbëngulin se qumështi rrjedhi për vite.
Versioni i Kutelit i shekullit të njëzetë nuk zbut asgjë nga kjo. Ai e mban çekiçin e muratorit, llaçin e lagësht, qetësinë e gruas. Qetësia është ajo që i shqetëson më shumë lexuesit modernë. Ajo nuk kundërshton logjikën. Kërkon vetëm katër hapjet.
Çfarë Bën Gëlqerori në të Vërtetë
“Qumështi i Rozafës” është një rrjedhje karbonati kalciumi. Muret gëlqerore në pellgun e Shkodrës, të ekspozuara ndaj reshjeve stinore në rrafshinën e Drinit, shpërbëjnë dhe rivendosin kalcitin përgjatë çarjeve. Vija e bardhë nën murin e brendshëm të oborrit të poshtëm është e njëjta kimi që ndërton stalaktitet në shpellat e afërta të Pukës. Vizitorëve u thuhet të fërkojnë gurin e lagësht për pjellori. Anketat folklorike të Akademisë së Shkencave nga vitet 1980 e regjistruan praktikën në përdorim të vazhdueshëm që nga të paktën periudha osmane.
Gjeologjia shpjegon vijën. Nuk shpjegon pse kjo vijë e veçantë, në këtë mur të veçantë, në këtë kështjellë të veçantë, mblodhi rreth vetes një tregim për një grua të muruar të gjallë. Vija ndodhet brenda, në një dhomë ku turistët arrijnë duke zbritur një shkallë të shkurtër guri. Për ta gjetur duhet të zbritësh brenda murit.
Si Përdoret Legjenda Sot
Shkodra ua tregon Rozafën vizitorëve si histori dashurie dhe histori të devotshmërisë amtare. Panelet interpretuese të kështjellës, të rishikuara për herë të fundit në vitin 2018, përdorin fjalët flijim, familje dhe i përjetshëm. Guidat turistike recitojnë një version të pastruar: gruaja pranon me dëshirë, buzëqesh, bekon djalin e saj dhe murosët në paqe.
Versionet e regjistruara më të vjetra — Lambertz 1922, Durham 1909, variantet e Mirditës në arkivin e Akademisë — nuk e përshkruajnë atë duke buzëqeshur. E përshkruajnë duke negociuar kushtet. Dallimi ka rëndësi. Një grua që buzëqesh është simbol. Një grua që negocjon gjeometrinë e saktë të murosjes së saj është një person, dhe legjenda flet për atë që i bëhet një personi nën logjikën e besës, kështjellës dhe gurit.
“Nuk refuzoj. Por lëmë syrin e djathtë, që ta shoh. Lëmë dorën e djathtë, që t’i përkëdhel flokët. Lëmë këmbën e djathtë, që t’i tund djepen. Lëmë gjirin e djathtë, që ta ushqej.” — kompozim variantesh të regjistruara nga Lambertz dhe Kuteli
Çfarë Mbetet
Tregimi i Rozafës është një nga legjendat e pakta shqiptare që ka mbijetuar periudhat osmane, komuniste dhe postkomuniste pa censurë apo rishkrim të madh, sepse çdo regjim gjeti diçka të përdorshme në të. Osmanët e lexuan si nënshtrim të duhur femëror. Komunistët e lexuan si trupin e punëtorit dhënë ndërtimit kolektiv. Shteti pas vitit 1991 e lexon si vazhdimësi kombëtare nëpërmjet flijimit amtar. Çdo lexim merr një prerje të ndryshme të së njëjtës grua.
Legjenda i paraprin të gjithëve. I përket, në formën e saj më të vjetër, një shtrese të besimit shqiptar në të cilën ndërtesat kërkojnë jetë, besat lidhin përtej vdekjes, dhe vija ndarëse midis një nëne dhe një muri është më e hollë nga sa duhet të jetë. Guri mbi Drin rrjedh. Guidat ende tregojnë. Tregimi është duke punuar.